ۇياتتىڭ جاعدايى، اسىرەسە، وسى سوڭعى جىلدارى قيىنداپ كەتىپ ەدى... قاشان بولسىن، ءوزىن بىرەۋلەر تەپكىلەپ كەتىپتى دەپ ەستيسىڭ... جالپى، بۇل شىركىننىڭ باسىندا كۇندە ءبىر وقيعا. تاياق جەمەي، ساۋ جۇرەتىن كەزى جوق. باسى جارىلعان، مۇرنى قاناعان، كوزى ىسكەن، تاقا بولماسا، شاپالاق جەپ، بەتى دومبىققان ۇيات - مەن ەس بىلگەلى، ۇيرەنشىكتى، كۇندەلىكتى كورىنىس.
كەيدە ويلايمىن، وسى بەيشارا جارىق دۇنيەگە نەسىنە كەلدى ەكەن دەپ... ءبىراق ءوزى ولاي ويلامايتىن سياقتى. ەشكىمگە كەرەگى بولماسا دا، قىستىرىلمايتىن جەرى جوق. بىرەۋلەر كوڭىلى قالماسىن دەپ، جۇرە تىڭداسا دا، قۇلاق قويعان بولادى. مىنا قىم-قۋىتتا قۇدايىنا قاراۋعا از دا بولسا، ۋاقىت تاباتىندار، ءتىپتى، ايتقانىن دا ىستەيدى.
ءبىراق ولار از، از... كوبىنەسە... تەپكىلەپ كەتەدى. بۇل دا ءبىر جانى ءسىرى بايعۇس ەكەن. تەپكىدەن ەسىن جيار-جيماستا، ءسۇرىنىپ-قابىنىپ، اسىعىس تاعى ءبىر جاققا بارا جاتادى. تەپكىلەنىپ، تاعى بىرەۋلەردەن تاياق جەپ، قايتىپ كەلە جاتقانىن كورەسىڭ... ءبىراق تاۋى شاعىلمايدى سورلىنىڭ. نە دەگەن ولەرمەن ەكەنىن تۇسىنبەيسىڭ!..
ماسەلەن، ءبىر كۇنى ونى الگى... ءبارى بىلەتىن بەلگىلى كوشەدەگى جەزوكشە قىزداردىڭ اراسىنان كورىپ قالدىم. ءسىرا، ولاردى ۇيالتىپ، سالاۋاتتى تىرشىلىككە شاقىرعىسى كەلگەن بولۋى كەرەك. ەجەلگى كاسىپتىڭ قۇيرىعىن ۇستاعان جانكەشتى قىزدار ونى كۇندەلىكتى شارۋالارىنا قاجەتتى كەرەك-جاراققا تولى ادەمى سۋمكالارىمەن تومپەشتەپ جاتقان جەرلەرىنەن اجىراتىپ الدىم.
مەن ارا تۇسپەگەندە، ءولتىرىپ تاستاعانداي ەكەن!.. تاعى بىردە: «ۇستاپ تۇرا المايدى ەكەنسىڭ - تەڭگەنىڭ قۇنى ەش تۇسپەيدى دەپ، حالىقتى نەگە الدايسىڭ؟ ۇياتىڭ قايدا؟ !» دەپ، اقشاعا جاۋاپتى انا ءبىر كوزىلدىرىكتى، تاقىرباس بانكيردىڭ، قۇلعاناداي قۋىپ، سوڭىنا ءتۇستى.
اناۋ، ۇيالعان ءتۇرى بولۋ كەرەك، ىرجالاڭداپ كۇلە بەرگەندى بىلەدى... اقىرى، سول ىرجالاڭداعان قالپى، باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ، قاشىپ قۇتىلدى. ۇياتتىڭ اڭعالدىعىنا داۋا جوق - مەنەن ۇيالعاننان اۋىستى دەپ، سوعان، وزىنشە، دۇردەي بولىپ ءجۇردى...
تاعى بىردە: «ۇستاپ تۇرا المايدى ەكەنسىڭ - تەڭگەنىڭ قۇنى ەش تۇسپەيدى دەپ، حالىقتى نەگە الدايسىڭ؟ ۇياتىڭ قايدا؟!» دەپ، اقشاعا جاۋاپتى انا ءبىر كوزىلدىرىكتى، تاقىرباس بانكيردىڭ، قۇلعاناداي قۋىپ، سوڭىنا ءتۇستى.
