تروتسكي - پەتروگرادتا وكتيابر ريەۆوليۋتسياسىن دايىنداپ، ىسكە اسىرعان، قىزىل ارميا قۇرىپ، ونىڭ ازامات سوعىسىنداعى جەڭىسكە جەتۋىنە كوپ ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى.
وكتيابر توڭكەرىسى مەن ازامات سوعىسى جىلدارى ونىڭ بەدەلى ەرەكشە مىقتى بولدى. تروتسكي سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان لەنيننىڭ كوزى تىرىسىندە سوۆەتتىك ديكتاتور ستالينگە قارسى شىققان. سوۆەت تىڭشىلارى ونى تالاي جىلدان كەيىن مەكسيكادان ىزدەپ تاۋىپ، ءولتىردى. ءبىراق ەميگراتسياعا كەتكەنگە دەيىن تروتسكي الماتىعا جەر اۋدارىلعان، ونىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرىنىڭ بۇل تۇسى جۇرتقا ونشا ءمالىم ەمەس.
قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد قونايەۆ ەستەلىك كىتاپتارىندا الماتىداعى مەكتەپتە وقىعان جىلدارىن ەسكە الىپ، «مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە بىزگە مەملەكەتتىڭ باستى جەتەكشىلەرى لەنين مەن تروتسكيدىڭ ءومىربايانىن جان- جاقتى وقىتقان. بۇكىل جەردە ەكەۋىنىڭ پروترەتتەرى ءىلۋلى تۇراتىن. پيونەر كەزىمىزدە ەكەۋىنە ارنالعان ءان، تاقپاقتاردى كوپ جاتتادىق، ونداي ولەڭدەر اسىرەسە لەنين قايتىس بولعاننان كەيىن كوپ شىقتى» دەپ جازادى.
قايتىس بولعاننان كەيىن لەنيننىڭ مۇراگەرى كىم بولاتىنى تۇسىنىكتى بولعان كەزدە تروتسكيدىڭ ساياسي تاعدىرى دا شەشىلدى. لەنيننىڭ ورنىن يوسيف ستالين باسقانى بەلگىلى. ۇگىت- ناسيحات اپپاراتى تروتسكيدى ريەۆوليۋتسيا باتىرىنان بىرتىندەپ قاس جاۋىنا اينالدىردى. 1927 - جىلدىڭ اياعىنا قاراي ونى پارتياداعى بۇكىل قىزمەتىنەن ايىرىپ قانا قويماي، كوممۋنيستىك پارتيادان دا شىعاردى. تروتسكيدى اۋەلى استراحانعا جەر اۋدارماق بولعان. ءبىراق ساياسي سەرىكتەرىنىڭ قارسىلىعىنان كەيىن ونى ورتالىقتان ءتىپتى الىس الماتىعا جەر اۋدارۋدى ۇيعارادى.
تروتسكيدى الماتىعا قاڭتاردىڭ 17- كۇنى پويىزبەن جىبەرەدى. ماسكەۋدەن ءتورت مىڭ كيلومەتر، تەمىر جولدان - 250 كيلومەتر شامادا شالعاي جاتقان الماتى ساياسي قارسىلاستى تۇقىرتىپ ۇستاۋعا تاپتىرمايتىن ورىن بولدى.
الماتىعا تروتسكيدىڭ ايەلى ناتاليا مەن ۇلكەن ۇلى ليەۆ ەرىپ كەلدى. ۇشەۋى فرۋنزەدەن (قازىرگى بىشكەك قالاسى) اۆتوموبيلمەن شىعىپ، قورداي اسۋى ارقىلى قاڭتاردىڭ 25- كۇنى تۇندە الماتىعا ابدەن قينالىپ جەتەدى. ايداۋدا بولعان ءبىر جىل ىشىندە كىشى ۇلدارى سەرگەي مەن كەلىنى (ۇلكەن بالاسىنىڭ كەلىنشەگى) ولارعا قوناققا كەلىپ تۇرعان.
قونايەۆتىڭ تروتسكي جايلى ەستەلىكتەرى
دىنمۇحامەد قونايەۆ ەستەلىكتەرىنەن تاعى ءبىر ءۇزىندى: «ءبىر كۇنى تروتسكيدى بۇكىل قىزمەتىنەن بوساتىپ، ماسكەۋدەن جەر اۋدارىپتى، قازىر ءبىزدىڭ قالادا تۇرادى ەكەن دەگەن حابار تارادى. ارينە جۇرتتىڭ ءبارى ونى كورۋگە اسىق بولدى».
