«مەن، 1885 - جىلى تورعاي وبىلىسىنىڭ تورعاي ۋەزىنىڭ سارى قوپا بولىسىنا قاراستى №1 اۋىلدا تۋدىم. (بۇل قازىرگى قوستاناي وبلىسىنىڭ ناۋرىزىم اۋدانى). اتا- انام مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان، ورتادان تومەن داۋلەتى بولدى. انامنان ەمشەكتەگى كەزىمنەن ايىرىلدىم، ال اكەم 12 جاسىمدا قايتىس بولدى.
اۋىل مەكتەبىندە 2 جىل وقىعان سوڭ، 1897 - جىلى تورعاي قالاسىنداعى 2 كلاستىق ورىس- قازاق مەكتەبىنە ءتۇستىم دە، ونى 1901 - جىلى ءبىتىرىپ شىقتىم، ودان كەيىن قوستاناي قالاسىنداعى ءبىر جىلدىق مۇعالىمدىك كۋرستى 1902 - جىلى ءتامامدادىم. 1902-1904 - جىلدىڭ اراسىندا (ازداعان ۇزىلىسپەن) تورعاي ۋەزىندە مۇعالىمدىك قىزمەت ىستەدىم. 1904 - جىلى سوناۋ قىتاي شەكاراسىنىنىڭ تۇبىندەگى سەمەي وبلىسىنىڭ زايسان ۋەزىندەگى اۋىلدىق مەكتەپتەردىڭ بىرىنە اۋىستىرىلدىم، وندا 1907 - جىلعا دەيىن بولدىم...»، - دەپ باستالادى.
بۇدان كەيىن ءوزىنىڭ «ۇلتشىلدىق كوزقاراسىنىڭ» قالىپتاسۋىنا توقتالادى. وزگە حاتتامالارعا قاراعاندا ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ انكەتالىق- ءومىرباياندىق جاۋاپتارى ماشينكاعا باسىلعان. مايتالمان جۋرناليست جاقاڭنىڭ - ءمىرجاقىپتىڭ ءوزى باستى ما، جوق، تەرگەۋشىلەر تاسقا ءتۇسىردى مە، ول جاعىن اجىراتا المادىق.
م. دۋلاتوۆ (جالعاسى) : «ساۋاتىمنىڭ تومەندىگىنەن، ءبىلىمىمنىڭ جەتىمسىزدىگىنەن، شاكىرتتىك جىلدارىمنىڭ تورعاي مەن قوستاناي سياقتى تۇكپىردەگى قالادا وتكەندىگىنەن، سونداي- اق اۋىلدا بەس جىل ءجۇرىپ قالۋىم جالپى ساياسي ماسەلەلەرمەن تانىسۋعا جانە ونىمەن اينالىسۋىما مۇمكىندىك بەرمەدى، سوندىقتان دا سول كەزگە دەيىن مەن ساياسي تۇرعىدان العاندا ساۋاتسىز بولدىم، پاتشا ۇكىمەتىمەن كۇرەسەتىن ساياسي پارتيالاردىڭ بار ەكەندىگىن تەك بايتۇرسىنوۆتان عانا ەستىدىم. مەن تۇرعان قيىر شەتتەگى زايسان ۋەزىنە 1905 - جىلعى رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىستىڭ جاڭعىرىعى وتە ءالسىز ەستىلدى، سوعان قاراماستان پاتشالىق قۇرىلىمعا دەگەن جەككورىنىشتى سەزىمىم وياندى، ويتكەنى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قازاق حالقىنا ىستەگەن كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى ادىلەتسىزدىگى مەن زورلىق- زومبىلىعىن بايقاي باستادىم.
1907 -جىلى مەنى ومبى ۋەزىندەگى اۋىل مەكتەبىنە اۋىستىردى، 1908 - جىلى جاز ايىندا حالىق مۇعالىمدەرىنە ارنالىپ ومبى قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان ءبىر جارىم ايلىق اۋىل شارۋاشىلىق كۋرسىنا تاپ بولدىم. وسى كۋرستا وقي ءجۇرىپ ومبى قالاسىنداعى پوچتا- تەلەگراف چينوۆنيگى كۋحتەرينمەن كەزدەيسوق تانىستىم، ول مەنى سوتسيال- دەموكراتيالىق پارتيانىڭ ۇيىرمەسىنە الىپ باردى، وكىنىشكە وراي ۇيىرمە جۇمىسىنا ۇزاق قاتىسۋعا مۇمكىندىگىم بولمادى، ەكى- اق رەت قالا سىرتىنداعى ورماندا وتكەن استىرتىن جينالىسقا قاتىستىم. اۋىلعا كەتۋگە تۋرا كەلگەندىكتەن دە اتالعان ۇيىرمەمەن بايلانىسىمدى ءۇزىپ الدىم.
ەشقانداي سىرتقى مادەنيەتپەن بايلانىسى جوق، ءوز بەتىڭشە ءبىلىمىڭدى جەتىلدىرۋگە كىتاپحاناسى جوق اۋىلدا ۇزاق تۇرعاندىقتان دا، ورىس ءتىلىن مۇلدەم ۇمىتا باستادىم، قالالىق مەكتەپكە اۋىسۋ تۋرالى بىرنەشە رەتكى ۇمتىلىسىم ءساتسىز اياقتالدى. سوندىقتان دا 1909 - جىلى اۋىلداعى مۇعالىمدىكتى تاستاپ پەتروپاۆل قالاسىنا اۋىستىم، وندا حالىق سوتىندا ءىس جۇرگىزۋشى بولىپ ىستەدىم. سونىمەن قاتار شاكىرت قازاقتار وقيتىن حاسەن پونوماريەۆتىڭ جەكە مەنشىك مەكتەبىندە ساباق بەردىم.
ول جىلدارداعى قازاق حالقىنىڭ قاراڭعىلىعى مەن ناداندىعىن ايتىپ جەتكىزۋگە بولمايتىن: گۋبەرناتورلار مەن وياز باستىقتارىن بىلاي قويعاندا، وزبىر ۋريادنيكتىڭ الدىندا قازاق ەلى دىرىلدەپ، قالتىراپ تۇراتىن. ولاردىڭ ادام شىدامايتىن قورلىقتارىنا ءتوزدى. بۇعان موجانتوپاي شەنەۋىنىك- ءتارجىماشىلار مەن بولىستاردىڭ الىم- سالىعى، زورلىعى، پاراقورلىعى، جالعان ارىزدارى قوسىلدى. قازاق ايەلدەرى كۇڭ ەسەبىندە ءومىر ءسۇردى. قۇنارلى جەرلەر تارتىپ الىنىپ، ەشقانداي ەسەپسىز قونىستاندىرۋشىلارعا بەرىلدى. ال قازاقتاردىڭ وزدەرىن ەن دالاعا قۋىپ تاستادى. پاتشا وكىمەتى مەكتەپ اشۋعا ۇمتىلماق تۇگىل، كەرسىنشە، ءوز قاراجاتىمەن وقىتاتىن قازاق مەكتەپتەرىن اشۋعا رۇقسات بەرمەدى.
مەكتەپ اشۋعا ۇمتىلعانداردى (مىسالى: قوسشىعۇلوۆ، ناۋان قازىرەت ت. ب. ) ياكۋتياعا جەر اۋداردى. تۇرعىندارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ دەگەن ۇعىم مۇلدەم جوق بولاتىن. سوندىقتان دا قازاقتار ورىس بىتكەننىڭ ءبارىن، ونىڭ قانداي ادام بولعانىنا قاراماستان، جەك كوردى. سوعان وراي: «سارى ورىستىڭ ءبارى ورىس»، «ورىستان دوسىڭ بولسا - قاسىڭدا قارا بالتاڭ بولسىن» - دەگەن ماتەلدەر شىقتى. ۇلتارالىق قايشىلىق قولدان جاسالدى جانە ونى وزدەرى قاساقانا ۋشىقتىپ وتىردى. ەگەردە قونىستانۋشى ورىس مۇجىعىنىڭ اتى جوعالسا، ونى مىندەتتى تۇردە كورشى قازاق اۋىلىنان ءوندىرىپ الدى.
پاتشانىڭ سوتىنان قازاق ورتتەن بەتەر قورقاتىن. «وتتان، سۋدان ساقتا، قۇداي، ورىستىڭ سوتىنىن ساقتا، قۇداي» - دەپ قۇدايعا جالبارىناتىن. سوتتان ەش ادىلدىك بولعان جوق، ولار جالعان ارىزعا سەندى. «ورىس شىنعا نانبايدى، وتىرىككە نانادى» - دەگەن قازاق ماتەلى سودان تۋدى. الىم- سالىق پەن قاراشىعىننىڭ سالماعى كەدەيلەردىڭ موينىنا ءتۇستى. بىرنەشە ءجۇز مال يەسى مەن ون- ون بەس قاراسى بار كەدەيگە بىردەي سالىق سالىندى.