ەندى ءبىر قاراساڭ، جانۇشىرىپ، بىرەۋلەردىڭ سوتىنا جۇگىرىپ بارا جاتادى. بىردە ۇكىمەتتىڭ بالا-شاعاعا ارناپ بولگەن قىرۋار اقشاسىن بەتى بۇلك ەتپەي تۇگەل جەپ قويعان بىرەۋدىڭ سوتىنا قاتىستىم. ايىپكەر ورىندىعىندا وتىرعان جەمپازعا، اۋزىن قولىمەن قالقالاپ، ۇياتتىڭ بىردەڭە دەپ سىبىرلاپ جاتقانىن كوردىم. تاياڭقىراپ كەلىپ، قۇلاق سالدىم.
- ساعان قانشا ايتتىم، تىڭدامادىڭ... ەندى، مىنە... قاراشى، نە بولدىڭ!.. اي-ياي-ياي! - دەيدى ۇيات.
- ارى ءجۇرشى، باستى قاتىرماي!.. - دەيدى ۇرى، ىزبارلانا ىسىلداپ.
ۇيات قويار ەمەس.
- بالا-شاعانىڭ نەسىبەسىن جىمقىرماساڭ دا، جاعدايىڭ جامان ەمەس ەدى عوي... ءولدىڭ بە اقشادان، ىندىنىڭ قۇرعىر!..
سىبىر-كۇبىردى قۇلاعى شالىپ قالعان سۋديا ەسكەرتۋ جاسادى.
- ازامات ۇيات، تىنىشتالىڭىز! - دەدى قاتۋلانىپ. - ايتپەسە، ءسىزدى سوت زالىنان شىعارىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر بولامىز.
از تىنىشتالىپ، كۋاگەر ءسوزىن قايتا جالعاستىرعاندا، ۇيات تاعى سىبىرلاي باستادى.
- سورلى-اۋ، ۇرى ەكەنىڭ تولىق دالەلدەندى، ەندى تىرپ ەتە المايسىڭ... سوتتىڭ، جۇرتشىلىقتىڭ الدىندا كىناڭدى مويىنداپ، كەشىرىم سۇرا حالىقتان!.. ەڭ بولماسا، ءسويتىپ ءبىلدىر ادامشىلىعىڭنىڭ بەلگىسىن... ۇرى دا بولسا، ادام ەكەن دەسىن مىنا قاۋىم. باسقا نە قالدى ساعان...
- ەي، قاڭعىباس، - دەدى ايىپتالۋشى، اشىنا سىبىرلاپ. - ەلدەن ەرەكشە مەن عانا ۇرلاپپىن با؟! ۇيات ەكەنىڭ، ادامشىلىقتى ويلايتىنىڭ راس بولسا، ۇساق-تۇيەك بىزدەن بۇرىن، انا... ۇلكەن ءىس باسقارعانسىپ، ءىرى ساياسات سوققانسىپ جۇرگەن جالماۋىزدارعا نەگە بارمايسىڭ سەن؟! ءبىزدىڭ جەپ جۇرگەنىمىز - سولار جەگەن ناننىڭ قوقىمى عانا ەمەس پە... ا؟!. سەن سونى بىلمەي قالدىڭ با...
- ەي، ولار مەنى ەسىگىنەن كىرگىزبەيدى!.. ولاردان ءۇمىت جوق!.. بالىقتىڭ شىرىگەن باسى ولار... ەڭ قۇرسا، قۇيرىعى - سەندەر امان بولىڭدار دەپ شىرىلداپ جۇرگەن جوقپىن با، جازعان-اۋ!.. - دەدى ۇيات، جانۇشىرا سىبىرلاپ. - باسقالارعا ۇلگى بولسىن، ۇيالعانىڭدى ءبىلدىرىپ، كەشىرىم سۇراشى، كوپ جاساعىر! بار كۇناڭ جۋىلماسا دا، يماننىڭ جۇقاناسى بار پەندە ەكەنىڭدى كورسىن جۇرت...
- كەتشى-ەي، سۋسىلداماي!.. - دەدى ۇرى، ۇياتقا تاپ بەرەردەي، ورىندىعىنان جۇلقىنا ۇمسىنىپ. - كىمنەن كەشىرىم سۇرايتىنىمدى... ءوزىم بىلەم... جوعال!..
سول كەزدە شىدامى تاۋسىلعان سۋديا ۇياتتى زالدان قۋىپ شىعىڭدار دەدى. شىققىسى كەلمەي، تىرمىسقان بايعۇستى ەڭگەزەردەي ەكەۋ ەكى قولتىعىنان الىپ، دىرىلداتىپ، سۇيرەپ اكەتتى... سودان ءبىراز ۋاقىت بويى ودان حابار-وشار بولمادى. ونىڭ بۇل دۇنيەدە بار-جوعىن ۇمىتقانداي دا ەدىم، ءبىر كۇنى قيرالاڭداي باسىپ، الدىمنان ءوزى شىعا كەلدى. مەنى ىزدەپ كەلە جاتىر ەكەن... شىنىمدى ايتسام، ونشا جاقتىرا قويمادىم.
- ساعان نە كەرەك؟.. - دەدىم.
- بەتتەرىڭدە قىتىق قالدى ما، قالمادى ما!.. - دەپ، دۇرسە قويا بەردى ۇيات. - ادال مەن اقتى قياناتقا تالاتىپ قويامىز با، وسىلاي؟!. ايران ىشكەن قۇتىلىپ، شەلەك جالاعان قاشانعى تۇتىلا بەرەدى؟!. سۇمدىق - تالان-تاراجعا سالىپ جاتىر... سۇمدىق - ازدىرىپ، توزدىرىپ، ءىرىتىپ-ءشىرىتىپ جاتىر... سۇمدىق - وتىرىكتەن كوز اشپايمىز... ەڭ سۇمدىعى سول - بىزگە ءبارىبىر!.. - ۇيات قوس قولداپ باسىن ۇستاپ، شايقالاقتاپ كەتتى. - بىزگە - ءبارىبىر! ءبارىبىر!..
- سەنىڭ قولىڭدا - قالام، اۋزىڭدا - ءسوز بار!.. مۇلايىمسىمە! - دەدى ۇيات. - بىلەم مەن سەندەردى!..
دومبىعىپ ىسكەن بەتى تالاۋراي قىزارىپ، قانتالاعان كوزدەرىمەن ماعان ءبىر ءتۇرلى... ەلىرە، ەنتىگە قاراپ تۇر. شالىق تيگەن بە دەدىم...
- نە بوپ قالدى سونشا، ۇياكە؟!. ەندى... ونداي-وندايلار بولىپ جاتىر عوي... ءبىراق ءسىز ايتقانداي ەمەس... ەل امان، جۇرت تىنىش... قۇدايعا شۇكىر!..
- سەندە دە ۇيات جوق! - دەدى ۇيات، كەنەت تىنىشتالا قالىپ، سابىرلى، سىبىرعا جاقىن باسەڭ ۇنمەن. ماعان، جاڭا كورگەندەي، تاڭىرقاي، باجايلاي قارادى. جۇزىندە كىنالىنى ەندى تاپقان ادامنىڭ كەكەسىن شىرايى بار. - راس، سەن - ۇرلامايسىڭ، ەشكىمگە قيانات قىلمايسىڭ، عايبات ءسوز ايتپايسىڭ، وسەككە جوقسىڭ... تىم-اق جاقسى جىگىتسىڭ، اتتەڭ!.. تەپسە، تەمىر ۇزەتىن قاۋقارىڭ بار... دەنساۋلىعىڭ جاقسى، ۇيقىڭ تىنىش، قارنىڭ توق... قالاي ءىشىڭ پىسپايدى،ا؟!..
مەن... تۇسىنبەي قالدىم. ەسى دۇرىس پا ءوزىنىڭ؟ جاقسى جىگىت بولعانىم، قارنىمنىڭ توق بولعانى جامان با سوندا؟.. ماعان نەعىل دەپ تۇر؟!.
- ۇياكە، مەن نە ىستەيىن ەندى... مەنىڭ قولىمدا نە تۇر؟.. بۇل - سەنىڭ دە، مەنىڭ دە ەمەس - زاڭنىڭ قۇزىرىنداعى... ە- ە... باسقا دا وكىلەتتى ورىنداردىڭ قاراۋىنداعى شارۋا ەمەس پە؟ مەن - كىشكەنتاي اداممىن...
- سەنىڭ قولىڭدا - قالام، اۋزىڭدا - ءسوز بار!.. مۇلايىمسىمە! - دەدى ۇيات. - بىلەم مەن سەندەردى!..
ءبىر زاماندارداعى ىزەتتى، سىپايى، زيالى ۇيات ماعان ەندى جەپ جىبەرەردەي جازعىرا قاراپ، اششى كەكەسىنمەن شۇيىلە ءتۇستى.