تروتسكيدىڭ قاي ۇيدە تۇراتىنىن جاسوسپىرىم دىنمۇحامەد پەن ونىڭ سىنىپتاستارى بىلەتىن. مەكتەپتەن قايتقاندا الگى ءۇيدىڭ جانىنان وتەتىن، ءبىراق تروتسكيدى كورۋدىڭ ءساتى تۇسپەي جۇرگەن بالالار ءبىر كۇنى ونى كەزدەيسوق جولىقتىرىپ قالعان. دىنمۇحامەد سىنىپتاستارىمەن مەدەۋ شاتقالى جاقتان، تاۋدان قايتىپ كەلە جاتقان. ولاردىڭ الدىنان تاۋعا قاراي ورلەپ بارا جاتقان اربا مەن اربانىڭ سوڭىنان ەرگەن ايەلدەر شىققان.
«ءبارىنىڭ الدىندا كوزىنە پەنسنە تاققان، شوقشا ساقالى بار، اياعىن نىق باسقان الاسا بويلى ءبىر كىسى كەلە جاتتى. پورترەتتەرى مەن فوتوسۋرەتتەرىن كورىپ جۇرگەندىكتەن، تروتسكيدى بىردەن تانىدىق. ءبارىمىز قالت تۇرا قالىپ، ىزەتپەن سالەم بەردىك. ول سالەمىمىزدى الدى دا، كىدىرمەستەن جانىنداعى ايەلدەرمەن بىرگە مەدەۋ جاققا ورلەپ كەتتى».
ليەۆ تروتسكيي.
اڭشىنىڭ كيىمىن كيىپ، كوشەدە اسىقپاي سەرۋەندەپ جۇرگەن تروتسكيدى كەيىن دىنمۇحامەد قونايەۆ تاعى بىرنەشە مارتە جولىقتىرعان. ايگىلى تۇتقىندى كورىپ، ونىمەن سويلەسكىسى كەلەتىندەر كوپ بولعان ءارى كەيبىرىنىڭ جولى بولعان. ولار - اسكەري قىزمەتشىلەر، جۇمىسشىلار، كولحوزشىلار، كىشى ستانيتسا كازاكتارى، تەحنيكۋم وقۋشىلارى. بۇل جايلى دەرەكتەر ت. مەن س. جالماعامبەتوۆتەردىڭ ك گ ب مۇراعاتىنداعى ماتەريالدار نەگىزىندە جازىلعان دەرەكتى پوۆەسىندە بار.
ءبىراق ونىمەن كەزدەسكەنى ءۇشىن ەشكىمدى باسىنان سيپاماعان . گ پ ۋ- ءدىڭ (باس ساياسي باسقارما) ارالاسۋىمەن ولاردىڭ كەيبىرىن جۇمىستان شىعارىپ، تەحنيكۋمنان قۋعان. ارنايى قىزمەت ورگاندارى تروتسكيدى حالىقپەن ارالاستىرعىسى كەلمەگەن.
ساياسي ايداۋداعى تۇرمىس
تروتسكيدىڭ وتباسى العاشقى ءۇش اپتا قوناقۇيدە تۇرعان. تروتسكيدىڭ ايەلى الگى ورىندى «اقىرى جەتتىك. بۇل گوگول كوشەسى بويىنداعى «جەتىسۋ» قوناقۇيى ەكەن. بولمەدەگى جيحازدى شىنىمەن گوگول زامانىنان قالعان دەۋگە بولادى. بىزگە ەكى بولمە بەردى. كورشى بولمەلەرگە كۇزەتشى مەن جەرگىلىكتى گ پ ۋ اگەنتتەرى جايعاستى» دەپ سيپاتتاعان.
تۇرمىس جاعدايلارى تروتسكي وتباسىنىڭ كوڭىلىنەن شىقپاعان. گ پ ۋ ءتوراعاسى ۆياچەسلاۆ مەنجينسكي مەن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (ت س ي ك) ءتوراعاسى ميحايل كالينينگە 1928 - جىلى قاڭتاردىڭ 31- كۇنى جولداعان حاتىندا ول «گ پ ۋ ءبىزدى جاعدايى تۇرمەگە ۇقسايتىن قوناقۇيگە ورنالاستىرىپ قويدى. مەيرامحانانىڭ دەنساۋلىقتى قۇرتاتىن تاماعىن ءىشىپ جاتىرمىز. جۇكتەگى كيىم- كەشەك، كىتاپتارىمىزدى شىعارايىق دەسەك، بولمە جوق. قوناقۇيدىڭ اقىسى مەن مەيرامحانانىڭ اقشاسىن تولەۋگە مۇلدە شامامىز كەلمەيدى. اس بولمەسى بار كەڭىرەك پاتەر قاجەت» دەپ جازعان.