قازاق حالقى، مىنە، وسىنداي تۇڭعيىقتىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇردى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتى بۇرىن- سوڭدى بولىپ كورمەگەن قارقىنمەن جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ ءبارىن كورە تۇرىپ، ءوزىمنىڭ ءبىلىمىمنىڭ ازدىعىنا قاراماستان بويىمداعى قابىلەتىمدى ەزىلگەن، قورلانعان حالقىما جۇمساعىم كەلدى. ول جىلدارى بىزدە جازبا ادەبيەت جوق بولاتىن، ال كۇندەلىكتى باسپا ءسوز تۋرالى ايتۋعا دا بولمايتىن. سوندىقتان دا مەن باسپا ءسوز ارقىلى ويىمدى جەتكىزۋگە ۇمتىلدىم. 1910 -جىلى «ويان قازاق!» اتتى ولەڭ كىتاپشام جارىق كوردى. ول از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەكى رەت باسىلىپ شىقتى. سونىمەن قاتار «باقىتسىز جامال» اتتى حيكاياتىم جارىق كوردى. بۇل كىتاپتار تاتار باسپاحاناسىندا باسىلدى، ءبىزدىڭ ءتول باسپاحانامىز ءالى جوق بولاتىن. بۇل كىتاپتار قازاق اراسىنا كەڭىنەن تاراپ كەتتى، ىشىندەگى ولەڭدەردى جاتتاپ الدى.
سول كەزدە قازاق تۇرعىندارى اراسىندا ريەۆوليۋتسيالىق ادەبيەتتىڭ پايدا بولعانى تۋرالى جاندەرمەريا باسقارماسىنا ارىز ءتۇستى. 1911 -جىلى: ۇكىمەتكە قارسى يدەيانى ناسيحاتتاعانىم ءۇشىن جانە پاتشاعا باسپا ءسوز ارقىلى ءتىل تيگىزگەنىم ءۇشىن ءبىر جىل قاماقتا وتىرسىن، - دەپ ۇكىم شىعارىلدى. الدىن- الا جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ مەرزىمىن قوسقاندا ەكى جىل تۇرمەدە جاتتىم. وسىدان كەيىن مەنىڭ اتىم قازاق اراسىندا كەڭىنەن تانىمال بولدى، جوعارعىدان باسقا سىڭىرگەن ەڭبەگىم جوق ەدى.
تۇرمە مەرزىمى بىتكەننەن كەيىن 1913 -جىلدىڭ باسىندا ورىنبور قالاسىنا كەلدىم. دالا گەنەرال- گۋبەرناتورىنىڭ پارمەنىمەن قازاق ولكەسىنەن شەتتەتىلگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ سوندا تۇراتىن. مەن كەلەردىڭ الدىندا عانا بايتۇرسىنوۆ «قازاق» گازەتىن شىعارىپتى. مەن رەداكسيا حاتشىسى بولىپ ورنالاستىم. باسىلىم قارجىسى وتە از، اركىمنەن جينالعان 450 سوم عانا بار ەكەن. گازەتتتە ەكەۋمىز عانا ىستەدىك. مەنىڭ كۇنى- ءتۇن جۇمىس ىستەۋىمە تۋرا كەلدى. حاتتاردى جولداۋ، كوشىرۋ، ماقالالاردى قورىتۋ، قاتەسىن تۇزەۋ، تەرۋ، تاراتۋ ىستەرى تولىقتاي مەنىڭ موينىما جۇكتەلدى. گازەت اپتاسىنا ءبىر رەت شاعىن كولەمدە شىعاتىن.
گازەتتىڭ تاراتۋشىسى مىندەتىن دە مەن اتقاردىم: ءبىر جىلدىڭ ىشىندە گازەت پاۆلودار، ومبى پەتروپاۆل، كوكشەتاۋ، اقمولا، تۇركىستان، شىمكەنت، اۋليە- اتا، تاشكەنت جانە ت. ب. قالالارعا تارادى. گازەتىمىز كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىن اۋداردى، ءسويتىپ پاتشا اكىمشىلىگى دە كوز سۇعىن قاداي باستادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە 3-4 رەت قاتارىنان 300-دەن 3000 سومعا دەيىن ايىپ سالدى. قازاق گازەتىنىڭ ءار سانى شىققان سايىن جاناشىرلارىمەن قوسا جاۋىن دا كوبەيتتى. ويتكەنى گازەتتە بولىستاردىڭ، شەنەۋنىكتەردىڭ، ءتارجىماشىلاردىڭ، اتقامىنەرلەر مەن بايلاردىڭ پاراقورلىعى، كەدەي- كەپشىكتى توناۋى اشىق سىنالىپ جازىلدى. گازەت جۇمىسىمەن قوسا مەن بايتۇرسىنوۆپەن بىرىگىپ باستاۋىش مەكتەپتەرگە وقۋلىق قۇراستىردىم. سول كەزدە ءبىز قۇراستىرعان وقۋلىقتار وسى كۇنگە دەيىن پايدالانىلىپ كەلەدى. ونىڭ كەيبىرەۋلەرى كەڭەس وكىمەتى تۇسىنىڭ وزىندە ون رەت باسىلدى.
سول كەزدەگى قازاقتىڭ وقىعان قىزمەتكەرلەرى قازاق گازەتىنىڭ اينالاسىنا توپتاستى. ويتكەنى بۇدان باسقا مادەني جانە قوعامدىق ساياسي وشاق بولعان جوق. كوپشىلىككە تانىمال وسىنداي گازەتتە ىستەۋ مەنىڭ اتىمدى قازاق ىشىنە بۇرىنعىدان دا كەڭ تاراتتى. ونىڭ ۇستىنە اشكەرەلەۋشى ماقالالاردىڭ كوبىن مەن جازدىم».
سونداي اشكەرەلەۋشى ماقالانىڭ ءبىرى - شاكىرتتەردى قورلاعان ميسسيونەر مەكتەپ ديرەكتورى مەن ون ءبىر- ون ەكى جاسار جاپ- جاس بالا دىنمۇحەمد ادىليەۆتى « ومبىنىڭ كوشەسىندە جىلاتىپ قالدىرعان، جاماندىققا ەرتە ءۇيىر بولىپ، جازىقسىز جاس تالاپكەردىڭ جولىن بوگەپ، كۇيە جاققانداردى» اشكەرەلگەن «بالالارعا جۇققانى» («قازاق» ، 1913 ج. , № 28) اتتى ماقالا. ول مۇساپىرلىككە تۇسكەن بالانى اراشالاپ، قايتادان وقۋىنا ورنالاستىرىپ، سودان كەيىن قالىڭ جۇرتقا:
«بۇل نەدەن؟ الدە ۇيرەنگەن ۇلگىسى. قازاق ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىر دومالاق قاعاز بەرسە، قۋلىق- سۇمدىقپەن ءبىرىن- ءبىرى اقساتسا، ونەرلى جىگىت اتانادى، ونداي ءىس قازاق نازارىندا ۇيات ەمەس، ماقتان.
«ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر، تالاي قازاق بالاسى. جاڭا ءوسپىرىم، كوكورىم، بەينە كولدىڭ سالاسى. «بالام زاكون ءبىلدى» - دەپ، قۋانار اتا- اناسى. ويىندا جوق ولاردىڭ، شاريعاتقا شالاسى. ورىس ءتىلى، جازۋى -بىلسەم دەگەن تالاسى. پروشەنيە جازۋعا، تىرىسار كەلسە شاماسى. ىنساپسىزعا نە كەرەك، ءىستىن اق پەن قاراسى. نان تاپپايمىز دەمەيدى، بۇلىنسە ەلدىن اراسى. ىجداھاتسىز، ميحناتسىز، تابىلماس عىلىم ساراسى. از بىلگەنىن كوپسىنسە، كوپ قازاققا ەپسىنسە، كىمگە تيەر پايداسى؟
ورىس تەرىس ايتپايدى، جامان بول دەپ ولاردى. قانى بۇزىق ءوزى ويلار، قۋ مەنەن سۇم بولاردى. ورىسقا قالار جالاسى، بۇل ىسكە كىم ۆينوۆات؟ يا سەمەيدىڭ قالاسى، يا قازاقتىڭ دالاسى؟ ويىندا جوق ءبىرىنىڭ، سالتىكوۆ پەن تولستوي. يا ءتىلماش، يا ادۆوكات، بولسام دەگەن بارىندە وي، كوڭىلىندە جوق ساناسى... ( يبراھيم قۇنانباي ۇلى) ... بولار ءىس بولدى دەپ قويماي، بيىلدان سوڭ بولسا دا دىنمۇحامەد ادىليەۆكە گيمنازياعا كىرۋىنە توقتاتۋ بولماسىن، ناقاق جالادان ايرىلسىن دەپ، مۇستافا بالاسىن ديرەكتورعا اپارىپ، ايىبىن موينىنا الدىرىپ، انا بالانىڭ تازالىعىنا سەندىرۋگە ءسوز بايلاندى. دىنمۇحامەد ادىليەۆ گيمنازياعا كەلەر جىلى كىرۋگە ومبىدا قالدى. مىنە، قىرداعى بالەنىڭ، داۋى مەن جالانىڭ بالالارعا دا جۇققانى»، - دەپ اشىنا سۇراق قويدى.
ەندى سول «جاس بالا دا ەر جەتىپ» ، ادۆوكات ەمەس، ءتىلماش ەمەس، پارتيزان بولىپ ورالىپ، وزىمەن قوسا ونى دا، وعان قوسا بۇكىل قازاق ەلىنىڭ كوسەمدەرىن دە تۇرمەدە تەلمىرتتى.