- بىلەم... ماسەلەن، مىنا سەن... سەن - ۇلى جازۋشى بولعىڭ كەلىپ تىراشتانىپ ءجۇرسىڭ... وتىرىك پە؟ سول ءۇشىن، سەنىڭشە، تۇككە تۇرعىسىز بۇگىنگى قايعى، زاماناۋي مايدا-شۇيدە ماسەلەلەرگە مۇرنىڭدى شۇيىرە قاراپ، ءوز تۇسىنىگىڭدەگى «ماڭگىلىك» تاقىرىپتاردى قاۋزاعان بوپ، الەكسىڭ... ماڭگىلىك شىعارمالار جازىپ، سونداي دا سونداي كىسى بولعىسى كەلىپ جۇرگەن ادام كىشكەنتاي بولا ما؟!. جو-و-ق... سەن كىشكەنتاي ەمەسسىڭ، سەن - قورقاقسىڭ!.. سەن ەشكىمگە كەرەكسىز بىلجىراعىڭدى جازاسىڭ، ءانشى تۇككە تۇرعىسىز ءالاۋلايىن ايتادى، ءارتىس وتىرىك ءرولىن وينايدى، جورنالشىلار بەلگىلى وتىرىگىن سايرايدى - تۇك بولماعانداي!.. كۇلدىرگىشتەرىڭ ساۋساعىن شوشايتسا-اق، ىرجاڭ-ىرجاڭ، قىران-توپان بولعان تالعامسىز توبىرىڭ تاعى بار... اڭقاۋ ەلگە سولارىڭدى بۇلداپ، كوپ ناداننىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەنسىپ، وزدەرىڭشە، اقشا تاپقان، اتاق-ابىروي يەلەنگەن كىسىمسىپ، جۇرسىڭدەر سول، ءماز بولىپ!.. ۇياتتارىڭ قايدا؟!.
تەپكىنى كوپ كورگەننەن بە، ابدەن اشىنىپ، كوزى قارايىپ العان ەكەن - بەت قاراتپادى، باس كوتەرتپەدى... اناۋ-مىناۋ دەگەنىمدى تىڭدامادى دا. جالپى، قازىر بيلىك، كوررۋپتسيا، اقشا، ساياسات، قوعامدىق قۇلىق دەگەن نارسەلەرگە ۇياتتىڭ ارالاسۋى ىڭعايسىز نارسە، ءتىپتى اقىماقشىلىق دەگەن مەنىڭ شالاساۋاتتاۋ ۋاجىمە پىسقىرعان دا جوق. نە دەگەن اڭعال بەيشارا ەدى دەيمىن...
- سەن جاڭا... زاڭنىڭ ءىسى دەدىڭ بە؟ دۇرىس ايتاسىڭ! ءبىراق مەنى تىڭداماعان ادام سول زاڭعا باعىنا ما؟ زاڭنىڭ كۇشىن اقىلى، ۇياتى از ادامداردىڭ قولىنا بەرىپ قويۋعا بولا ما؟.. زاڭ جۇزىندە ينە وتپەيتىن جەردەن جۇرت قازىر كەلەلەپ تۇيە ايداپ وتە بەرەتىن بولدى... قۇلىق ازدى، نيەت بۇزىلدى... ار، نامىس قايدا؟!
سونى، سەن، ماسەلەن، كورمەي ءجۇرسىڭ بە؟ جوق، كورىپ ءجۇرسىڭ! بىلەسىڭ... تىم جاقسى بىلەسىڭ!.. نەگە ايتپايسىڭ سونى، نەگە جازبايسىڭ... جانىن شىعارىپ؟.. بىلگەنىڭدى اس ۇيدە بالا-شاعاڭا ايتىپ، دوس-جارانىڭا سىبىرلاپ، جەلىڭدى شىعارىپ الاسىڭ دا، «شۇكىر، شۇكىر» دەپ، كوشەگە شىعاسىڭ... باسىن قۇمعا تىققان تۇيەقۇس سياقتىسىڭ... ماڭگىلىك ەل - تاماشا يدەيا ەدى... سەن سياقتى شۇكىرشىلەر، مىنە... ماڭگىلىك شۇكىرستانعا اينالدىردى...
ماڭگىلىك ەل - تاماشا يدەيا ەدى... سەن سياقتى شۇكىرشىلەر، مىنە... ماڭگىلىك شۇكىرستانعا اينالدىردى...