ول كەزدە قالادان ىڭعايلىراق باسپانا تابۋ قيىن بولاتىن. قالاداعى بوس پاتەرلەردىڭ ءبارىن قىزىلوردادان الماتىعا كوشىپ كەلەتىن قازاق ا س س ر- ءى ۇكىمەتى مۇشەلەرى ءۇشىن ساقتاپ وتىرعان. تروتسكيدىڭ تاباندىلىعى ارقاسىندا ونىڭ وتباسىنا حالىق سىرتقى ىستەر كوميسسيارياتىنا (ن ك ي د) قاراستى اگەنتتىكتىڭ كراسين كوشەسىندەگى 75-ۇيدە ورنالاسقان عيماراتىنا كوشۋدى ۇسىنادى. گوگول مەن جىبەك جولى كوشەلەرىنىڭ ورتاسىنداعى ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوشەدە («وتىرار» قوناقۇيىنىڭ ارتىندا) بولعان الگى ءۇي قازىر جوق.
ليەۆ تروتسكيي (سول جاقتا) مەن ۆلاديمير لەنين (وڭ جاقتا) ءۇشىنشى ينتەرناتسيونالدىڭ 2-سيەزىندەگى ۇزىلىستە سويلەسىپ تۇر. ماسكەۋ، 1- قاڭتار 1920 -جىل.
وردجونيكيدزە، كالينين جانە مەنجينسكيگە جولداعان تەلەگرامماسىندا تروتسكي جاڭا باسپاناسىن «پاتەردە اجەتحانا جوق، اس بولمە توزىپ كەتكەن ەكەن، ەسەسىنە ءبىزدىڭ اڭدۋ ءۇشىن گ پ ۋ- گە ىڭعايلى بولدى» دەپ سيپاتتاعان. ال سەرىكتەرىنە «جيھاز ساتىپ الدىق، قيراعان پەشتى جوندەدىك، قىسقاسى قۇرىلىس جۇمىستارىمەن اينالىسۋعا تۋرا كەلىپ جاتىر» دەپ جازعان. تروتسكيدىڭ حاتىندا «نەگىزى، جامان پاتەر ەمەس، ءتىپتى ەلەكتر جارىعى دا بار ەكەن (ول زاماندا ەلەكتر جارىعى جەكە ۇيلەردىڭ كەيبىرىندە عانا بولعان)، ءبىراق ايتقانىمداي، قالانىڭ ءبىز تۇراتىن بولىگىندە كليمات ونشا جايلى ەمەس» دەگەن جولدار بار.
جەرگىلىكتى ەلەكتر ستانسياسىنىڭ قۋاتى جەتپەگەندىكتەن، كەشكى جەتىدەن ءتۇن ورتاسىنا دەيىن عانا قوساتىن جارىقتى بىرنەشە مينۋتتان جارتى ساعاتقا دەيىن ءجيى ءوشىرىپ وتىرعانىن تروتسكيدىڭ تاعى ءبىر حاتتارىنان بايقاۋعا بولادى.
تروتسكيدىڭ وتباسى قالانىڭ جوعارعى جاعىنا - قازىرگى اباي داڭعىلى ماڭىنا كوشىپ كەتۋگە تىرىسقان. ويكەنى ول جاقتا بەزگەك اۋرۋىن قوزدىراتىن ماسا از بولعان، الماتىعا كەلگەن سوڭ تروتسكيدىڭ ءوزى دە، ايەلى دە ماسادان قينالعان. ال تاۋدىڭ ەتەگى ماسادان تازا سانالاتىن. تروتسكيدىڭ وتباسى جاز مەزگىلى مەن كۇزدىڭ ورتاسىنا دەيىن تاۋ بوكتەرىنە كوشىپ باراتىن. قازاقستان گ پ ۋ- ءى باستىعى كاشيرين گ پ ۋ- گە قارايتىن سوۆحوزداعى مەملەكەتتىك ساياجايدى بوساتىپ، جوندەپ تروتسكيگە بەرۋدى بۇيىرعان. ساياجايدا ەكى بولمە، اس بولمەسى جانە ۆەراندا بولعان.
تروتسكيدىڭ وتباسى ساياجاي قوجايىنىنىڭ بالا- شاعاسىمەن بىرگە تۇرعان. جاز بويى جەمىستىڭ ءپىسۋىن كۇتىپ، ءونىمدى جيناۋعا قاتىسقان. كەيىن ودان توساپ قايناتقان. ال ليەۆ داۆيدوۆيچ باقشادا ماشينيستكاعا «كومينتەرن باعدارلاماسىنا سىن» سياقتى ەڭبەكتەرىن جازدىرعان. تروتسكيدىڭ ايداۋدان جازعان حاتتارىنان الماتىدا تۇرمىس قيىن، ازىق- تۇلىك جانە وزگە تۇتىنۋ تاۋارلارىمەن جابدىقتاۋ ناشار بولعانى بايقالادى.