م. دۋلاتوۆ (جالعاسى): «ء سويتىپ، ايگىلى 1916- جىل كەلدى. كۇتپەگەن جەردەن 19 بەن 43 جاس اراسىنداعى قازاق ازاماتتارىن مايدانداعى قارا جۇمىسقا الۋ تۋرالى 25 يۋن كۇنگى جارلىق شىقتى. قازاق تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا تولقۋ پايدا بولدى. قوستاناي مەن ورال ۋەزدەرىندە بولىستاردى ءولتىرۋ، پوچتاداعى، اۋىلدا تۇراتىن ورىس حاتشىلارىنىڭ قولىنداعى، پوچتا بەكەتتەرى مەن جامشىكتەردىڭ قولىنداعى تىزىمدەردى تارتىپ الۋ، ولاردى قاتىن- بالاسىمەن بىرگە كەپىلدىككە الۋ سياقتى وقيعالار ورىن الدى. پۋشكامەن جانە پۋلەمەتپەن جاراقتانعان جازالاۋ وتريادتارى قىرعا شىقتى. گۋبەرناتورلار وقيعا بولعان جەرگە كەلدى، تۇرمەلەر ادامدارعا تولدى. اقتوبە قالاسىنا كەلگەن تورعايدىڭ ۆيتسە- گۋبەرناتورى حالىق الدىنا شىعىپ سويلەگەن سوزىندە:
«بىردە- ءبىر قازاق ءتىرى قالماسا دا پاتشانىڭ جارلىعى ورىندالادى»، - دەپ اشىق ايتتى.
وسىنىڭ بارلىعىن كورىپ، ەڭ باستىسى قازاق حالقىنىڭ شاراسىزدىعىن كورىپ تۇرىپ، ءبىز تۇرعىندارعا قارسىلىق كورسەتپەۋ تۋرالى كەڭەس بەردىك. ويتكەنى كۇش تەڭ ەمەس ەدى. قازاق دالاسى قانعا بويالاتىن. قازاق ەلىن قايتا تۇزەلە المايتىنداي زوبالاڭ كۇتىپ تۇردى. قازىر كەيبىر جولداستار: قازاقتىڭ ۇلتتىق زيالىلارى كوتەرىلىستى باستاۋعا دارمەنسىز بولدى، ولاردىڭ وزدەرى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قۇيىرشىعىنا اينالىپ، سولارمەن بىرىگىپ كەتتى، - دەپ سوگەدى. مەنىڭ ويىمشا، سول كەزدەگى جاعدايمەن جاقسى تانىس ادام جانە ناقتى شىندىققا كوزى جەتكەن ادام بۇلاي دەمەس ەدى. اقيقاتىنا كوشكەندە ءبىز قاۋىپ- قاتەرمەن بەتپە- بەت كەلگىمىز كەلمەدى.
ەل ىشىندەگى بۇرق ەتە قالعان كوتەرىلىستەر قارۋدىڭ كۇشىمەن باسىپ- جانشىلدى، جاپپاي تىزىمگە الۋ جانە مايدانعا جىبەرۋ جۇمىسى باستالدى. سول كەزدە قازاق گازەتىنىڭ رەداكسياسى قارا جۇمىسقا الىنعان قازاقتارعا كومەكتەسۋدى قولىنا الدى، بارلىق قازاق وقىعاندارىنا قاي جەردە قازاقتار قارا جۇمىستا جۇرسە، سول مايدانعا بارىپ، بۇراتانالار ءبولىمىن اشىپ، ولارعا قىزمەت كورسەتۋگە شاقىردى. وقىعاندار، ولاردىڭ كوپشىلىگى «حالىق مۇعالىمدەرى»، بۇعان بەلسەنە ات سالىستى، سونىڭ ناتيجەسىندە مينسكى قالاسىنداعى جەر جونىندەگى وداقتىڭ جانىنان بۇراتانا ءبولىمى اشىلدى. مەن مينسكىگە بارىنەن كەش كەلدىم. اقپان توڭكەرىسىنەن ءبىر كۇن وتكەن سوڭ موسكۆادان مينسكىگە ءجۇرىپ كەتتىم. وندا كوپ بولعانىم جوق. لەنينگراد ارقىلى (وندا بىرەر كۇن بولدىم) ورىنبورعا ناۋرىز ايىندا قايتىپ ورالدىم».
اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قارا جۇمىسقا الىنعان قازاقتار يەسىز قالدى. ارميا قولباسشىلارىنىڭ ولاردى كيىم- كەشەكپەن، تاماقپەن، جول قاراجاتىمەن، كولىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇرشالارى دا جوق ەدى. اشتىق پەن انارحيانىڭ قىسپاعىندا قالعان ادامداردى مايدان شەبىنەن ۇلكەن قالالارعا اكەپ، بيلەت الىپ بەرىپ، پوەزعا مىنگىزىپ، ەلىنە قايتارۋ جۇمىستارى، مايدان شەبىنە ءوز ەرىكتەرىمەن بارعان وسى، الاش ازاماتتارىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتتى. قازاق، قىرعىز، وزبەك، بۋريات، قالماق سياقتى حالىقتىڭ وكىلدەرىنىڭ ءوز ىرزالىقتارىن ءبىلدىرىپ جازعان ەستەلىكتەرى از دا بولسا بار. ارينە، الاش ازاماتتارىنىڭ اتتارى وندا ناقتى اتالماعان.
م. دۋلاتوۆ (جالعاسى) : «مەن بۇرىن ەشقانداي ساياسي پارتياعا مۇشە بولعانىم جوق. اقپان توڭكەرىسىنەن باستاپ «الاش» ۇلتتىق پارتياسى قۇرىلعانعا دەيىن دە ەشقانداي پارتياعا كىرمەدىم، مەنىڭ ويلاۋ قابىلەتىم قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىنەن ءارى اسىپ كەتە قويعان جوق. بۇل مەنىڭ بىلىمسىزدىگىم مەن قورشاعان ورتانىڭ اسەرىنىڭ ناتيجەسى شىعار. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن مەن ورىنبوردا گازەت جۇمىسىمەن اينالىستىم، ويتكەنى بايتۇرسىنوۆتىڭ گازەتتەن باسقا جۇمىسپەن اينالىسۋىنا، سوعان كوپ ۋاقىت جۇمساۋىنا تۋرا كەلدى. مەن سىرتتاي تورعاي وبلىستىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاندىم، كەيىننەن ول بىرىككەن ازاماتتىق باسقارما دەپ اتالدى.
گازەت جۇمىسىنىڭ قاربالاستىعىنا بايلانىستى كوميتەتتىڭ نەمەسە ازاماتتىق باسقارمانىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە ارالاسا المادىم. ءوزىمنىڭ جولداستارىممەن بىرگە ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قولدادىم، روسسيانىڭ بۇدان كەيىنگى تاعدىرىن تەك قانا قۇرىلتاي ءماجىلىسى شەشەدى دەگەنگە سەندىم. سوندىقتان دا وسى ۇرانمەن قىزمەت ىستەدىم. قۇرىلتاي ءماجىلىسى قازاق ۇلتىنىڭ ءوزىن- ءوزى بيلەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەندىم. مامىر ايىندا وبلىستىق كوميتەتتىڭ تاپسىرماسىمەن تورعاي جانە ومبى قالالارىنا ىسساپارمەن ءجۇرىپ كەتتىم.
تورعاي قالاسىندا تورعاي ۋەزى وكىلدەرىنىڭ 1916 -جىلعى وقيعانىڭ زارداپتارىن جويۋ تۋرالى كەڭەسى ءوتىپ جاتىر ەكەن، ال ومبىدا اقمولا وبلىسىنىڭ سەزى ءوتتى. اقمولالىقتاردىڭ قۇرىلتايىنىڭ قۇرامى الا- قۇلا ەكەن، وكىلدەردىڭ كوپشىلىگى كەرتارتپالار (مولدالار، بايلار، اتقامىنەرلەر، بۇرىنعى شەنەۋىنىكتەر)، ال ريەۆوليۋتسيالىق كوزقاراستاعى جاستار مەن مۇعالىمدەر ازشىلىق ەكەن. كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءبىزدىڭ ارامىزدا كەلىسپەۋشىلىكتەر بولدى، قۇرىلتاي ايتىس- تارتىسپەن ءوتتى. مولدالار مەن بايلار مەنى قۇرىلتايدان قۋىپ شىققىلارى كەلىپ: «جوعالسىن!» - دەپ ايعايلادى. بۇل قۇرىلتايعا قازىرگى كوممۋنيستەردىڭ ىشىنەن ءبايدىلدين مەن ساماتوۆ جانە باسقالارى قاتىستى».
بۇل قۇرىلتايدىڭ ەگجەي- تەگجەيى س. سەيفۋلليننىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋىندە» تولىق «اشكەرەلەنە» باياندالعاندىقتان دا توقتالىپ جاتپايمىز.
