وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قازاقتىڭ كۇمىس كومەي ءانشىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە جانپەيىسوۆاعا قاتىستى داۋدىڭ ۇشى كورىنىپ، ءوڭىرىمىز عانا ەمەس، بۇكىل ەل بولىپ شۋلاسىپ ەك.
ناسىرعا شاپقان ءىستىڭ بايىبىنا بارۋ ءۇشىن شەتتەن قۇلاق شالعان اڭگىمەنى ءانشىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستۋ ءۇشىن ازدى- كوپتى اڭگىمە ايتىپ، سۇحباتتاسقان بولاتىنبىز. سۇحبات بارىسىندا ءداستۇرلى ءان ارقىلى ەلىمىزدى بارشاعا تانىتىپ جۇرگەن ساۋلە اپايىمىز ادىلەتسىز جولمەن جۇمىس ورنىنان بوساتىلعانىمەن قويماي، حان بولىپ، قارا بولىپ تويلانعان ءدۇبىرلى تويدا ءان ايتۋ ءۇشىن ەمەس، قوناق رەتىندە شاقىرىلعاندىعى ءۇشىن ءوڭىر باسشىلىعىنا جانە ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنا وكپەلى ەكەندىگىن جاسىرمادى. «وگىزدى دە ولتىرمەي، اربانى دا سىندىرماي» جاعدايدان الىپ شىعاتىنداردىڭ قاراسى دا كورىنبەيدى، ازىرگە...
- ساۋلە اپكە، ەلدى شۋلاتىپ جاتقان سوڭعى جاڭالىقتىڭ ءبىرى - ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىزدان بوساتىلۋىڭىز بولدى. وسىنىڭ انىق- قانىعىن ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك؟
- جىل سايىنعى ەڭبەك دەمالىسىمدى ۋاقىتىلى الا-الماعان سوڭ، باسشىلاردان جاعدايىمدى ءتۇسىندىرىپ، دەمالىسىمدى الىپ، سوڭعى جىلدارى جۇمىستىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى قاراتا الماي جۇرگەن دەنساۋلىعىمدى قاراتۋ ءۇشىن الماتىعا كەتكەن بولاتىنمىن. ونىڭ ۇستىنە بيىل جالعىز قىزىم وقۋعا تاپسىردى. ادام ومىرىندە بولاتىن ەلەۋلى ساتتەردىڭ ءبىرى - ماماندىق تاڭداۋ كەزىندە قىزىمنىڭ جانىندا بولىپ، قولداۋ بىلدىرگىم دە كەلدى. وسى ماقساتتارىمدى جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەنىمدە ۇجىمىمنان حابارلاسىپ، «ەرتەڭ جاڭا باسشى كەلەتىن بولدى» دەگەندى ايتتى. شىنىمدى ايتايىن، سەنە قويمادىم. مۇنداي بولعان جاعدايدا الدىمەن مەنىڭ ەڭبەك دەمالىسىم اياقتالۋى كەرەك ەمەس پە؟ ماعان حابار بەرىلۋى كەرەك ەمەس پە ەدى؟ دەگەنمەن وسىلاي بولدى. باسشىلارعا حابارلاسقانىمدا، راسىمەن جاڭا باسشى تاعايىندالىپ جاتقانىن ەستىدىم. ءوزىم كەلەيىن دەسەم، ەمدەلىپ جۇرگەن سوڭ دارىگەرىم جىبەرمەدى. وسىلايشا، ەڭبەك دەمالىسىم بىتكەندە عانا جۇمىس ورنىمداعى زاتتارىمدى جيناپ، تىنىش قانا كەتە باردىم.
