كەنەت مەن مىنگەن 10- اۆتوبۋستىڭ سوڭعى جاعىنان الدەكىمدەردىڭ ءبىر-بىرىنە داۋىس كوتەرە ايعايعا باسقانىن قۇلاعىم شالدى.
داۋىس سالدەن سوڭ ۇرىسقا اينالدى. ەكى ايەل دە ءبىر-بىرىنە ەسە-تەڭدىك بەرەر ەمەس. ءبىرىنشىسى جاسى ەگدە تارتقان اجە سەكىلدەندى، ەكىنشىسى جاس كەلىنشەك سياقتى. تۇسىنگەنىم، اجەنىڭ نەمەرەسىنىڭ بەتىن الگى ايەل بۇرىلا بەرە ارقاسىنا ىلگەن سومكەسىمەن ءسۇرىپ كەتكەن، ءبارى سودان باستالعان.
ءبىراق جاس كەلىنشەك قارت انانىڭ جاسىن دا، ءوزىن دە سىيلاماي، «شىراعىم، ابايلاساڭشى» دەگەن سوزىنە شاپتىعىپ شىعا كەلگەن: «ءوزىڭ ابايلا! مەن ءوز جونىممەن تۇرمىن، سەنىڭ بالاڭ ءۇشىن مەن جاۋاپتى ەمەسپىن». ءبىر ءسات داۋىس باسەڭدەپ باردى دا، جانجال قايتا ۋشىقتى. وسى ساتتە اجە دە شىداماي، قارعانىپ-سىلەنە جونەلگەن ەدى. ۇزىن-سونار بالاعاتتىڭ سوڭىندا: «سەنى دە بىرەۋ ەركەك دەيدى-اۋ، ەركەكتىكتەن ساداعا كەتكىر»، دەمەسى بار ما؟! جالت بۇرىلىپ قاراسام، الگى كەلىنشەك دەپ تۇرعانىم جاپ-جاس جىگىت ەكەن...
كۇلەدى ەكەنسىڭ. قاراسام، جۇرت تا ەرىكسىز ەزۋ تارتىپ تۇر. وسىنىڭ بارىنە شىداي الماعان داۋكەس جىگىت كەلەسى ايالدامادان ءتۇسىپ قالدى. شىعىپ بارا جاتىپ، بارىمىزگە «قايدا بارۋ كەرەكتىگىمىزدى» مانەرلەپ تۇرىپ ايتىپ كەتتى.
بۇل ايەل مىنەزدى جىگىتتى العاش كورىپ تۇرعانىم ەمەس ەدى، سوندىقتان اسا ءبىر تاڭىرقاي قويعانىم جوق. توپ ادامنىڭ ىشىنەن «ەركەك باسىڭمەن اناڭداي اداممەن سالعىلاسىپ تۇرعانىڭ نە؟ نامىس قايدا؟» دەپ ايتاتىن ءبىر ادامنىڭ تابىلماعانىنان ولاردىڭ دا بۇندايعا ەتى ۇيرەنىپ كەتكەنىن اڭعارۋعا بولاتىن ەدى.
بالا باعا الادى، بالعا ۇستاي المايدى
بۇگىندە كىمنەن سۇراساڭ دا ۇيدە وتىراتىن، ايەلى جۇمىستا، ءوزى بالا باعاتىن، ايەلى كەلگەندە تاماق ىستەپ، كىر جۋىپ قوياتىن «پىسىق» تانىسى بار. وسىندايدا «ءبىزدىڭ اعاي تاماشا» دەگەن الگى ءبىر ءان ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى:
ءبىزدىڭ اعاي قىزىق ادام تاماشا،
قىزىعى بار سان جەتپەيتىن ساناسا.
جەڭگەمىزدى سىيلايتىنى سونشالىق-
تومپاڭ قاعىپ جۇگىرەدى بالاشا.
جەڭگەي كەتسە قىدىرىپ،
كەش كەلەدى كۇن ءجۇرىپ،
اعاي ۇيدە وتىرادى،
شالپىلداتىپ كىر جۋىپ،
ءبىزدىڭ اعاي، ءبىزدىڭ اعاي تاماشا...
بۇل ءاننىڭ ءماتىنىن سىقاقشى وسپانحان اۋباكىروۆ استىرتىن ءبىر كەكەسىنمەن جازعان بولۋى دا مۇمكىن، ءبىراق ول باسقا اڭگىمە. بىزگە قاتىستىسى، ءدال وسىنداي «تاماشا اعايلاردىڭ» بۇگىندە كوبەيىپ بارا جاتقانى. ول ول ما؟ ءبىر شەگە قاعا المايتىن، كراننىڭ تۇبىنەن سۋ تامشىلاسا دا سانتەحنيك شاقىرتاتىن، نە دالانىڭ، نە قالانىڭ شارۋاسىنا قىرى جوق اقساۋساق جىگىتتەر دە جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاق سەكىلدى قاۋلاپ كەلەدى ءبىزدىڭ قوعامدا. ال، مال سويۋ، باس-سيراق ءۇيتۋ، ەت بۇزۋ بولاشاقتا اقىسى قىمبات جەكە كاسىپكە اينالاتىن ءتۇرى بار. سەبەبى، بۇرىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەتىن وسى ىسكە قازىر اۋىلدىڭ وزىندە تەك ورتا جاستاعى كىسىلەر جاۋاپتى بولىپ قالعان. جاستار شارۋادان بوس قالعان.