م. دۋلاتوۆ (جالعاسى): «سودان كەيىن قازان توڭكەرىسىنىڭ قاربالاس كۇندەرى كەلىپ جەتتى. بولشيەۆيكتەردەن باسقا ساياسي پارتيالاردىڭ بارلىعى دا قازان توڭكەرىسىنە قارسى بولدى، ونى: ءتونىپ كەلە جاتقان انارحيا، كۇنى ۇزاق ەمەس، سوتسياليزم يدەياسى روسسيادا جۇزەگە اسپايدى، قۇرىلتاي ءماجىلىسىنىڭ قاسيەتتى قۇقىعىنا قول سۇقتى، - دەپ ەسەپتەدى. سوندىقتان دا بارلىق جەردە وعان قارسى كۇرەس اشتى. قازان توڭكەرىسىنە قارسى كۇرەسكەن وزگە پارتيالاردىڭ ىقپالىمەن، قازاقتىڭ «الاش» پارتياسىن قۇرعان قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى، سول پارتيانىڭ مۇشەسى رەتىندە مەن دە، قارسى بولدىق. ساياسي ماسەلەلەردى تۇسىنۋگە كەلگەندە قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ اراسىنداعى ەڭ حابارسىزى مەن ەدىم. مەن كوبىنە ولاردان تومەن تۇردىم. سوندىقتان دا باسشىلىق ۇستانعان ورتاق باعىتتا جۇمىس جۇرگىزدىم. ءبىزدىڭ كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەسىمىزدىڭ باستى ماقساتى - قازاق ۇلتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ ەدى.
جەلتوقسان ايىندا وتكەن جالپى قازاق قۇرىلتايىندا «الاشوردا» دەگەن اتپەن قازاق اۆتونومياسى جاريالاندى. ۇكىمەتتىڭ ءتوراعالىعىنا بوكەيحانوۆ سايلاندى. ۇكىمەت قۇرامىندا بەس مۇشە بولدى. مەن ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا كىرگەنىم جوق».
ءيا، م. دۋلاتوۆ ۇكىمەت مۇشەسىنىڭ رەسمي قۇرامىنا كىرمەگەنىمەن دە، قۇرىلتايدىڭ جاۋاپتى حاتشىسى رەتىندە بارلىق قاۋلىلار مەن حاتتامالار، قۇجاتتار سونىڭ قولىنان ءوتتى. 1917 - جىلى 5-13 - جەلتوقسان ارالىعىندا ۇيىمدىق- ساياسي ماسەلە قاراعان II قۇرىلتايدىڭ كۇن ءتارتىبى بويىنشا :
«1. ءسىبىر، تۇركىستان اۆتونومياسى مەن وڭتۇستىك- شىعىس وداعىمەن اراداعى قارىم- قاتىناستى انىقتاۋ. 2. قازاق وبلىستارىنىڭ اۆتونومياسىن قۇرۋ. 3. ميليتسيا. 4. ۇلتتىق كەڭەس. 5. وقۋ. 6. ۇلتتىق قور. 7. ءمۇفتيات. 8. حالىق سوتى. 9. اۋىلدى باسقارۋ. 10. ازىق- تۇلىك قورى» - جونىندەگى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
ءا. بوكەيحانوۆ بايانداما جاساعان العاشقى ءتورت ماسەلە - قازاق اۆتونومياسى، ميليتسيا مەن ۇلتتىق كەڭەستى قۇرۋ تۋرالى پىكىرلەردى تۇجىرىمداپ، ۇسىنىس ەنگىزۋ ءۇشىن 7 ادامنان تۇراتىن كوميسسيا قۇرىلدى. ەڭ ءبىر كوكەيكەستى مۇقتاجدىق وقۋ ماسەلەسى جونىندەگى م. دۋلاتوۆتىڭ بايانداماسى تىڭدالىپ، ءبىر اۋىزدان مىناداي قاۋلى الىندى:
«باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىم بەرەتىن قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالىپ قازاقشا وقۋلىقتار قۇراستىرۋ ءۇشىن 5 ادامنان القا قۇرىلسىن، كوميسسياعا وزىنە قاجەتتى ادامداردى شاقىرۋعا پراۆو بەرىلسىن. القا ورتالىق ۇلتتىق كەڭەس ورنالاسقان جەردە جۇمىس ىستەسىن. القا مۇشەلەرى وقۋلىقتاردان باسقا: ا) ۇلتتىق مەكتەپتەرگە ارنالعان پروگرامما جاساۋ، ب) مۇعالىمدەرگە جەتەكشىلىك ەتۋ، ۆ) بالالار تاربيەسى تۋرالى كىتاپ شىعارۋ، گ) بارلىق قازاق مەكتەپتەرىندەگى حالىققا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ، د) قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ ۇلگىسىن رەتتەۋ، ە) پايدالى كىتاپتار مەن كىتاپشالاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ - ماسەلەسىمەن دە شۇعىلدانادى».
ءسويتىپ، «الاشوردانىڭ» وقۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋ شارالارى «ۇكىمەت مۇشەسى ەمەس» م. دۋلاتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن تىكەلەي جۇزەگە استى. سونداي- اق، قۇرىلتايدىڭ اتىنا كەلىپ تۇسكەن حاتتار مەن تەلەگرامماداعى كورسەتىلگەن توتەنشە وقيعالاردى، شاعىمداردى تالقىلاي كەلىپ:
«1. ءوزارا پارتيالىق (سايلاۋ) باقتالاستىقتاردى جويىپ، بىرىگۋ تۋرالى ۇندەۋ جازۋ. بۇل ءمىرجاقىپ پەن احمەتكە جۇكتەلسىن. 2. 1916 -جىلعى ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندەگى جازالاۋ وتريادىنىڭ زارداپتارىنان اشتىققا ۇشىراپ، قاتىن- بالالارىن ۇنعا ايىرباستاپ (ءبىر پۇت ۇن 125 سوم) جۇرگەن بوسقىندارعا جانە حيۋاداعى تونالعان قازاقتارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ءاربىر ادامنان 1 سومنان ساداقا جيىپ، ونى مۇقتاجدارعا جولداۋدى جۇكتەدى.
3. اشىققاندارعا اقمولادان استىق جەتكىزۋ ءۇشىن قارقارالى، اقمولا، اتباسار، كوكشەتاۋ جانە پەتروپاۆل ۋەزدەرىنىڭ قازاقتارى اۋليە- اتا، پىشپەك ۋەزدەرىنىڭ قازاقتارىنا جالاقىسىنا كەلىسە وتىرىپ تۇيەلەرىن بەرۋ سۇرالدى.
4. تۇركىستان اۆتونوميالى ءۋالاياتىنان جيزاق ۋەزىندەگى انارحيالىق باسسىزدىقتاردى توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. 5. قۇرىلتاي جينالىسىنا قاتىسۋ ءۇشىن سىرداريا وبلىسىنان ءبىر ادامدى سايلاسىن دەپ تەلەگرامما سوقتى. 6. تۇركىستان اۆتونوميالى وكىمەتىمەن كەلىسە وتىرىپ، ءبىرتۇتاس قازاق اۆتونومياسىنا كىرۋ تۋرالى وتىنىشتەرىنىڭ قاناعاتتاندىرىلۋىن قوستادى. 7. تۇركىستان اۆتونومياسىنا قۇتتىقتاۋ تەلەگرامماسىن جولداۋعا جانە ورىنبور ءمۇفتيىنىڭ تىلەگىنە راقمەت بىلدىرۋگە كەلىسسىن»، - دەگەن شەشىم قابىلدادى.
بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا م. دۋلاتوۆتىڭ قاتىسۋىنسىز وتكەن جوق.
م. دۋلاتوۆ (جالعاسى): « ورىنبورداعى قۇرىلتايدىڭ وتۋىنەن بىرنەشە كۇن بۇرىن قوقاندا تۇركىستان اۆتونومياسى جاريالاندى، ونىڭ قۇرامىنا جەتىسۋ مەن سىرداريا وبلىستارى كىردى. ورىنبوردا وتكەن قازاق قۇرىلتايى: بۇل ەكى وبلىس قازاق اۆتونومياسىنا قاراۋى ءتيىستى، - دەپ شەشتى. «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ وسى قاۋلىسىن جۇزەگە اسىرىپ، تياناقتاپ شەشۋ ءۇشىن 1918 - جىلدىڭ باسىندا تۇركىستان قالاسىندا سىرداريا وبلىسى وكىلدەرىنىڭ ءماجىلىسى شاقىرىلدى. بۇل كەڭەسكە «الاشوردانىڭ» اتىنان ءۇش وكىل قاتىستى. سونىڭ بىرەۋى مەن بولدىم. بۇل كەڭەس سىرداريا وبلىسىن قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ كەرەك دەپ شەشىم قابىلدادى».
بۇل تۋرالى د. ادىليەۆ: « ەكىنشى بۇكىل قازاق قۇرىلتايىنان كەيىن، 1917 -جىلى عوي دەيمىن، دۋلاتوۆ «الاشوردا» ورتالىق ۇكىمەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن تۇركىستانداعى قازاقتاردى «الاشورداعا» قوسۋ ماقساتىمەن تۇركىستانعا بارعان. ول كەزدە قىزىلوردا، جەتىسۋ وبلىستارى قوقان ۇكىمەتىنە قاراۋدى ءجون كورگەن بولاتىن. دۋلاتوۆ تۇركىستانداعى قۇرىلتايدا ءسوز سويلەدى. قوجانوۆ ەكەۋى سوندا تانىسقان ەكەن»، - دەپ كورسەتتى.
ءسويتىپ، ۇشكە بۇتارلانعان قازاق ەلى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعىنا ۇمتىلعان العاشقى تالقىعا دا م. دۋلاتوۆ قاتىستى. اسا كۇردەلى جانە شەتىن بۇل ماسەلەگە 21- عاسىردىڭ باسىندا عانا «نەعىلايىنعا» نەگىزدەلگەن كوپ نۇكتە قويىلدى. ال ول كەزدە بۇل ءالى شيكى ماسەلە ەدى.