- «دات» گازەتىندە جامبىلدىق شەنەۋنىكتەر توي قارساڭىندا ءسىزدى ساحناعا شىعارماۋعا تىرىسقانىن ايتادى. بۇل قانشالىقتى راس؟
- باسىنان باياندايىن. جالپى، توي قارساڭىندا قانشا ساحنا كوتەرىلىپ، قانشا كونسەرتتەر ۇيىمداستىرىلعانىمەن، بىردە-ءبىر باعدارلامادا مەن جوقپىن. راس، قوناق رەتىندە شاقىرىلدىم. ءبىراق، حاندىقتىڭ بۇل تويىندا حالىق الدىندا ءان شىرقاماۋ - ماعان، ساحناعا شىعارماۋ - جەرگىلىكتى ۇيىمداستىرۋشىلارعا سىن بولار ەدى. دەگەنمەن، مەن ساحناعا شىقتىم. باعدارلامادا جوق بولسام دا، بولىپ جاتقان داۋ-دامايدان حابارى بار ءجۇرسىن ەرمان مەنى ءوزىنىڭ ايتىسىنا شاقىردى. سول جەردە ساحناعا شىعىپ ءان ايتاسىڭ دەدى. شاقىرىلعان ۋاقىتتا، شاقىرىلعان جەرگە دايىندالىپ، دومبىرامدى باپتاپ كەلىپ تۇرسام، جاس بالا كەلىپ «ءسىز ساحناعا شىقپايسىز» دەيدى. «نەگە؟»، «باسشىلىق سولاي دەدى...» اشۋلاندىم. ايتىستىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ جاتقان قازىلار القاسى وتىرعان بولمەگە كىرىپ بارىپ، «ساحنا بوس تۇر، زال تولى حالىق ءبىرى دە ورنىنان جىلجىماي بوس ساحناعا قاراپ وتىر، ال مەن بولسا دومبىرامدى قۇشاقتاپ ساحنا سىرتىندا تۇرمىن» دەپ ايتىپ ەدىم، ءاسانالى ءاشىموۆ اعام باسشىلىققا «بۇل نە سۇمدىق؟» دەپ ايقاي سالدى. وسى كىسىنىڭ سوزىنەن سوڭ عانا ساحناعا شىقتىم، ءبىراق رەنجۋلى قالىپپەن شىققانىمدى حالىق تا بايقادى-اۋ، ءسىرا... التى تەرمە ايتىپ بارىپ، ارەڭ باسىلدىم. راسىندا، ءسىز شىقپايسىز دەسە، بەس جاسار قىز سەكىلدى نەمەسە ءبىر سىلىمتىك سەكىلدى قايتىپ كەتۋىم كەرەك پە ەدى؟ جوق، مەن ولاي ەتە المايدى ەكەنمىن...
تاعى ءبىر رەنىشىم جەرگىلىكتى ب ا ق وكىلدەرىنە بولدى. رەسپۋبليكا بولىپ داۋرىعىپ جاتقاندا، جامبىلدىق بىردە-ءبىر گازەت بۇل تاقىرىپتى قوزعامادى. تىپ- تىنىش قانا، سەن تيمەسەڭ، مەن تيمە، بادىراق كوزدىڭ كەيپى. ءبىر جۋرنال جازىپ ەدى، ونىڭ وزىنە قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان باسشىلىق كومەك بەرۋدەن باس تارتىپ، اقىرى تاقىرىبىن وزگەرتىپ بارىپ شىعاردى. بارىنە نە كورىنگەن؟
- مۇنشالىق قيتۇرقى ارەكەتتەرگە بارىپ، سىرتىڭىزدان بەلگىسىز ويىن وينايتىنداي كىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاپ ەدىڭىز؟ جانپەيىسوۆا كىمگە جاقپاي قالۋى مۇمكىن؟
- مەن قاراپايىم حالىقتان باستاپ ەلباسىعا دەيىن، ءتىپتى ءبىزدىڭ بۇرىنعى باسشىمىز قونايەۆتىڭ الدىندا دا ءان شىرقاعانمىن. قانشاما ەلدە، قانشاما جەردە ءداستۇرلى ءانىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ۇلەس قوسىپ، ءان شارىقتاتقانمىن. قازاق دەيتىن حالىقتىڭ ونەرى قانداي بولاتىنىن كورسەتۋ ءۇشىن ات سالىسقانمىن. ال مۇنداي تىرلىكتى، اياقتان شالۋشىلىقتى تەك كورە المايتىن ادام جاسايدى. ءوزى جەتپەگەنىمەن قويماي، بىرەۋدىڭ ەتەگىنەن تارتاتىن ادەتتىڭ ناتيجەسى - مىنەكەي.
جالپى، بۇل داۋدىڭ ءالقيسساسى وتكەن جىلدىڭ باسىنان باستاۋ العان بولۋ كەرەك. سەبەبى، 2015 -جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مەنىڭ ۇستىمنەن 21 ادامنىڭ قولى قويىلعان ارىز ءتۇستى. ول ارىزشىلاردىڭ ىشىندە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتى، ءتىپتى مەكتەپ وقۋشىسى دا بار. ول ارىزدا نە بار دەيسىز عوي؟ ءبارى بار. ايتۋلارىنشا، مەن كونسەرت بارىسىندا تەك ءوزىم ساحنادان تۇسپەيدى ەكەنمىن، تەك وزىمە كيىم تىكتىرىپ، ورانجيروۆكا جاساتادى ەكەنمىن- مىس. سونداي-اق، باسقا قالالارعا جەكە كونسەرتىمدى بەرىپ، فيلارمونيا انشىلەرىن پايدالانادى ەكەنمىن. راس، بىرنەشە جەرگە فيلارمونيانىڭ بىردە انشىلەرىن، بىردە بيشىلەرىن الىپ بارعان بولاتىنمىن. ءبىراق ول قالالارداعى ۇيىمداستىرۋشىلار تەك مەنىڭ جەكە ءوزىمدى عانا شاقىرعان بولاتىن. مەن بولسام مۇمكىندىك باردا ءوڭىرىمىزدىڭ ونەرپازدارىن وزگە قالالارعا تانىتىپ، تۇسىرىلىمدەرگە جەتەلەپ ءجۇرمىن. ونىمەن قوسا، سول ارەكەتتەرىممەن فيلارمونيا قورىنا قارجى ءتۇسىردىم.
