(ءاناس يبن مالىك (ر. ا. ) جەتكىزگەن، تيرميزي، كيتابۋ ءال- بيرر 75)
حاديسكە تۇسىندىرمە
پايعامبارىمىز وسى ءحاديستى قۋاتتاي تۇسەتىن باسقا ءبىر حاديسىندە: «جاستارىمىزعا مەيىرىمدى بولماعان ءارى ۇلكەندەرىمىزدىڭ قادىرىن ءبىلىپ، قۇرمەت تۇتپاعان بىزدەن ەمەس» [1]، - دەگەن. وسى حاديس ارقىلى مۇسىلمان جاستارىن ۇلكەندى سىيلاۋعا شاقىرادى. ال ۇلكەندى ىزەت تۇتپاۋدىڭ جانە جاسى كىشىنى ەسىركەمەۋدىڭ مۇسىلماندىققا جات قىلىق ەكەنىن بىلدىرەدى. ارينە، سەنىمىمىز بويىنشا، ۇلكەنگە قۇرمەتى، كىشىگە مەيىرىمى جوق ادام دىننەن شىعىپ كەتپەيدى. الايدا، ول مۇنداي جات قىلىقتان ارىلمايىنشا، بويىندا كاپىرگە ءتان جاعىمسىز قىلىق جۇرەدى.
ءاسىلى، دىنىمىزدە ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ - اللانى ۇلىقتاۋ بولىپ تابىلادى. پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام) ءبىر حاديسىندە: «اق شاشتى، اق ساقالدى مۇسىلمان قاريانى قۇرمەت تۇتۋ - اللانى ۇلىقتاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى»، - دەگەن» [1]. راسىندا، دىنىمىزدە اللاھ تاعالانى ۇلىقتاۋ تەك تىلمەن زىكىر ەتۋ نەمەسە ەرتەلى- كەش قۇلشىلىق ەتۋمەن عانا ەمەس، اللاھ رازىلىعى ءۇشىن دەپ ىستەلگەن ءاربىر يگى ىسپەن جۇزەگە اسادى. يسلام ءدىنىنىڭ كەرەمەتتىلىگى مىنە، وسىندا جاتىر.
تاقىرىبىمىزعا ارقاۋ بولعان جوعارىداعى حاديس- تە ادام بالاسى جاس شاعىندا ۇلكەنگە قالاي قاراسا، قارتايعانىندا جاستار دا وعان ءدال سولاي قارايتىن بولادى دەلىنگەن. ءشۇباسىز، اللاھ تاعالا جاس كەزىندە ۇلكەندەردىڭ الدىندا ىزەتتىلىكتەن اينىماعان قۇلىن قارتايعاندا ەلگە سىيلى ەتەدى. ال ۇلكەندى ۇلكەن، كىشىنى كىشى دەپ بىلمەگەن جاستى قارتايعاندا ەل- جۇرتقا سۇيكىمسىز قىلادى. مايلى قوجا اقىن وسىناۋ اقيقاتتى مىنا ءبىر جىر جولدارىمەن شەبەر جەتكىزە بىلگەن:
جاقسى ءبىر ادام قارتايسا، كوكىرەگى حات بولار،
جامان ءبىر ادام قارتايسا، بىقسىپ ءبىر جانعان وت بولار.
جاقسى قاريا بەلگىسى جانىپ تۇرعان شوق بولار،
جامان قاريا بەلگىسى قايران بوپ قالعان سال بولار».