م. دۋلاتوۆ (جالعاسى): « قاڭتار ايىنىڭ اياعىندا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قولىنا كوشكەن ورىنبور قالاسىنا كەلدىم. «الاشورداشىلاردىڭ» ەشقايسىن ورىنبوردان تاپپادىم. سويتسەم، «الاشوردانىڭ» جەتەكشىلەرى قۇرىلتاي بەكىتكەن استاناسى سەمەيگە كەتىپتى. اقپان ايىنىڭ اياعىندا نە ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا مەن دە سەمەيگە كەلدىم. ول كەزدە سەمەي گۋبەرنياسى دا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قول استىندا بولاتىن. وندا «الاشورداشىلار» جارتىلاي استىرتىن جاعدايدا جۇمىس ىستەدى. اقپان ريەۆوليۋتسياسى تۇسىندا ۇيىمداستىرىلعان سەمەي قازاق كوميتەتىندە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ كەيبىرەۋى كەيىن وبلىستىق سوۆدەپتىڭ قۇرامىنا كىردى . مەن «سارى ارقا» گازەتىنە قىزمەتكە تۇردىم. ول كەزدە سەمەيدەگى «الاشوردا» ۇكىمەتى ىسكە كىرىسە المادى، كىرىسۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. ويتكەنى ونىڭ ون بەس مۇشەسىنىڭ 3-4- عانا سوندا بولاتىن. جەرگىلىكتى وكىمەت «الاشورداشىلاردى» قۋعىنداي باستاعاندا مەن قىرعا شىعىپ كەتتىم»، - دەيدى .
وسىنداعى «قىر» دەگەن سوزدە، كەيىننەن شىعىس تۇركىستان يسلام رەسپۋبليكاسىن قۇرۋعا نەگىز قالاعان ۇلكەن ساياسي جانە يدەيالىق استار جاتىر ەدى. 1916 -جىلعى ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىسى تۇسىندا جازالاۋ وتريادتارىنىڭ قىرىپ- جويۋىنا قاتتى ۇشىراعان سەمەي، جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى شەت ەلگە بوسىپ، ول جاقتا دا قىرعىنعا، توناۋعا ۇشىراپ، اقىرى ەل ىشىنە اشتىق كىرە باستاعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە اق پەن قىزىلدىڭ ويرانى قوسىلىپ، مال مەن باستان سىپىرىلىپ قالدى. قيىن- قىستاۋ كەزدە قىزىلداردىڭ قىرعىنىنا قاراماستان «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ جوعارىداعى قاۋلىسىن ورىنداۋ ماقساتىندا «اشتارعا كومەك» كوميسسياسىن قۇرىپ، ءيسى قازاققا ساۋىن ايتتى. م. دۋلاتوۆتىڭ ۇشقىر قالامى تاعى دا «الاشتاپ!» ۇران سالدى.
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ «اباي» جۋرنالى ارقىلى ءيسى «الاشقا!»، - دەگەن ۇندەۋ جاريالادى.
«التى الاشقا ايان، 1916 -جىلعى 25 - يۋن جارلىعى الەگىنەن جەتىسۋ وبلىسىنداعى قىرعىز- قازاقتىڭ باسىنا قيامەت- قايىم كۇندەر تۋدى. "جىگىت بەرمەيمىز" دەپ قارسىلىق قىلعانى ءۇشىن وققا ۇشىپ، قانشاسى ءوز جەرىندە بىر قىرعىن كوردى. باسشى ادامدارى دارعا اسىلدى. راقىمسىز ۇكىمەتتىڭ قارۋلى اسكەرىنە قارسى تۇرا الماي كوبى قىتاي جەرىنە بوستى. مال- مۇلكىنىڭ كوبى ورىس اسكەرىنىڭ قولىنا ولجاعا ءتۇستى. كورشى مۇجىقتار جاۋ بولىپ، تال تۇستە تالاندى: ءولتىردى، ادامىن بايلاپ، مالىن ايداپ الدى. بوسقاندا ايداپ كوشكەن مال- مۇلىكتەن جولشىباي ايىرىلدى.
جاياۋ- جالپى، ءۇيسىز- كۇيسىز قىتاي جەرىنە جەتكەندە قار جاۋدى، قىس ءتۇستى. وندا جاناشىر جاقىن تابا الماي جانتالاستى. اشتان ءولىپ بارا جاتقان سوڭ قالماق، قىتايعا بالا- شاعالارىن ساتا باستادى. ادام بازارى اشىلىپ، بالانىڭ قۇنى ءبىر شەلەك بيدايعا شىقتى. بويجەتكەن قىزدارىن، جاس كەلىنشەكتەرىن قانى قارا قالماقتار قاتىندانىپ كەتتى. اش- جالاڭاش، اۋىزىنا نە تۇسسە سونى جەپ، قايدا بولسا سوندا جاتىپ، نەشە ءتۇرلى دەرتكە ۇشىراپ تاعى قىرىلدى. باقىتسىز سورلىلاردىڭ مۇڭ- زارىن، كوز جاسىن ەستىر قۇلاق، كورەر كوز بولمادى. تۋعان جەر، وسكەن ەل، كەشەگى باستان كەشكەن قىزىق داۋرەن كوزدەرىنەن ءبىر- ءبىر ۇشتى. مىڭداپ ايداپ، جۇزدەپ ساپىرىپ شالقىعان بايلار ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولدى. الپەشتەپ وسىرگەن بالالارى تەلمىرىپ كورىنگەننىڭ كوزىنە قاراپ، موينىنا دوربا سالىپ قايىرشى بولىپ كەتتى. باي- كەدەي، جاس- كارى، جاقسى- جاماننىڭ ايىرماسى ءبىتىپ، ءبارى بىردەي سورلى بولدى. ءبارى بىردەي مۇڭدى بولدى. اتادان - ۇل، انادان - قىز، جاردان - جار ايىرىلدى. جۇرەك - قانعا، كوز - جاسقا تولدى.
جەتىم- جەسىر بوتاداي بوزدادى.
جۇرتتىقتان، تىرشىلىكتەن كۇدەر ءۇزىپ، بۇل وپاسىز دۇنيەگە قوش ايتىسۋعا تايانىپ تۇرعاندا بوستاندىق تۋدى. بۇل حاباردى ەستىگەندە جۇرەكتەرى جارىلعانداي قۋانىپ: اھ دۇنيە، تىم بولماسا ەلگە جەتىپ، الاشتىڭ ورتاسىندا ولسەك، ارمان بار ما، - دەپ قايتا شۇبىرا باستادى.
تاعى اشتىق، تاعى جالاڭاشتىق، تاعى ءولىم.. . ءالى جوق، دىمى قۇرىعان سورلىلار جاياۋلاپ قوزى كوش جەرگە جۇرۋگە جاراماي، كەز- كەلگەن جەردە جىعىلدى. جىعىلعانى تۇرعان جوق، ولگەنى تىرىلگەن جوق.. . باسى قاسىندا بولماعان، كوزدەرىڭمەن كورمەگەن الاشتىڭ بالالارى، ءبىر مينۋت كوزدەرىڭدى جۇمىپ، قيالعا سالىپ قاراڭدار، سوندا كورگەندەي بولاسىڭدار: بىرەۋ تالتىرەكتەپ اياعىن باسا الماي جىعىلىپ جاتقان، بىرەۋ اشتىقتان ءىسىنىپ: قانداي كۇنا، سۇمدىعىمىزدان مۇنداي كۇيگە ۇشىراتتىڭ قۇداي! - دەگەندەي قيمىلداۋعا شاماسى كەلمەي كولگە قاراپ جاتقان، جولدىڭ ءبىر شەتىندە ءولىپ، ولگەنىنە راقاتتانعانداي، ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتكەن شالدى كورەسىڭ. جاس بالاسىن باۋىرىنا قىسىپ، قۇشاقتاعان كۇيىندە ولگەن قاتىندى كورەسىڭ. بۇلاردىڭ مۇنداي حالىنە قايعىرار ەشكىم جوق، تەك قۋانىشپەن اس پەن تويعا جيىلعانداي توپ- توپ قارعا- قۇزعىن، يت- قۇس ولگەندەردىڭ كوزىن شوقىپ، ەتىن جەپ، سۇيەگىن كەمىرىپ جاتقانىن كورەسىڭ. بۇل ولىكتەر قۇدايدىڭ كەڭ دالاسىن ساسىتقان. ىق جاعىنان جان جۇرەرلىك ەمەس، مۇنىڭ ءيىسىن ءوزىڭ يىسكەگەندەي بولارسىڭ.. .
مۇنىڭ ءبارى ەرتەگى ەمەس، بولعان ءىس! كەۋدەدە شىبىن جانى قالعاندارى ەلىنە جەتتى. بۇلار نە كوردى؟ قورا- قوپسى ويران بولعان، قويمالارى تالانعان، مالدان ادال قارا قالماعان، جەرىنە ەگىن شىقپاعان، ەگىن سالار جان قالماعان. اياق جەتەر جەردە ازىق جوق، ازىقتى جەرگە جەتەر كولىك جوق، كولىك بولسا - ازىق جوق، قالىڭ الاش الىستا، قانى باسقادان قايىر جوق.
تاعى داعدارىس، اشارشىلىق، تاعى ءولىم.. .