وسىنىڭ بارلىعىن ىستەپ جۇرگەن ءوزىمىزدىڭ ورتانىڭ ادامدارى، سەنىپ وتىرعان ورىنباسارلارىم. ال، الگى ارىزدانۋشى 21 ادامنىڭ ىشىندە جۇمىستان الدەقاشان شىعىپ كەتكەن ادامدار ءجۇر. جالپى، مۇنداي ارەكەتتەرىمەن نە كوكسەيتىندەرىن تۇسىنبەدىم.
- «ءان -داۋا» اتتى جەكە ەسەپ بەرۋ كەشىڭىزدى بەردىڭىز. «ءان-داۋا» ءوز جانىڭىزدىڭ داۋاسى ەمەس پە؟
- ءيا، قازان ايىنىڭ 26 -جۇلدىزىندا، «بالاساعۇن» مادەنيەت سارايىندا ونەرگە كەلگەن 30 جىلىمدى قورىتىندىلاپ، حالىققا جەكە ەسەپ بەرۋ كەشىمدى ۇيىمداستىردىم. جالپى، بۇل كەش كوكتەم ايىنا جوسپارلانعان بولاتىن. ارادا بولعان جاعدايلارعا بايلانىستى ۋاقىتىن شەگەرىپ ءجۇرىپ، ۇمىتىپ تا كەتىپپىن. سونداي-اق، بۇل كەشىمدى وتكىزبەي-اق قويسام قايتەدى دەگەن دە وي كەلدى. ءبىراق ويلاندىم. نەگە مەن وسىنشا جىلعى ەڭبەگىمدى بولماشى ارەكەتتەرگە بولا وتكىزبەۋىم كەرەك؟ كورە المايتىن، ارانداتۋشىلاردىڭ قيتۇرقى ارەكەتتەرىنە مەنىڭ جانە حالىقتىڭ نە كىناسى بار؟ ءدال وسى ويلار كەرىسىنشە كۇش- جىگەر بەرىپ، كەشىمدى وتكىزدىم.
«ءان-داۋا» دەپ تەكتەن-تەك قويعانىم جوق. ءاربىر ادام اننەن ءوزىنىڭ تاعدىرىن تاۋىپ جاتادى، انمەن جانىن ەمدەپ جاتادى. شىنىندا، ءان- بارىنە ەم، اسىرەسە جان دەرتىنە.
وزدەرىڭىز كۋا بولعان شىعارسىزدار، بۇل كەشتە كوپتەگەن جاڭا اندەر ايتىلدى. ونىڭ ىشىندە، ءوزىمىزدىڭ جەرلەس اقىنىمىز سەرىك تومانوۆتىڭ «قايران ولەڭ» اتتى ولەڭىنە ءان جازىپ، سونى حالىق الدىنا العاش الىپ شىقتىم. ولەڭنىڭ سوزدەرى جانىما سونداي جاقىن، ءارى تاعدىرلاس سەكىلدى كۇي كەشتىم. ولەڭ جولدارى:
«سەن ەكەنسىڭ شىن جاناشىر، شىن دوسىم،
ەسەڭگىرەپ قالعان ەكەم - كىردى ەسىم.
قايران ولەڭ، قايتا ورالدىم وزىڭە،
سەنسىز ماعان ءومىر جوعىن بىلگەسىن» دەپ كەلەدى. راسىندا، وسىنشالىق قيىندىقتان سوڭ ەسىمدى جيىپ، مەن - حالىققا، ماعان - ءان قاجەت ەكەنىن سەزىنىپ، قارا دومبىرامدى قايتا قولىما الدىم. «ءيت اياعىمنان قاپتى دەپ، مەن يتتەردى قاپسام، مەنىڭ ادامگەرشىلىگىم قايدا قالدى» دەيتىن مەن ءۇشىن باتىراش-قوتىراشتاردىڭ ىستەرى تۇك تە ەمەس. وسى ارەكەتتەرى وزدەرىنە ابىروي اكەلسە، قانەكەي؟
- بولاشاقتا ساۋلە جانپەيىسوۆانى قانداي قىزمەتتەن كورۋىمىز مۇمكىن؟
- بولاشاقتا مەنى جەكە كاسىپكەر رەتىندە كورە الاسىزدار. ءوزىمنىڭ جەكە بيزنەسىمدى اشىپ، وسى باعىتقا بەت بۇرماقشىمىن.
سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
سۇحباتتاسقان اسىلزات جۇماباي
تاراز قالاسى، 2016 -جىل
«ۇلت پورتالى»