ءيا، شىنىندا، مۇنى ءومىردىڭ وزگەرمەيتىن زاڭدىلىعى دەسەك تە بولادى. اسىل ءدىنىمىز ءومىردىڭ وسىناۋ زاڭدىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ، ادامدار اراسىنداعى جاقسى قارىم- قاتىناس پەن بەيبىت ءومىردىڭ ۇيىتقىسى سانالاتىن ءوزارا سىيلاستىق، سۇيىسپەنشىلىك جانە باۋىرماشىلدىق سىندى ىزگىلىككە باۋليتىن كوپتەگەن ماڭىزدى قاعيداتتاردى العا تارتقان. سونىڭ ءبىرى - «ەل- جۇرت وزىڭە قالاي قاراسىن دەسەڭ، الدىمەن ءوزىڭ ولارعا سولاي قاراعىن» دەگەن ماڭىزدى ۇستانىم. بۇل قاعيدا اللاھ ەلشىسىنىڭ (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام): «كىمدە- كىم ءوزىنىڭ توزاقتان الىستاتىلىپ، جۇماققا كىرگىزىلۋىن قالاسا، اللاعا جانە اقىرەت كۇنىنە كامىل سەنگەن كۇيدە جان تاپسىرسىن، سونداي- اق وزىمەن قالاي قارىم- قاتىناس جاسالۋىن قالاسا، ءوزى دە وزگە ەل- جۇرتپەن سولاي قارىم- قاتىناس جاساسىن» [2]، - دەگەن حاديسىنەن الىنسا كەرەك. دەمەك، وزگەدەن سىي- قۇرمەت كۇتۋ ءۇشىن الدىمەن سول سىي- قۇرمەتتى ءوزىمىز كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك. سونداي- اق وزىمىزگە ۇنامايتىن قانداي دا ءبىر جات قىلىقتىڭ وزگەلەرگە دە ۇنامايتىندىعىن جادىمىزدان شىعارماۋىمىز قاجەت. نەگىزى، بۇل جالپىعا ءتان قاعيدا بولعانمەن، جاستارعا دا تىكەلەي قاتىسى بار. ويتكەنى،
«جالىنى قايتار دەنەنىڭ،
ۇنەمى تۇرماس وسى شاق.
تالايعى كارى دۇنيەنىڭ
ءبىر تەتىگىن ۇستاپ باق»، - دەپ اباي اتامىز جىرلاعانداي، كارىلىكتىڭ داۋاسى جوق، بۇگىنگى جاس اللاھ عۇمىر بەرسە، ەرتەڭ- اق كارىلىك جەتىپ، قارتايادى. مىنە، سوندا ول ءوز كەزىندە ۇلكەندەرگە قالاي قاراعان بولسا، جاستاردان دا سونى كورەدى.
حالىقتىق دۇنيەتانىمىمىزدا ۇلكەنگە قۇرمەت دەگەندە ەڭ الدىمەن اتا- اناعا قۇرمەت مەڭزەلەدى. اتا- انانى قۇرمەتتەۋ - ءار ادامنىڭ پارىزى. قاسيەتتى قۇراندا جاراتۋشى يە بىزگە: ء«بىر اللاعا قۇلشىلىق ەتىڭدەر! وعان ەش نارسەنى سەرىك ەتىپ قوسپاڭدار. اتا- انالارىڭا جاقسىلىق جاساڭدار» [3]، - دەسە، ەندى ءبىر اياتتا: «راببىڭ ءبىر وزىنە عانا قۇلشىلىق ەتۋدى، اتا- اناعا بارىنشا جاقسىلىق جاساۋدى ۇكىم ەتتى. ەگەر ولاردىڭ بىرەۋى نەمەسە ەكەۋى بىردەي قولىڭدا قارتايسا، (ولاردى اۋىرسىنىپ نەمەسە جاقتىرماعان سىڭاي تانىتىپ) ، ءتىپتى: ء«تۇھ» دەپ تە ايتۋشى بولما، سونداي- اق، ولارعا زەكىپ ۇرىسپا! كەرىسىنشە، ولارعا جانعا جاعىمدى جىلى ءسوز ايت! ولاردىڭ الدىندا بارىنشا مەيىرىمدى، مەيلىنشە كىشىپەيىل ءارى ءتىلالعىش بول! ءھام ولار ءۇشىن: «ۋا، راببىم! ولار مەنى بالا كۇنىمدە قالاي ماپەلەپ وسىرگەن بولسا، سەن دە ولاردى ءدال سولاي مەيىرىمىڭە بولەي گور!»