بوستاندىق تۋدى، جادىراپ جاز شىقتى، كۇركىرەپ كۇن شىقتى، ءبىراق ول بيشارالاردىڭ باسىنان قارا تۇمان سەرپىلمەدى، ازىرەيىل قىلىشىن قىنابىنا سالمادى. باسى امان، مالى تۇگەل اعايىن جەتكىلىكتى جاردەم بەرە المادى. ءارى-بەردەن سوڭ جۇرت ولاردىڭ حالىن ۇمىتۋعا اينالدى.
قازاق- قىرعىز قىرىلىپ جاتىر ەكەن دەپ تابيعات وزگەرمەدى، تاعى دا قىس تۋدى. بيشارالاردىڭ حالى بۇرىنعىدان مىڭ ەسە جامانعا اينالدى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ولگەنى ءجۇز مىڭنان استى. ەندى بۇل قىس تالايىن ولتىرگەن شىعار. قانشا ولگەنىن اق كەبىندەي قار جاسىرىپ جاتقان شىعار. مىنە، قار كەتىپ، جاز شىعۋعا اينالدى. قۇزعىن، قارعا توي قىلار، اۋا ساسىر... ءبىراق ادام بالاسى جان سەبىل ەكەن: ءالى ءولىپ بىتكەن جوق كورىنەدى، تىرىلەرىنە تاماق تا تابىلىپ قالدى دەگەندى ەستىپ وتىرمىز، تىرىلەرى ولگەندەرىنىڭ ەتىن جەپ جاتىر دەيدى. بۇعان الاش، ءيا قۋانارسىڭ، ءيا جىلارسىڭ، ءوزىڭ ءبىل. جىلاساڭ - اعايىندىعىڭ. ءبىراق سەنىڭ كوز جاسىڭ اشقا - تاماق، جالاڭاشقا - كيىم بولمايدى. كوز جاسى كومەككە جارايتىن بولسا، وزگەدەن كەندە بولسا دا، ولار كوزدىڭ جاسىنان، كوڭىلدىڭ قايعىسىنان كەندە ەمەس ەدى. اعايىنعا، الاش، شىن جانىڭ اشىسا، شىن جىلاساڭ - كومەگىڭدى كورسەت، جىلۋىڭدى بەر. جايشىلىقتاعى قايىرشىعا بەرەتىن تيىنىڭدى بەرمە، رۋلى ەلىڭ ولىمنەن قالعانداي جىلۋىڭدى بەر.
جوعارىدا ايتىلعان وقيعانى جەتىسۋدىڭ قازاق، قىرعىزى باسىنان كەشىپ وتىر. ەندى بۇل كۇندە جەتىسۋعا كورشى سىرداريا وبلىسىنىڭ قازاعى اشارشىلىققا، قىرعىنعا ۇشىراي باستادى. بۇل ەلدە جاز ەگىن، ءشوپ شىقپاي، قىسقا قارسى مالدارى جۇتاپ، شەتتەن استىق كەلمەي، كەلتىرۋگە شاماسى كەلمەي، جەتىسۋداي بولماسا دا باستارىنا قاراڭعى كۇن تۋدى. شەت جاعاسى بوتەن ەلدەرگە اۋىپ، بۇلاردىڭ دا ادامدارى ساتىلىپ، بەرەكەسى، ەلدىگى كەتۋگە اينالدى.
وسى ەكى وبلىستاعى اش، جالاڭاش قازاق- قىرعىز باۋىرلارعا جۇرتتان جەتكىلىكتى جىلۋ جيناپ، رۋلى ەلىمىزدى ولىمنەن امان ساقتاپ قالۋ ماقساتىمەن سەمەي وبلىسىنىڭ «الاش» قالاسىندا قازاق كوميتەتى ءھام جاستاردىڭ "جانار" اتتى ۇيىمى باسشىلىق ەتىپ قاۋىم جاسادى. 5 - مارتتا قاۋىم ورتاسىنان ىس باسقاراتىن 5 كىسىلىك كوميتەت سايلاپ شىعاردى. قاۋىمنىڭ باستىعى ءاليحان بوكەيحانوۆ، ءجاي باستىعى مۇقاش پوشتاي ۇلى بولدى.
كوميتەت پرەدسەداتەلى - ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى، ورىنباسارى - جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى، حاتشىسى - مۇحتار اۋەز ۇلى، قازىناشى - ابدوللا ەسىركەپ ۇلى، تاعى ءبىر مۇشەسى ابدوللا قوسكەي ۇلى. ماجىلىستە 7 مىڭ سومداي جىلۋ جيىلدى. كوميتەت قازىر ىسكە كىرىستى.
سانالى الاش!
مىنا ەكى وبلىستاعى باۋىرلارىمىزدىڭ جايى جوعارىدا ايتىلدى، ءبىز جۇرت بولامىز، ءوز تىزگىنىمىزدى ءوزىمىز الامىز دەپ وتىرمىز: جۇرتىمىزدىڭ ءبىر جاعى مىناداي جوعالعالى تۇرعاندا كىممەن جۇرت بولامىز؟ ! كەشە ءبىر وبلىسىمىز ويران بولسا، بۇگىن ەكىنشى وبلىسىمىز مىناداي اپاتقا ۇشىراپ تۇرسا، ەرتەڭ ءۇشىنشى، ارعى كۇنى ءتورتىنشى وبلىسىمىزدىڭ باسىنا، سۇيتە- سۇيتە ءبارىمىزدىڭ باسىمىزعا مۇنداي حالدىڭ كەلمەسىنە قانداي كوزىمىز جەتەدى؟!
تۇتانعان ءورتتى مەزگىلىندە سوندىرمەسەك، ول ورتكە ەرتەڭ ءبارىمىز دە شالىنبايمىز با؟ شارپىلمايمىز با؟ سوندا ءبىزدى كىم جۇرت قىلادى! وندا ءبىز جۇرت بولمايمىز، جوعالامىز.
مەيىرلەن الاش!
رۋلى ەلىڭ قان جۇتىپ تۇرعاندا سەن ماي جۇتپا!
اتا- انالار! سەندەر بالالارىڭدى ەركەلەتىپ ماڭدايىنان سيپاپ، كۇنگە، جەلگە قاقتىرماي وتىرعاندا: وزدەرىڭدەي ادامداردىڭ بالالارى ساتىلىپ، كوزدەرىنە شىبىن ۇيمەلەپ، جەتىمدىكتە جۇرگەنىن، ءبىر ءتۇيىر تاماققا، ءبىر جۇتىم سۋسىنعا زار بولىپ، جىلاپ وتىرعانىن ويلاڭدار! سەندەردىڭ قاتىن- قىزدارىڭ التىن- كۇمىسكە مالىنىپ، بويلارىن تۇزەپ جىلى ءۇي، جايلى توسەكتە وتىرعاندا، ولاردىڭ قاتىن، قىزدارى كۇڭدىكتە، اش- جالاڭاش ابۇيىرىن جابا الماي وتىرعانىن ويلاڭدار!
اتقا مىنگەن ازامات! سەندەرگە ەل كەرەك، جۇرت كەرەك بولسا باسشىلىق قىلىپ، الاشتى امان ساقتاۋ قامىنا كىرىسىڭدەر!
- نامىستان، الاش!
- جىگەرلەن، الاش!
- تاس باۋىر بولما، الاش!
ماديار».
سونىمەن قاتار بوسىپ كەتكەن ءبىر جارىم ميلليون قازاقتىڭ جوقتاۋشىسى بار ەكەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن ا. بايتۇرسىنوۆ، م. دۋلاتوۆ، ر. مارسەكوۆ، بايجىگىت بولىسى قاناعات سۇلەيمەنوۆ ءساۋىر ايىندا شاۋەشەك قالاسىنا بارىپ، «الاشوردانىڭ» شەت ەلدەگى بولىمشەسىن قۇرۋعا ۇمتىلدى. ونداعى رەسەي كونسۋلى ارقىلى اسكەري بايلانىس ورتالىعىن اشتى. شىعىس تۇركىستانداعى ءتورت ۇكىمەتتىڭ ءتارجىماشىسى بولعان كارىم اكرامي «الاشوردا» دەلەگاتسياسىنىڭ قىتايعا ساپارى» اتتى ماقالاسىندا: شىعىس تۇركىستاننىڭ شەكارا باستىعى يان زىڭ شينمەن كەزدەسىپ: كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن كومەك سۇراعاندىعىن، ءبىراق تا، ءوز ىشىندەگى ازاماتتىق سوعىستى سىلتاۋراتىپ، قانداي دا ءبىر قول ءۇشىن بەرۋدەن باس تارتتى، - دەپ جازدى. ال شىن مانىندە ولار، مۇنىمەن قوسا: بوسىپ بارعاندارعا رەسمي تۇردە ساياسي باسپانا بەرۋ، زورلىق- زومبىلىقتى توقتاتىپ، تارتىپ العان مال - مۇلكىن قايتارىپ بەرۋ، «الاشوردانىڭ» شەتەلدىك بولىمشەسىن اشۋعا پۇرسات بەرۋ ماسەلەسىن قوزعادى.
