شىندىعىندا، داعدارىس بەلەڭ العان تۇستا يكەم ارەكەتتەرگە كوشىپ، جەدەل شارالار قابىلداۋ كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قويىلاتىن بىردەن ءبىر تالاپ.
سوندىقتان دا، ءبىرازدان بەرى اقپارات قۇرالدارىنسىز باس قوسىپ، قورىتىندىسىن سوڭىرا جاريالاپ ۇيرەنىپ قالعان ۇكىمەت وسى اپتادا سەلەكتورلىق رەجيمدە وتىرىسىن وتكىزىپ، ءبىراز ۋاقىت بويى ەلباسى جۇكتەگەن مىندەتتەردىڭ ورىندالۋ بارىسىنا دەن قويدى، الداعى مىندەتتەردى پىسىقتادى.
ۇكىمەت مۇشەلەرى تولىق قۇرامدا، وڭىردەگى اكىمدەر ونلاين- رەجيممەن قاتىسقان القالى وتىرىستا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى تالقىلاندى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوسايەۆ ەلباسى باعدارلاماسىنىڭ بارىسىنا توقتالىپ قانا قويماي، وعان بولىنگەن بيۋدجەتتىڭ قالاي يگەرىلىپ جاتقانىن دا اتاپ شىقتى.
ماسەلەن، بيىل «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قايتا ءبولۋدى ەسەپكە الا وتىرىپ، ۇلتتىق قوردان 770 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان ەكەن. سونىڭ 523,7 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە جىلدىق جوسپاردىڭ 68 پايىزى يگەرىلىپتى. ءسوز اراسىندا مينيستر قاي مينيسترلىكتىڭ موينىندا يگەرۋ قاراجاتى قانشالىقتى قالعانىن، اكىمدىكتەرگە قاي ماسەلەدە شاپشاڭدىق تانىتۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالىپ وتىرسا، ۇكىمەت باسشىسى كەرەك كەزىندە سويلەۋشىنى توقتاتىپ قويىپ، ءتيىستى تۇلعالاردان جاۋاپ الىپ وتىردى.
ەربولات دوسايەۆ باعدارلاما بارىسىنداعى ءبىرقاتار پروبلەمالاردى دە اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ «تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىن جاڭعىرتۋ» باعىتى بويىنشا 96 وڭىرلىك جوبا جوسپارلانىپ، اكىمدىكتەرگە 60 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. «باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءبىرقاتار پروبلەمالار انىقتالدى. بىرىنشىدەن، بيۋدجەتتى يگەرۋ ءماز ەمەس. ماسەلەن، اقمولا (W)، پاۆلودار (f) ، قوستاناي (@) وبلىستارى مەن الماتى (C) جانە استانا () قالالارىندا بۇل كورسەتكىش تومەن. بۇل نەگىزىنەن كونكۋرستىق ۇدەرىستەردى وتكىزۋ مەرزىمىنىڭ كەشىگۋىمەن بايلانىستى»، - دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر دوسايەۆ.
ال ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشيەۆ ەلباسى جۇكتەگەن ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى - ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كۇنى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ۇسىنىلاتىن جوبالاردىڭ دەڭگەيى دە، ساپاسى دا تومەن بولىپ وتىر. «بىرىنشىدەن، ينۆەستورلاردى تارتۋدى بەلسەندىرە ءتۇسۋ ءۇشىن قازاقستاندىق تاراپتىڭ ۇسىنعان جوبالارىنىڭ دەڭگەيى دە، ساپاسى دا تومەن.
ينۆەستيتسيالىق فورۋمدار اياسىندا قازاقستانعا 500 دەن استام كومپانيانىڭ وكىلدەرى كەلدى. ياعني، ينۆەستورلاردىڭ قازاقستانعا قىزىعۋشىلىعى جوعارى، ولار شىنىمەن دە قازاقستاندى كورشىلەس ەلدەرگە شىعاتىن قاقپا رەتىندە كورە الادى. ەلىمىزدە ساياسي، ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق تا بار. وسىعان وراي، ينۆەستورلار ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن كەلەدى، الايدا، ولار وڭىرلەردەگى بيزنەس تاراپىنان ۇسىنىستاردىڭ مۇلدەم از ەكەنىن ايتادى. ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىستار ۇلتتىق كومانيالار تاراپىنان دا، جەكە كومپانيالار تاراپىنان دا مۇلدەم ماردىمسىز»، - دەدى ءا. يسەكەشيەۆ.
وسىعان وراي ۇكىمەت باسشىسى اپتا سوڭىنا دەيىن ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا ۇسىنىس جاساۋدى تاپسىردى. پرەمەر- مينيستر سونداي- اق، تالقىلاۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا ىسكە قوسىلاتىن جوبالارعا مۇقيات بولۋدى تاپسىرىپ، بۇل رەتتە «بۇگىن اشىلىپ، ەرتەڭ جابىلىپ» قالاتىن، بولاشاعى جوق جوبالارعا جول بەرمەۋدى ەسكەرتتى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتىسىنە اينالعان باعا ماسەلەسى دە اڭگىمە بولدى. ۇكىمەت بۇل رەتتە نەگىزسىز باعا وسىمىنە جول بەرمەۋ ماسەلەسىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستايدى. 2015 -جىلدىڭ 24 قازانىنداعى جاعداي بويىنشا تۇراقتاندىرۋ قورىنداعى ازىق- تۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورى 42,3 مىڭ توننانى قۇرايدى. بۇدان بولەك، ازىق- تۇلىك نارىعىندا باعا جاعدايىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا 9703 مەموراندۋمعا قول قويىلعان، ال قابىلدانعان مەموراندۋمدى ورىنداۋ بويىنشا دا مونيتورينگ جۇزەگە اسىرىلادى.
جيىندى قورىتىندىلاعان پرەمەر- مينيستر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترىنە كاسىپكەرلەردى قولداۋ بويىنشا داعدارىسقا قارسى جوسپار جونىندە تاپسىرما جۇكتەدى.
ءۇشجىلدىق بيۋدجەت بەكىدى، بيىلعى بيۋدجەت تۇزەلدى
وسى اپتادا پارلامەنت 2016-2018 -جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قابىلداندى. بيۋدجەتتىك زاڭنامادا بۇعان دەيىن بەلگىلەنگەن الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋى جانە ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس، جاڭا باعىتتارعا جۇمسالاتىن شىعىندار قاراستىرىلادى. الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى مۇناي باعاسىنىڭ جاعىمسىز وزگەرىستەرىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەسى بولىپ تابىلاتىن رەسەيدەگى اعىمداعى تەرىس ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى ەلدىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋ سەرپىنى باسەڭ ءوسۋ قارقىنىمەن سيپاتتالاتىن بولادى. سونىمەن قاتار، ۇكىمەتتىڭ 2016 - 2020 -جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋ بولجامىنىڭ بازالىق ستسەنارييى بويىنشا مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى 2016 -جىلى ءبىر باررەلگە 40 دوللارى دەڭگەيىندە بولادى دەپ بولجانادى. 2018 - 2020 -جىلدارى باعا ءبىر باررەلگە 50 ا ق ش دوللارىنا دەيىن وسەدى.
«2016 -جىلى بيۋدجەت كىرىستەرى 3 تريلليون 655 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى، بۇل 2017 -جىلى - 3 تريلليون 867 ميلليارد تەڭگەنى، 2018 -جىلى - 4 تريلليون 195 ميلليارد تەڭگەگە تەڭ بولادى» ، - دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە- ءمينيسترى مارات قۇسايىنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋدى قولداۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 2016 -جىلى 567,0 ميلليارد تەڭگە، 2017 -جىلى 900,0 ميلليارد تەڭگە نىسانالى ترانسفەرت تارتىلدى. وسىلايشا، تۇسىمدەر 2016 -جىلى - 6 943, 2 ميلليارد تەڭگە، 2017 -جىلى - 7 523,6 ميلليارد تەڭگە جانە 2018 -جىلى 7 068,9 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە كوزدەلەدى. بيۋدجەت تاپشىلىعىن تومەندەتۋ جونىندەگى ساياساتقا سايكەس ونى بولجاناتىن ج ءى ءو- مەن سالىستىرعاندا 2016 -جىلى 1,6 پايىزدان 2018 -جىلى 1,0 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋ جوسپارلانادى. ابسوليۋتتىك ماندە تاپشىلىق 2018 -جىلى 552,3 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن تومەندەي وتىرىپ، 2016 -جىلى 723,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. بيۋدجەت جوباسى وعان جالعاستىرىلاتىن جوبالاردى جانە يگەرىلۋى جوعارى دەڭگەيدەگى باعدارلامالاردى عانا قوسا وتىرىپ، بازالىق شىعىستاردى ەلەۋلى قىسقارتۋ جاعدايىندا قالىپتاستىرىلدى. تۇسىمدەر مەن تاپشىلىقتىڭ جوسپارلاناتىن كولەمى نەگىزىندە بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ بولجاناتىن سوماسى 2016 -جىلى 7 666,7 ميلليارد تەڭگەنى، 2017 -جىلى 8124,4 ميلليارد تەڭگەنى جانە 2018 -جىلى 7621,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى.
بۇدان بولەك، پارلامەنت ۇكىمەت ۇسىنىسى بويىنشا 2015-2017 -جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى دە قابىلدادى. اعىمداعى بيۋدجەتكە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر نەگىزىنەن 2015-2019 -جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋ بولجامىنىڭ قايتا ناقتىلانۋىنا بايلانىستى ازىرلەنگەن. بۇعان سايكەس، جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ءوسىمى 2015 -جىلى 101,2 پايىز دەڭگەيىندە باعالانىپ وتىر، بۇل بۇرىن بولجانعان دەڭگەيدەن 0,3 پايىزدىق شەككە تومەن.
وسىعان وراي، 2015 -جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ ناقتىلانعان بولجامى 3 174,2 ميلليارد تەڭگە سوماسىندا ايقىندالدى نەمەسە 45,8 ميلليارد تەڭگەگە ازايعان. سونىڭ ىشىندە سالىقتىق تۇسىمدەر - 51,9 ميلليارد تەڭگەگە ازايعان جانە سالىقتىق ەمەس تۇسىمدەر 5,8 ميلليارد تەڭگەگە، نەگىزگى كاپيتالدى ساتۋدان تۇسىمدەر - 0,3 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايعان. تۇتاستاي العاندا، بيۋدجەت تۇسىمدەرى بويىنشا ناقتىلانعان بولجامدى ەسەپكە الا وتىرىپ، ۇلتتىق قوردان نىسانالى ترانسفەرتتىڭ قىسقارۋىن قوسا العاندا 2015 -جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 66,5 ميلليارد تەڭگەگە ازايا وتىرىپ، 7 179,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ال بيۋدجەت شىعىستارىن قايتا قاراۋدا نەعۇرلىم ۇلكەن سوما ءبىرقاتار بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اكىمشىلەرى بويىنشا قاراستىرىلعان.
اتاپ ايتقاندا، قارجى مينيسترلىگى بويىنشا شىعىستار وڭتايلاندىرىلدى جانە جالپى سوماسى 11,7 ميلليارد تەڭگەگە قىسقارتىلدى، بۇدان وزگە 0,1 ميلليارد تەڭگە سوماسىنداعى شىعىستار قايتا ءبولىندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى بويىنشا شىعىستار 9,3 ميلليارد تەڭگەگە قىسقارتىلدى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 8,8 ميلليارد تەڭگەگە ازايتىلدى، سونداي- اق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى سوماسى 15,8 ميلليارد تەڭگە شىعىستارى قايتا ءبولىندى. اعىمداعى جىلعى بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ مولشەرى بەكىتىلگەن دەڭگەيدە ساقتالعان جانە 1 257,7 ميلليارد تەڭگەنى نەمەسە ج ءى ءو- گە شاققاندا 3 پايىزدى قۇرايدى.
ۇكىمەت داعدارىسقا قارسى ءبىرىڭعاي باعدارلاما قابىلدايدى
پارلامەنتتە بيۋدجەتتى تالقىلاۋ بارىسىندا حالىق قالاۋلىلارى ۇكىمەت مۇشەلەرىنە ءبىرقاتار سۇراقتار جولداپ، سوڭىنان باستى قارجى قۇجاتىن قابىلداۋ تۋرالى ءبىراۋىزدان شەشىم شىعارعان بولاتىن. سونداي، سۇراق- جاۋاپتار بارىسىندا اتقارۋشى بيلىك الداعى جوسپارى تۋرالى دا ءبىراز ماسەلەنىڭ ءمانىن اقتاردى. «ءبىزدىڭ جوسپارىمىز بويىنشا، ەگەر سىزدەر ناقتىلانعان بيۋدجەتتى قولداپ، مەملەكەت باسشىسى بۇل بيۋدجەتكە قولىن قويعان جاعدايدا، 8 -جەلتوقساندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى وتەدى. وندا 2 جاڭا باعدارلامانى قابىلداۋدى جوسپارلايمىز. ءبىرىنشىسى - بۇل الداعى ءۇش جىلعا ارنالعان داعدارىسقا قارسى ءبىرىڭعاي باعدارلاما. بۇل رەتتە ءبىز قولدانىستا بار ەكونوميكالىق قۇرامداستاردى قامتىعان 2014-2015-2016 -جىلدارعا ارنالعان بارلىق باعدارلامانى ءبىر جەرگە جيناپ، توپتاستىرامىز. سوسىن بۇل «الداعى ءۇش جىلعا ارنالعان داعدارىسقا قارسى ءبىرىڭعاي باعدارلاما» دەپ اتالاتىن بولادى.
ال ەكىنشى باعدارلاما - بۇل جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى. قازىرگى تاڭدا بۇنىمەن ءتيىستى مينيسترلىكتەر اينالىسۋدا»، - دەيدى ۇكىمەت باسشىسى. پرەمەر- ءمينيستردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، جاڭا باعدارلامادا 2008-2009 -جىلدارداعى داعدارىستان جيناقتالعان تاجىريبەلەر ەسكەرىلەدى.
«جالپى قورىتىندىلاي كەلە، ايتقىم كەلەتىنى، ءبىزدىڭ جوسپارىمىز ءۇش نەگىزگى باعىتتى قامتيدى. بۇلار ءبىرىنشى - مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا نەگىزدەلەتىن جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات. ەكىنشىدەن، رەفورمالاردى جالعاستىرۋ. ءۇشىنشى - ءبىزدىڭ جوسپارىمىزدىڭ بارلىعى شىنايى، بارشاعا، حالىققا دا شارۋاشىلىق ەتۋشى سۋبەكتىلەرگە دە ۇعىنىقتى بولا تۇسەدى»، - دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
توقتالا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە، پرەمەر- مينيستر الداعى ۋاقىتتا ەلباسى تاپسىرمالارىن تياناقتى ورىنداۋعا كىرىسەتىنىن دە مالىمدەدى. «مەملەكەت باسشىسى بىزگە جەكەشەلەندىرۋگە قاتىستى ماسەلەلەردى كۇشەيتىپ، جەدەلدەتۋدى تاپسىردى. كاسىپورىندار جەكە ورتاعا بەرىلىپ، مەملەكەت موينىنا اۋىرتپالىق تۇسىرۋدەن كەتۋى كەرەك. بۇدان بولەك، كاسىپورىنداردىڭ بانكروتتىعى ماسەلەسى دە وزەكتى. بانكروتتىق دەگەن بۇل ادامداردى جۇمىسسىز قالدىرۋ دەگەندى بىلدىرمەۋى شارت، ول كاسىپورىن مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىن توقتاتپاي، مەنشىك يەسىن اۋىستىرۋدى، كرەديتورلاردان قورعاۋدى بىلدىرەدى. بۇل بۇدان ءارى رەتتەