كەشەگى پەيدجەر، فاكس، تاسپاعا جازاتىن بەينە كامەرا، فوتواپپاراتتاردى قازىرگى كەزدە ەشكىم ۇستامايتىن بولدى.
جىل سايىن وزگەرىسكە ءتۇسىپ جاتقان سالالىق، شارۋاشىلىق، تۇرمىستىق تەحنيكالاردى بىلاي قويعاندا، قولىمىزداعى ۇيالى تەلەفونداردىڭ قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى قانشالىقتى دامىپ كەتتى. تەحنولوگيالىق جاعىنان الەم ەشقاشاندا ءدال قازىرگىدەي جەتىلگەن ەمەس. الايدا دامۋ پروتسەسىندە ادامزات ءدال قازىرگىدەي جەتىلگەن جاعدايدا وتىرىپ قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس ءبىرقاتار وزىق تەحنولوگيالاردان ايىرىلىپ قالدى. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ وندىرىستىك قۇپيالارىن ۋاقىت ءوشىرىپ تاستادى، ال ەجەلگى زامانداعى ونەرتاپقىشتاردىڭ كەيبىر جەتىستىكتەرىن قايتالاپ جاساۋعا بۇگىنگى زامان عىلىمىنىڭ شاماسى جەتپەي جاتىر...
ەرتە زاماننىڭ استرونومياسى
ادام قالاي وسىمدىكتەر مادەنيەتىن يگەرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانا باستادى، سول كەزدەن بەرى شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا قولايلى كۇندەردى انىقتاۋ ءۇشىن كۇن مەن ايدىڭ قوزعالىسىن باقىلايتىن كۇنتىزبەنى پايدالانادى. وسىلايشا ەجەلگى مىسىردا «گنومون» دەپ اتالاتىن بيىكتىگى 117 ريم فۋتى بولاتىن مۇنارا پايدا بولدى. تەگىس جەرگە تۇسەتىن ونىڭ كولەڭكەسى تاۋلىكتىڭ ءار مەزگىلىن كورسەتەتىن بولعان. وسى قاراپايىم قۇرالدىڭ كومەگىمەن مىسىرلىقتاردىڭ كۇن قۇدايى را حرامىنداعى تابليتسا ارقىلى باقسىلار كۇننىڭ جانە پلانەتالاردىڭ قوزعالىسىن بەلگىلەپ وتىردى. ولار كۇنتىزبە جاساپ، جىلدىڭ باسىن انىقتاعان، كۇن مەن ايدىڭ تۇتىلۋىنا دەيىن ەسەپتەپ ءبىلىپ وتىرعان.
بۇگىنگە دەيىن جۇمباق بولىپ كەلگەن ارتەفاكتىلەردىڭ ءبىرى - انتيكيتەر ارالىنىڭ ماڭىنان تەڭىز تۇبىنەن تابىلعان، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 1-2 - عاسىرلاردا قولادان جاسالعان مەحانيزم. ول 30 ءتىستى شەڭبەردەن جانە سيفەربلاتتان تۇرادى. بۇل قۇرىلعىنىڭ قۇپياسىن اشۋعا عالىمدار 70 جىلىن جۇمسادى. مەحانيزم مىسىرلىق گنومون سياقتى كۇن مەن ايدىڭ تۇتىلۋاتىن كۇنىن ءدال كورسەتەتىن قۇرال بولىپ شىقتى. كۇن مەن ايدىڭ عانا ەمەس، مەركۋريي، ۆەنەرا، مارس، يۋپيتەر جانە ساتۋرن سياقتى اسپان دەنەلەرىنىڭ قوزعالىسىن ەسەپتەۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن قۇرال بولىپ شىقتى. ونى XIV عاسىرعا دەيىن ادامداردىڭ قولدانعانى بەلگىلى بولدى. قازىر ونىڭ جۇمىس ىستەۋ پرينتسيپتەرى قايتا زەرتتەلىپ جاتىر.
گرەك الاۋى
كوپشىلىككە بەلگىلى ادامزاتتىڭ جوعالتىپ العان تەحنولوگيالارىنىڭ ءبىرى - سۇيىق نەمەسە گرەك الاۋى. بۇل - Ⅺ عاسىردا ۆيزانتيا يمپەرياسى سوعىس كەزىندە قولدانعان جاۋ كەمەلەرىن، قامالدارىن ورتەيتىن قارۋ. قازىرگى ناپالمعا ۇقسايتىن گرەك الاۋىنىڭ جولىنداعىنىڭ بارلىعىن كۇيدىرىپ، ورتەپ جىبەرەتىن كۇشى بولعان، ارتىقشىلىعى - ول ءتىپتى سۋدا دا جانا بەرەدى. وسى وتتىڭ كۇشىمەن ۆيزانتيالىقتار كونستانتينوپولدى جاۋلاپ الۋعا كەلگەن ارابتاردىڭ بەتىن قايتارعان. ونىڭ العاشقى تۇرلەرى قاراپايىم عانا، قۇمىراعا قۇيىپ جاۋعا قاراي لاقتىراتىن بولعان (قازىرگى مولوتوۆ كوكتەيلى، گراناتاسى سياقتى). كەيىننەن كەمەلەرگە ۇلكەن قولا ترۋبالار قويىلىپ، سونىمەن وت شاشاتىن جاعدايعا جەتكەن.