بۇل كەزدە جەتىسۋداعى «الاش» اسكەرى مايدانعا بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتىپ ەدى. ولاردىڭ شۇعىل تۇردە اسكەر قۇرماسقا امالى دا جوق بولاتىن. جۇمىسشى- شارۋا اسكەرى دەگەندى سىلتاۋ ەتىپ قۇرىلعان بولشيەۆيكتەر قازاقتاردىڭ جەرىن قازاقتاردان تازالاۋعا بارىنشا جەدەل كىرىسىپ كەتكەن ەدى. ولار ءۇشىن بالا دا، قارت تا، جاۋىنگەر دە ءبارىبىر كادىمگى «قاراۋىل» عانا بولاتىن. بۇعان قىزىل كوميسسار د. فۋرمانوۆتىڭ ءوزى توسقاۋىل قويا الماي، ءوزى قۇرعان قاقپاننىڭ قۇرساۋىنا ءوزى تۇسكەن ەدى. الاشتىڭ العاشقى قۇربانى - قازى نۇرمۇحامەدوۆ 6 - ناۋرىز كۇنى تاڭعى ساعات 9 دا قىزىلداردىڭ قولىنان شەرۋ الدىندا قازا تاپتى. ال مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ، سادىق امانجولوۆ، ىبىراي جايناقوۆ، وتىنشى ءالجانوۆ، س. اقايەۆ سىندى الاش قايراتكەرلەرى جەتىسۋداعى «الاش» اسكەرىنە جەتەكشىلىك ەتتى. ى. جايناقوۆ:
«قىتاي جەرىمەنەن شاۋەشەككە «الاشوردانىڭ» جەتىسۋ ءبولىمىنىڭ بارشا مۇشەلەرى كەلدى. بۇل جاقتا قازاق پەن كازاك- ورىستىڭ حال- جايى قاتتى ايانىشتى. تالاۋ، اسىپ- اتۋدان كوزى اشىلمايدى. قازاق- ورىس قالالارىن ءھام اۋىلدارىن بولشيەۆيكتەر توبىمەن قۇرتىپ جىبەردى. ءۇرجار قالاسى دا تالانعا شالدىعىپ، 1000-داي قازاقتى ءولتىردى. ءسىبىر ۇكىمەتىنىڭ وتريادى ءدۇبىرى اياكوز ماڭىنان دا ەستىلەدى. جەڭگەن، جەڭىلگەنىنەن حابار جوق. حابار الۋعا، حابارلاسۋعا بۇگىن كەلدىك. حابارلاسۋعا قازاق وتريادىن تۇزەپ جاتىرمىز. جەتىسۋداعى بولشيەۆيكتەردىڭ سانى 10 مىڭنان اسادى...»، - دەپ حابارلادى.
جالپى «الاشوردا» اسكەرىنىڭ مايداندا تاباندى تۇردە بەتپە- بەت سوعىسقان تۇراقتى قۇراماسى وسى جەتىسۋلىق جاساقتار. بۇلار قان مايداندى كەشە وتىرىپ، كەڭەس تۇسىندا م. تىنىشبايەۆ پەن و. جاندوسوۆتىڭ كۇش- قايراتى ناتيجەسىندە قىسىمعا ۇشىراماي، قىزىل قازاق اتتى اسكەر پولكىن قۇردى. اعايىندى مامونتوۆتاردىڭ قىرعىنى التاي مەن الاتاۋ اراسىن قىزىل قانعا بويادى. قاتىگەزدىكتىڭ ەڭ انايى ءتۇرىن قولداندى. شەكارالىق اۋدان:
«ماقانشىدا بولشيەۆيكپەن سوعىس بولىپ، وتىنشى ءالجانوۆ ايۋاندىقپەن ءولتىرىلدى (تىرىدەي وتقا جاعىپ جىبەرىلدى)، سالىق امانجول ۇلى جارالاندى. قازاق ازاماتتارى قارۋ- جاراقتىڭ ازدىعىنان جەڭىلدى. سوڭعى ادامدى جارتىلاي قارۋلانعان جۇزدىكپەن شاۋەشەككە جىبەردىك. بۇل جاقتاعى بولشيەۆيك ءالى كۇشتى. ءسىبىر ۇكىمەتى تەز قۇرال بەرمەسە، جەتىسۋ حالقى قىرىلادى. الماتى، جاركەنت ۋەزدەرىندە كازاك - ورىس ستانيتسالارى قالعان جوق. قاپال، لەپسى ۋەزدەرىندەگى قازاق شىعىنى ەسەپسىز. پرجيەۆالسكى، پىشپەك ۋەزدەرىندەگى قازاق- قىرعىزدىڭ نە كۇيدە ەكەنى بەلگىسىز. قازاقتاردان اسكەر جاساقتاۋ ماقساتىندا تاۋ ارقىلى سەرگيوپولگە كەلدىك، قورىتىندىسىن حابارلايمىز. جايناقوۆ، جاقىپوۆ، مامىتوۆ، كادىربەكوۆ، نيازوۆ»، - دەپ جەدەلحات جولدادى.
قارۋ- جاراقتىڭ جەتىسپەۋىنەن قىرعىنعا ۇشىراعان «الاش» اسكەرىنە م. تىنىشبايەۆ وق- ءدارى، قارۋ- جاراق الىپ شىعادى. ول بۇل قارۋلاردى ءۇشارالداعى اننەنكوۆتىڭ اسكەرىنە وتكىزىپ بەرەدى. ءوزى اسكەري ىسكە ارالاسۋدان باس تارتادى.
سول ساپاردا ولاردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ العان مۇحامەدجان يۋسۋپوۆ ءوزىنىڭ كۇندەلىگىنە:
«1918 -جىلى اپرەل ايى ەدى. شاۋەشەككە روسسيادان كەلىپ جاتقان قازاق جازۋشىلارى احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ ھام رايىمجان مارسەكوۆتەردىڭ قۇرمەتىنە شاۋەشەكتىڭ سىرتىنداعى باقشالاردىڭ بىرىندە شاۋەشەك قازاق زيالى جاستارى ءبىر قوناق- ءماجىلىس جاسادى. سول قوناق- ماجىلىسىنە ءبۇتىن ءۋالايات بويىنشا بىردەن- ءبىر فوتوگراف (ول دا بولسا اۋەسقوي عانا) مەنى ءراسىم تۇسىرۋگە داعۋات قىلدى. ءماجىلىستىڭ اشىلۋىنا باقتىدان شاۋەشەككە ءوز قۇقىمەن، جەكە ىسىمەن كەلگەن قادىرمەندى قاناعات بولىس سۇلەيمەن ۇلى (ايگىلى قابانباي باتىردىڭ ءناسىلى) جولداستارىمەن، جەتى- سەگىز ادام كەلىپ قاتىستى.
سولاردىڭ اراسىندا اسەت اقىن دا بار ەدى. بۇل اسەت اقىندى مەن وسىدان ءتورت جىل بۇرىن بارلىق- اراسانعا بارا جاتقان جولىمدا، ەمىل بويىندا ءالىمعازى بولىستىڭ اتا جۇرتىندا مەھمان بولىپ قونعان كەزىمدە كورگەم ءۋا سالعان اندەرىن ەستىگەن ەدىم. كەلۋشىلەر مەن شاقىرىلعان مەھمانداردى تانىستىرىپ بولعان سوڭ ءمىرجاقىپ اسەت اقىننان بىرەر ءان، ولەڭ ايتىپ بەرۋدى ءوتىندى. بۇعان سوندا بولعان حالىق تا قوسىلدى. باسىندا اسەت كايفى (ءمۇجازى) جوقتىعىن، ءان سالۋعا تاماعى اۋىرىپ جۇرگەندىگىن سىلتاۋ قىلىپ، قابىل المادى. ءبىراق سۇراۋشىلار قايتا- قايتا ىقىلاس ەتكەن سوڭ:
«مەن دومبىرامەن ايتۋشى ەدىم»، - دەپ دومبىرا تالاپ ەتتى. قايدان ەكەنىن بىلمەيمىن، ءبىر جاقسى دومبىرا تاۋىپ كەلتىرىلدى. بۇنى قولعا الىپ، ارلى- بەرلى شەرتىپ كورىپ، مۇنىمەن ءان- كۇي ايتا المايتىندىعىن ءبىلدىردى جانە: «جاقسى گارمون بولسا»، - دەدى. گارمون دا تابىلدى. ءبىراز ۋاقىت اسەت قىسىلىپ، ىڭعايسىزدانىپ وتىردى دا انگە سالىپ، ءوزىنىڭ ونەرىن كورسەتتى. اسەتتى ەستۋشىلەر ماقتاپ، وعان بيىك باعا بەردى. سول قوناق- ءماجىلىستىڭ سوڭىنان راسىمگە ءتۇسىرۋ بولىپ، اسەت تە سوندا ءبىر شەتتە وتىرىپ ءتۇسىپ قالعان ەدى.
سودان ءبىر اي كەيىن تاعى دا ءبىر قوناق- ماجىلىستە اسەتتى ۇشىراتتىم. وزىنەن انەۋكۇنگى ماجىلىستە ءان سالعاندا قىسىلىپ- قىمتىرىلۋىنىڭ سەبەبىن سۇرادىم. سوندا اسەت: - ەي، قاراعىم- اي! وندا قوناق بولىپ وتىرىپ، ءان سالۋىمدى سۇراعاندار ءبىر داريا- تەڭىز، اسقان اقىن ادامدار. مەن ولاردىڭ قاسىندا كىشكەنە ءبىر بۇلاقپىن. ولاردىڭ الدىندا ءوزىڭدى بايقاپ، اياعىڭدى ابايلاپ باسپاساڭ بولا ما؟، - دەدى...