، - دەپ دۇعا ەت» [4]، - دەپ بۇيىرادى. جاراتقان يەمىز وسىناۋ اياتتار ارقىلى بىزگە ەڭ الدىمەن ءبىر وزىنە قۇلشىلىق ەتۋدى، سودان كەيىن ءبىرىنشى كەزەكتە اتا- انامىزعا جاقسىلىق جاساپ، سولاردىڭ تىلەۋىن تىلەۋدى، ولاردىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرەتىن ارەكەتكە بارماۋدى، ءتىپتى، قاباق شىتىپ، ء«تۇھ» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن ايتپاۋدى بۇيىرادى. سونىمەن قاتار، قۇراننىڭ باسقا دا اياتتارىندا ادامنىڭ ادامعا جاقسىلىق جاساۋ ماسەلەسى تىلگە تيەك ەتىلگەندە، ەڭ الدىمەن اتا- انانى، اسەرەسە، قارتايعان شاعىندا بارىنشا جاقسىلاپ باعۋ كەرەك ەكەندىگى ايتىلادى. اللاھ ەلشىسى (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام): «اتا- اناسى قولىندا قارتايىپ، جۇماققا كىرە الماعان كىسىنىڭ جاعدايى قانداي وكىنىشتى» [5]، - دەگەن. ەندەشە، راببىمىزدىڭ پارمەنىنە قۇلاق اسىپ، اتا- انامىزعا جانە اتا- اجەلەرىمىزگە تيىسىنشە سىي- قۇرمەت كورسەتىپ، ولارعا ءومىر بويى جاقسىلىق جاساپ ءوتۋ ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىز. شىنتۋايتىندا، ولارعا قانشا جەردەن جاقسىلىق جاساساق تا، ولاردىڭ بىزگە توككەن مەيىرىمى مەن كورسەتكەن قامقورلىعىنىڭ قارىمىن قايتارا المايمىز. دەگەنمەن، ۇلكەندەرىمىزدىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋ ءبىز ءۇشىن راببىمىزدىڭ رازىلىعى مەن شەكسىز شاراپاتىنا بولەنۋدىڭ بىردەن- ءبىر جولى بولىپ تابىلادى. ال، ولاردى قۇرمەتتەمەۋ اللاعا اسىلىق قىلۋ بولسا، رەنجىتۋ اللانىڭ اشۋىنا سەبەپ.
قازاقتا «اتا- انانىڭ ءقادىرىن بالالى بولعاندا بىلەسىڭ» نەمەسە «اتاڭا نە ىستەسەڭ، الدىڭا سول كەلەدى» - دەگەن اتالى ءسوز بار. راسىندا، سالتىمىزدا جاستارعا قاراتا ايتىلعان مۇنداي تاربيەلىك ءمانى زور ونەگەلى سوزدەر بارشىلىق. اتا- بابالارىمىز مۇنداي ونەگەلى سوزدەرمەن جاستارعا: «اتا- انانىڭ ءقادىرىن كوزىنىڭ تىرىسىندە بىلىڭدەر، ولارعا قالاي قاراساڭدار ەرتەڭ ءوز بالالارىڭنان دا سونى كورەسىڭدەر»، - دەپ ءتالىم- تاربيە بەرگەن. راسىندا، مۇنىڭ ءبارى قاسيەتتى قۇران مەن سۇننەتتەن الىنعان ءتالىم.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى، جاس بۋىنعا قويىلار ەڭ باستى تالاپتىڭ ءبىرى - ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ. ەندەشە، ءوزىن مۇسىلمانمىن دەپ سانايتىن ءاربىر جاسقا: «ەگەر ارالارىڭدا ەڭكەيگەن قارتتار بولماعاندا، (ىستەگەن كۇنالارىڭنىڭ كەسىرىنەن) باستارىڭا تولاسسىز بالە جاۋار ەدى» [6]، - دەگەن ءحاديستى كوكەيگە ءتۇيىپ، جادىنان شىعارماعان دۇرىس.
[1] ءابۋ ءداۋىت، ءاداب 58. تيرميزي، كيتابۋ ءال- بيرر 15
[2] ءابۋ ءداۋىت، ءاداب 20
[3] جۋز ءال- ابدي، 3 -حاد.
[4] «نيسا» سۇرەسى، 36 ايات
[5] «يسرا» سۇرەسى، 24 ايات
[6] ءمۇسليم، 9-10
[7] ءبايحاقي، ءسۇنناتۋل كۋبرا,3-345. ءمۋناۋي، ءفايزۋل قادير، 5-432
islam.kz