بۇل قارۋ ۆيزانتيا مەملەكەتى قۇلاعاننان كەيىن جويىلىپ كەتتى، كەيىننەن 1944 - جىلى تولىقتاي قالپىنا كەلتىرىلدى. دەگەنمەن، كوپتەگەن عالىمدار گرەك الاۋىنىڭ حيميالىق قۇرامىنا وسى كۇنگە دەيىن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بۇرىنعى تەورياعا سايكەس، سۇيىق الاۋ سەليترانىڭ (كاليي نيتراتى) قوسپاسىنان جاسالعان، ءبىراق كەيىننەن بۇنى وزدەرى تەرىسكە شىعاردى، ويتكەنى سەليترا سۋدا جانبايدى. بۇلار ەندى جاڭا تەوريانى قاراستىرىپ جاتىر.
ەوليپيل
ەوليپيل (گرەك تىلىنەن اۋدارعاندا - «جەل قۇدايى ەولدىڭ شارى» ) قۇرالىن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 1- عاسىردا الەكساندريالىق گەرون جاساعان. ول قازىرگى بۋ ترۋبيناسىنا ۇقسايدى. ەوليپيل قاقپاعىندا ەكى تۇتىكشەسى بار قازان، ال تۇتىكشەلەرگە اينالاتىن شار ورناتىلعان. ونىڭ جوعارى جاعىنا Г ءارپى سياقتى مۇرجا قويىلعان. قازاننىڭ ىشىنە قۇيىلعان سۇيىق زات استىنان وت جاعىپ قىزدىرعان كەزدە قاتى ساقىلداپ قاينايدى، سودان كەيىن بۋ تۇتىكشەلەر ارقىلى سىرتقا ۇرىپ، شارلاردى اينالدىرادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، گەرون ەوليپيلى مينۋتىنا 3500 اينالىم جاسايتىن كورىنەدى. ۆيزانتيالىقتار قازانعا مۇناي قوسپالارىن قۇيىپ مۇنى وت شاشاتىن قارۋ رەتىندە پايدالانعان.
ستراديۆاري سكريپكاسى
1700 -جىلعا قاراي تاعى ءبىر جوعالعان تەحنولوگيا سكريپكا جانە باسقا مۋزىكالىق اسپاپتار جاساۋ پروتسەسى بولىپ سانالادى. يتالياندىق شەبەر انتونيو ستراديۆاريالت، ۆيولونچەل جانە گيتارا جاساعانىن تاريحتان بىلەمىز. ونىڭ تەحنولوگياسىمەن مۋزىكالىق اسپاپتار جاساۋ كەزەڭى 1650- جىل مەن 1750- جىلدار ارالىعى دەپ بەلگىلەنەدى. ستراديۆاري سكريپكالارى بۇگىنگى زاماندا وتە جوعارى باعالانادى. ونىڭ سەبەبى شەبەر جاساعان اسپاپتاردىڭ قايتالانباس ۇنىندە.
وسى كۇنگە دەيىن ۇلى ستراديۆاري جانە ونىڭ وقۋشىلارى جاساعان مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ 600 داناسى ساقتالىپتى. ءىس جۇزىندە ستراديۆاري ەسىمى جوعارى ساپانىڭ سينونيمىنە اينالعان. اتاقتى سكريپاكالاردى جاساۋ تەحنولوگياسى وتباسىلىق قۇپيا بولعان، ونى تەك انتونيو ستراديۆاريدىڭ ءوزى جانە ونىڭ ۇلدارى وموبونو مەن فرانچەسكو عانا بىلگەن. شەبەرلەر بۇل قۇپيانى و دۇنيەگە وزدەرىمەن بىرگە الا كەتتى. ونى وسى كۇنگە دەيىن ەشكىم اشا العان جوق، ستراديۆاري سكريپكالارى سياقتى عاجايىپ ءۇن شىعاراتىن اسپاپتى 300 جىلدان بەرى ەشكىم جاساي المادى.
اتاقتى شەبەردىڭ جاساعان سكريپكاسى ء
ۇنىنىڭ قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن ستراديۆاري كوللەكسياسىنداعى اسپاپتاردىڭ قانداي اعاشتان جاسالعانى، ونى قانداي قوسپاعا سالىپ يگەنىنە دەيىن تولىقتاي زەرتتەلدى، ءبىراق ناتيجە جوق. زەرتتەۋشىلەر نەگىزگى گيپوتەزا رەتىندە اسپاپ جاسالعان اعاشتىڭ بەلگىلى ءبىر قاتتىلىعىنا بايلانىستى دەگەندى ايتادى. تالاس تۋدىراتىندار كوپ، ءبىراق ونىڭ تەحنولوگياسىن ەشكىم اشا العان جوق.