ءۇشبۋ ءراسىم 1918 -جىلى اپرەلدىڭ اقىرىندا شاۋەشەكتە تۇسىرىلگەن. ارتتان، سول جاقتان العاندا تۇرەگەپ تۇرعاندار: 1. حاسەن پالۋان. 2. پالۋان ىسقاق. 3. راقىمجان. 4. حاسەنجان (اياگوز مولدانىڭ كۇيەۋى) . 5. نياز ىسقاق. 6. عاريف بورناش. 7. عافيز ورازالين. 8.(؟ ) . 9 (؟ ) . 10. (؟ ) . 11. قابىش سەيفۋللين. 12. زەينۋن سەيفۋللين. 13. مۇحامەدجان ء(وزى اپپاراتتى دايىنداپ قويىپ، جۇگىرىپ بارىپ تۇرا قالعان - ت. ج. ). ەڭ سوڭىندا وڭاشا وتىرعان اسەت نايمانبايەۆ. ورىندىقتا وتىرعاندار: 1. ءۇرجارلىق سۋديا امانجولوۆ. 2. ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ. 3. احمەت بايتۇرسىنوۆ. 4. رايىمجان مارسەكوۆ. الدا وتىرعاندار: 1. (؟ ) . 2. عاني قاري. 3. يبراھيم قۇلمقحامبەتوۆ. 4. سابىرجان حاميدي. 5. سەربوسىن (ناۋبايشى) . 6. مۇندا نيز احۋننىڭ قولى قالقالاپ قالعان ورىندىقتا وتىرعان قاناعات بولىس يبن سۇلەيمەن.
اتالعان ادامداردىڭ بارلىعى دا وتە بەدەلدى، قازاق مادەنيەتى ءۇشىن ماڭداي تەرىن توككەن زيالىلار. ءۇش ارىستىڭ قۇرمەتىنە بۇكىل قالالىق ساۋىق- سەكرۋەن ۇيىمداستىرىپ، پالۋان كۇرەستىرىپ، سالتاناتپەن قارسى الدى»، - دەپ دەپ جازىپتى.
بۇل سۋرەت قازىر دە بار. اسەت اقىننىڭ بەينەسى سول سۋرەت ارقىلى بىزگە جەتتى. قايتاردا شىڭعىستاۋ ارقىلى سەمەيگە بەت الدى. وندا باقاناس بويىنداعى اباي اۋىلىندا ءا. بوكەيحانوۆ، ح. عابباسوۆ باستاتقان «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ كوسەمدەرى بوي تاسالاپ جۇرگەن بولاتىن.
م. دۋلاتوۆ (جالعاسى): «سودان 1918 -جىلدىڭ جازىندا كەڭەس وكىمەتى قۇلاعان سوڭ عانا سەمەي قالاسىنا قايتىپ كەلدىم. سول ساتتەن باستاپ قانا «الاشوردا» ۇكىمەتى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا كىرىستى. مەن ورىنبورعا قايتىپ كەتتىم دە، قازاق گازەتىن قايتادان شىعارا باستادىم. بايتۇرسىنوۆ تا ورىنبورعا قايتىپ كەلدى».
ءالقيسسا، وسى ارادا ءبىزدىڭ دە تاعدىرىمىزعا تاۋقىمەتى تيگەن ءبىر وقيعا تۋرالى اكەم - قۇداكەلدى جۇرتباي ۇلىنىڭ ەستەلىگىن كىرىكتىرۋدى پەرزەنتتىك پارىزىم دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى وسى ساپارداعى الاش ارداگەرلەرىنە كورسەتكەن كىشىلىك قىزمەتى ءۇشىن اكەمىز جارىقتىق 1930-1932 -جىلدارى الماتىنىڭ اباقتىسىنىڭ « ءدامىن تاتىپتى». ءوزىنىڭ تۇرمەگە نە ءۇشىن قامالعانىن:
«كوتەرىلىس جىلدارى احمەت بايتۇرسىننىڭ حاتىن ماقانشىداعى الاشتىڭ جاساقتارىنا جەتكىزگەنىمدى كەڭەس وكىمەتى ءبىلىپ قويىپتى. ول كەزدە ون التى جاستا ەدىم. الاش ادامدارى باس قوسىپ، شاۋەشەككە بارا جاتىر ەكەن. ون التىنشى جىلعى بوسقىنداردى قايىرماق. تاعى دا بۇدان باسقا ءوز ويلارى بولسا كەرەك. ونىسىن اڭداعارا المادىم. سولارعا اتشى بولىپ جۇرگەمىن. قازاقتىڭ كوسەمى: مەنى ەلەۋسىزدەۋ كورىنەتىن بالا عوي، ەشكىم تەكسەرىپ- تەرگەمەس دەپ، جاسىرىن ءبىر حاتتى جاساقتارعا اپارىپ بەرۋگە جۇمسادى. حاتتى جەلدىرتىپ بارىپ اپارىپ، جاۋابىن جەلدىرتىپ كەلىپ اكەپ بەردىم. قايتاردا اق پا، قىزىل ما، بىلمەيمىن، ايتەۋىر ورىستىڭ اسكەرى قۋدى. ەپتەپ قۋدالاستىق. بار قىلمىسىم وسى. حاتتىڭ ىشىندە نە جازىلعانىندا شارۋام قانشا. سول ءۇشىن «الاشوردانىڭ شابارمانى» اتانىپ، وتىزىنشى جىلى قاماققا الىنىپ، تەرگەۋگە ءتۇستىم. كورگەن- بىلگەنىم الگى. سول جاۋاپتى تەرگەۋشىلەرگە قايتالاپ وتىرىپ الدىم. اقىرى قاشىپ قۇتىلدىم»، - دەيتىن.
كەزىندە بۇل اڭگىمەگە ءمان بەرمەپپىن. كەيىننەن ءبارى دە دەرەك رەتىندە راستالدى. قاشقىندا بىرگە بولعان جىرعال، راقىمبەردى دەگەن قانجىعالاس سەرىكتەرى بەرتىندە دۇنيەدەن قايتتى. اكەمە اباقتىداعى ازاپتان كورى، اباقتىدان قاشىپ شىققاننان كەيىنگى كورگەن حالىق قاسىرەتى قابىرعاسىن قاتتى قايىستىرۋشى ەدى. تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىنە ۇرىندىرعان سول سەرگەلدەڭ تۋرالى ەستەلىگىن كەزىندە باسپا سوزدە جاريالانعان تولىق قالپىندا وسى اراعا كىرىكتىرگەنىمە كەشىرىممەن قارارسىزدار دەپ تۇسىنەمىن. مۇنداعى اشارشىلىقتىڭ زاۋالى كىمدى دە بولسا تولعاندىرادى عوي دەپ ويلايمىن:
ق. جۇرتبايەۆ: «ە، بۇل قۋ باس نەنى كورمەدى دەيسىڭ. تۇرمەسىن دە، تۇنەگىن دە، ىستىگىن دە، شتىگىن دە كوردىك قوي بۇل وكىمەتتىڭ. سونىڭ بارىنەن ماعان باتقانى وتىز ەكىنشى جىلعى اشارشىلىق بولدى. ءوز باسىمىز امان قالدى دەمەسەڭ، ول كورىنىستى ەسكە السام ءالى دە تۇلا بويىم تۇرشىگەدى. نەسىن ءسوزبۇيدالايىن، الاساپىراننىڭ ۋاقىتى. اياق استىنان اسكەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ، الماتىعا ايدالدىم. ءىستى بولدىم دا شىقتىم. تۇرمەدەگى قورلىقتى ايتپاي- اق قويايىن. ونىڭ ءوزى سولاي بولۋى دا كەرەك قوي. قازىرگى توقشىلىق زاماندا دا اباقتىداعىلاردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس شىعار. ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىن ادامنان نە ساياسات شىقسىن. مالدىڭ ءبارىن تارتىپ العان.
«اق سيىردىڭ» كوتەرىلىستەرى (شاكارىم قاتىسقان) بۇرقىلداپ تۇرعان كەز. تاعدىردىڭ جەلى قۋىپ ءجۇرىپ تۇرمەدەن شىقتىق. وندا توعىز ايداي جاتتىم. ساياساتتان حابارسىز بولعاندىقتان با، ءبىراز ادامدى اباقتىدان سىرتقا شىعارىپ، ءار ءتۇرلى جۇمىس ىستەتتى. قىس تۇسە باستاعاندا- اق تۇرمەنىڭ ماڭىنا قايىرشىلار جينالا باستادى. ءبىز ولاردان بىردەڭە دامەتىپ جۇرسەك، ولار بىزگە كەلگەن ادامداردان قايىر تىلەپ ءجۇر ەكەن. ەلگە اشتىق كىرگەنىن سودان بىلدىك. تۇرمەنىڭ قارا جۇمىسى، قارا نان، قىس بويى سونى قاعاجۋ ەتتىك. سويتە ءجۇرىپ، ءۇش جىگىت، ۇشەۋمىزدە جيىرمانىڭ ىشىندەگى جاس ەدىك، ءتىل تابىسىپ، «كامپان» بولىپ الدىق. قولعا تۇسكەننىڭ ءبارىن بولىسەمىز. ءبىرى - قاراتاۋدىڭ، ءبىرى - اقسۋ - سارقانتتىڭ ازاماتى ەدى (اتتارىن ەسىمدە ساقتاي المادىم - ت. ج. ).
تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «ۇرانىم - الاش!.. » كىتابىنان الىندى.
جالعاسى بار...