«قالا حالقىنىڭ جالپى تۇرمىس جاعدايى ناشار. ءبىز مۇندا كەلگەلى - ءۇش ايدان بەرى قالادا نان جانە وزگە ازىق- تۇلىك تۇرلەرى مەن ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ تاپشىلىعى بايقالدى. بارلىق جەردە قاپتاعان كەزەك».
جەر اۋدارىلىپ كەلگەن تروتسكيدىڭ وتباسى اقشادان تارىققان. ونىڭ وتباسىنا مەملەكەت اي سايىن 50 رۋبل جاردەماقى تولەپ تۇرعان. ت. جانە س. جالماعامبەتوۆتەردىڭ كىتابىندا تروتسكيدىڭ وتباسى كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ 9 رۋبل 90 تيىن مولشەرىندەگى ايلىق اقىسىن تولەي الماي قينالعانى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. قالالىق كوممۋنالدىق قىزمەت ءبولىمى حاتتارىنىڭ بىرىندە قىزمەت اقىسى 10 كۇن ىشىندە تولەنبەسە، اقشانى كۇشپەن ءوندىرۋ ءىسى حالىق سوتىنا جولداناتىنى جايلى ەسكەرتىلگەن.
قارجىدان تارىققان وتباسىنا تروتسكيدىڭ ماركس- ەنگەلس ينستيتۋتى تاپسىرمالارىن ورىنداپ العان قالاماقى ءسال دەمەۋ بولعان. تروتسكي پىكىرلەستەرىمەن حات جازۋعا كوپ ۋاقىتىن بولگەن. ءساۋىر- قازان ايلارىندا ول ءبىر مىڭعا جۋىق ساياسي حات پەن قۇجات، 700-دەي تەلەگرامما العان، ال ءوزى 550 گە جۋىق تەلەگرامما مەن ىشىندە ءىرى ەڭبەكتەرى دە بار كەمى 800 ساياسي حات جولداعان.
ايداۋ مەرزىمىنىڭ اقىرى
1928 -جىلدىڭ قىسىنا قاراي تروتسكيدىڭ جۇمىس ىستەۋى مۇلدە قيىنداپ كەتكەنىمەن، ونىڭ وتباسى الماتىدا ۇزاق قالدىرمايتىنىن سەزگەن سياقتى. ەلدىڭ وزگە ايماقتارىنداعى پىكىرلەستەرىنەن مۇلدە وقشاۋلاپ تاستاعان ونى حات- حابار الىپ، جونەلتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرعان. بۇعان بيلىكتىڭ ارەكەتى ءارى تروتسكي جاقتاستارىنىڭ ازايىپ كەتۋى سەبەپ بولسا كەرەك.
مەكسيكالىق تانىمال سۋرەتشى فريدا كالو (سول جاقتا) مەن ليەۆ تروتسكي. مەكسيكا، 20-عاسىردىڭ 30-جىلدارى.
1929 - جىلى قاڭتاردىڭ 20- كۇنى تروتسكيدىڭ ۇيىنە گ پ ۋ اگەنتتەرىنىڭ ۇلكەن ءبىر توبى كەلەدى. وعان و گ پ ۋ القاسى وتىرىسىنىڭ حاتتاماسىنان «سوڭعى كەزدەگى ارەكەتى انتي سوۆەتتىك ارانداتۋلار مەن سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس ازىرلەۋدى كوزدەگەن زاڭسىز پارتيا قۇرىپ، كونترريەۆوليۋتسيالىق قىزمەتپەن اينالىسقانى ءۇشىن س س س ر تەرريتورياسىنان الاستاتىلسىن» دەگەن ءۇزىندىنى كورسەتكەن.
زاتتارىنان كوبىنەسە قولجازبالارى مەن كىتاپتارىن عانا العان ولاردىڭ جولعا جينالۋىنا ءبىر كۇن عانا مۇرسات بەرگەن. 1929 - جىلى قاڭتاردىڭ 22- كۇنى تاڭ سارىدە تروتسكي، ايەلى جانە ۇلى ليەۆ ۇشەۋىن اۆتوبۋسقا وتىرعىزىپ، باياعى كەلگەن جولدارى - قورداي اسۋى ارقىلى قازاقستاننان شىعارىپ جىبەرەدى.
«ازاتتىق»