داماسسك بولاتى
داماسسك بولاتىنان جاسالعان قارۋدى ەۋروپالىقتار العاش كرەست جورىعى كەزىندە كورىپ قايران قالدى. بولات قىلىش ولاردىڭ سەمسەرلەرىن قاققا ءبولىپ، ساۋىتتارىن تەسىپ جىبەرەتىن بولعان، ءتىپتى تاستىڭ ءوزىن ءبولىپ تۇسىرەدى دەگەن پىكىر قالىپتاستى. ونىڭ قاتتى مەتالدان جاسالعانى ءوز الدىنا، وتە وتكىر بولعان. ارابتاردىڭ بولات قايقى قىلىشى اسپانعا لاقتىرعان جەڭىل، جىبەك ورامالدى اۋادا ءتىلىپ، قاققا ءبولىپ تۇسىرەدى ەكەن. داماسسك بولاتىنىڭ قاتتى بولۋىن عالىمدار مەتالدىڭ قۇرامىندا كومىرتەگىنىڭ كوپ بولۋىنان جانە باسقا مەتالداردىڭ قوسپالارىنان دەپ تۇسىندىرەدى. قازىرگى كەزدە ونىڭ ءوندىرىس تەحنولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسۋدا، ءبىراق عالىمدار بۇرىنعى كەزدەگى قاراپايىم ادىسپەن وسىنداي قاھارلى قارۋدى قالاي جاساعان دەگەنگە ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى.
العاشقى داماسسك بولاتى تۋرالى ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 540 -جىلدارىنداعى جازۋلاردا، الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ تۇسىنداعى تاريحنامالاردا كەزدەسەدى. بالكىم ودان بۇرىن دا قولدانىلۋى مۇمكىن. قىلىش جاسايتىن بولات ءۇندىستاندا دايىندالعان ەكەن، تاريحتا ول «ۆۋتس» دەپ اتالادى. سول كەزدەردە ءۇندىستان بولاتتىڭ تاي تۇياعىنداي قۇيمالارىن ساتاتىن بولعان. ءۇندىستاندىق ۆۋتستان جاسالاتىن ەڭ مىقتى قىلىشتار مەن ساۋىتتار پارسى ەلىندە جاسالاتىن بولعان. سودان ازيانىڭ بارلىق ەلدەرىنە تاراعان. داماسسك بولاتىن جاساۋ تەحنولوگياسى 1750 -جىلدارى جويىلعان دەپ سانالادى. ونىڭ نە سەبەپتى جويىلعانىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى، عالىمداردىڭ پىكىرىنشە بولات جاسايتىن رۋدا تاۋسىلعان. سودان كەيىن قىلىش، قانجارلاردى قۇرىشتىڭ باسقا تۇرلەرىنەن سوعا باستاعان. ءسويتىپ بولات قىلىش جاساۋ تەحنولوگياسىن ادامدار قالپىنا كەلتىرە المادى. ناعىز داماسسك بولاتىنان جاسالعان سۋىق قارۋلاردى بۇگىندە تەك ءىرى قارۋ- جاراق مۇراجايلارىنان نەمەسە ميلليونەر كوللەكسيونەرلەردىڭ قولىنان عانا كورۋگە بولادى.
گالەننىڭ عاجايىپ مەديتسيناسى
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى Ⅱ عاسىردا ءومىر سۇرگەن ەجەلگى ريم دارىگەرى، فيلوسوفى - گالەن كوز قاراشىعىنىڭ تۇماندانۋىن (كاتاراكت) ەمدەۋدىڭ تەحنولوگياسىن جاساعان. ونى ءتۇسىندىرۋ ازداپ قيىنعا تۇسەدى. ول ءىشى قۋىس ىستىك اعاشتان تۇرادى. اعاشتىڭ ۇشكىر جاعىن پاتسيەنتتىڭ كوزىنە تىعادى دا ەكىنشى جاعىنان كاتاراكتىنى قۋىس ارقىلى سورىپ الاتىن بولعان. ول وسىنداي ادىسپەن كوپتەگەن ادامداردىڭ كوزىن ەمدەگەن. سونداي- اق، گالەن باس سۇيەككە ترەپاناتسيا جاساپ، پروتەز ءتىس سالاتىن بولعان. قازىرگى كەزدەگى زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرالدارسىز ونىڭ مۇنداي وپەراتسيالاردى قالاي جاساعانىن بۇگىنگىنىڭ دارىگەرلەرى تۇسىندىرە المايدى.
قايىرجان تورەجان
«ايقىن»