وسى ءسوزدى كوزىمە قادالا قاراپ تۇرىپ ايتتى دا، مەنەن مۇلدە تۇڭىلگەندەي، قولىن ءبىر سىلتەپ، تەرىس اينالىپ كەتە باردى. باياعى جاندالباسا، ءۇمىتسىز قارەكەتىن جالعاستىرۋعا كەتكەنىن ءبىلىپ تۇردىم. ءبىلدىم، باياعىشا تەپكى جەپ، قارسى الدىنان سارت جابىلعان سەزىمسىز، مەڭىرەۋ ەسىكتەرگە سوعىلىپ، ۇزدىكسىز، اياۋسىز قۋعىن كورۋگە كەتتى... ونى جولىنان بوگەۋگە، نە سوڭىنان ەرە كەتۋگە مەن دە قۇلىقسىز ەدىم... سول كەتكەننەن مول كەتتى...
سونىمەن، بۇل شاعىن حيكايا دا ءتامام. ۇياتتىڭ، سول ءوزىم جوبالاعانداي، تەنتىرەپ ءجۇرىپ، قۋعىندا ولگەنىن ايتۋ عانا قالدى... قايعىرعان، جوقتاعان ەشكىم بولعان جوق. ءبارىمىز جابىلىپ، تەرەڭ قازىپ، تەپكىلەپ كومدىك. ءىزىن سۋىتپاي، قالانىڭ شەتكەرگى ءبىر اۋدانىنداعى يەسىز، مۇلگىگەن باقتاعى الاڭقايعا اسىعىس ەسكەرتكىشىن ورناتتىق تا، ۇياتتى ءبىرجولا ۇمىتتىق... ول تۋرالى مىنا شاعىن ەستەلىكتى جازباساق تا بولار ەدى. ءبىراق سوڭعى كەزدەرى (قىزىق!)، اياق استىنان، ولگەن ۇياتتى ىزدەۋ، جوقتاۋ، اسپەتتەۋ، قوعامدا ادىلەت ورناتۋعا تالپىنعان ۇلى كۇرەسكەر رەتىندە ۇلىقتاۋ ارەكەتتەرى باستالىپ كەتتى!.. ەسكەرتكىشىن قالانىڭ شەتىنەن ورتالىققا كوشىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ جاتىر. بىلمەيمىن... جوعارعى جاقتان كەلگەن تاپسىرما شىعار... ايتپەسە، بىزدە ەشكىم ءوز بەتىمەن ەشتەڭە باستاي قويمايدى عوي... ول تۋرالى ءبىراز شىلعي وتىرىك ەستەلىكتەر دە جاريا كورىپ ۇلگەردى. ۇياتتى ماڭىنا جولاتپاي قۋعاندار، تەپكىلەپ، سوققىعا جىققاندار، تەنتىرەتىپ ولتىرگەندەر، قاراپ تۇرساڭ، شەتىنەن، ول بايعۇستىڭ دوسى، سىرلاسى، قامقورشىسى بولعان ەكەن... قاي-قايسىسى دا مۇنشالىق زور تۇلعانىڭ تاريحي ماڭىزىن سول كەزدە-اق تاپ باسىپ تانىپتى!..
امال نە، ونى تۇسىنبەگەن كەيبىر ادامداردىڭ كەسىرىنەن... قاپ، قاپ، قاپ!.. ايتپەسە، زامانا قانداي گۇل بولماقشى ەدى!.. وكىنىشتى، وكىنىشتى...
وسى سارىنداعى جازبالاردان جۇرەگىم اينىپ، تىرىسىندە ءوزىم قادىرلەمەگەن، قازىر دە ىزدەي قويماعان مارقۇمنىڭ رۋحى الدىنداعى ادامشىلىق پارىزىمدى وتەيىن دەپ، قولىما قالام الدىم. ءبىر اۋىز بولسا دا، ول تۋرالى شىندىقتى ايتايىن دەدىم. تىرىسىندە باعاسى بولماعاننىڭ، ولگەن سوڭ، ولشەۋسىز، پارىقسىز، اسىرە اسپەت كورىپ، قالايشا ءمىنسىز، جانسىز... سۋىق ەسكەرتكىشكە اينالعانىنا قايران قالا وتىرىپ جازدىم... ءبىراق، ويلاپ قاراساڭىز، دۇنيەدەگى ەسكەرتكىش اتاۋلىنىڭ تاعدىرى...- وسى ەمەس پە...
تۇرسىنجان شاپاي، جازۋشى،
ادەبيەت سىنشىسى،
كومپوزيتور
«ازاتتىق»