«مەكتەپتەگى ماتريارحات»
جاسىراتىنى جوق، بۇگىندە بالاباقشادان باستاپ، ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىن ۇستازدىق قىزمەتتى كوبىنە ايەلدەر قاۋىمى اتقارىپ ءجۇر.
2011 -جىلعى مالىمەت بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 222929 ايەل مۇعالىم، 52726 ەر مۇعالىم بولىپتى. ەر-ازاماتتارىمىز كوبىنە دەنە شىنىقتىرۋدان، ەڭبەكتەن، العاشقى اسكەري دايارلىقتان ساباق بەرسە، نەگىزگى پاندەردىڭ دەنىن ايەل ازاماتشالار جۇرگىزگەن. ال بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ەلدەگى ەر مۇعالىمدەردىڭ ۇلەسى وتىز پايىزدان اسپايتىن كورىنەدى. وسى تۇستا بۇنىڭ قانداي زيانى بار دەگەن سۇراق تۋىندايدى. پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، ايەل ۇستازدىڭ الدىنان شىققان ۇل بالا نازىك، قىز مىنەزدى بولىپ كەلەدى ەكەن. كەرىسىنشە، قىزداردا دورەكى مىنەز قالىپتاساتىن كورىنەدى. ال ەر مۇعالىمدەر جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا كوبىرەك ساباق بەرۋى ءتيىس ەكەن. سەبەبى، قىزدار ەر مۇعالىمگە قاراپ، ەر ادامنىڭ بويىندا قانداي قۇندى قاسيەتتەر بولۋى كەرەكتىگىن كوڭىلگە ءتۇيىپ وسەدى، بۇل بولاشاقتا جار تاڭداۋدا كوپ پايداسىن تيگىزەدى. ال ۇل بالالار وزدەرىنىڭ اراسىندا بولىپ قالعان جانجالدى شەشۋ كەزىندە ناعىز ەر- ازاماتتىڭ اقىل-كەڭەسىن الىپ، بىتىمگە كەلۋدى، ۋادەدە تۇرۋدى، نامىستى بولۋدى، ءوزىن ناعىز جىگىت سەكىلدى ۇستاۋدى ۇيرەنەدى ەكەن.
مەكتەپتە ەر مۇعالىمدەردىڭ جەتىسپەۋ ماسەلەسى 60-70-جىلدارى تۇركيادا دا بولىپتى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ارنايى باعدارلاما جاسالىپ، ەرلەردى مەكتەپكە تارتۋ ماسەلەسىن الدىڭعى كەزەككە قويىلعان. سەبەبى، جۇرت «ەر مۇعالىمدەردىڭ ازدىعىنان ۇلدارىمىز جىبەكتەي سىزىلىپ، قىز مىنەزدى بولىپ بارادى، قىزدارىمىز ەركەكشورالىققا بوي الدىردى» دەپ ماسەلە كوتەرگەن. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي بۇل ەلدە مەكتەپ ۇستازدارىنىڭ تەڭ جارتىسى ەر مۇعالىم بولعان.
الەۋمەتتىك ساۋالنامالارعا جۇگىنسەك، ەر ادامدار مۇعالىم ماماندىعىن از تاڭداۋىنىڭ سەبەبى تابىسقا تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. ەر ادام وتباسىن اسىراۋى ءتيىس، مۇعالىمنىڭ جالاقىسى وعان تولىق جەتپەيتىن بولعاندىقتان، ولار كوبىنە باسقا كاسىپتى تاڭداپ كەتە بارادى.
جاقسى اكەنىڭ تاربيەسىن ءجۇز مەكتەپ تە بەرە المايدى
قوعامدا قىز مىنەزدى جىگىتتەردىڭ پايدا بولۋىنا جالعىزباستى انالاردىڭ سانى ارتۋى دا اسەر ەتەدى. قازىرگى ستاتيستيكا بويىنشا، قازاقستاندا ءار ءۇش وتباسىنىڭ ءبىرىنىڭ شاڭىراعى شايقالىپ، ەرلى-زايىپتىلار اجىراسىپ جاتادى جانە كوپ جاعدايدا بالا اناسىنىڭ قامقورلىعىندا قالادى. اكە كورمەگەن ۇل بالالار ومىردە كوپتەگەن ماسەلەلەردى اناسىنا ەلىكتەپ، سول سەكىلدى شەشۋدى ادەتكە اينالدىرادى. بۇنداي بالانىڭ تانىم، تالعامى دا باسقاشا قالىپتاسپاق...
ەربول جانات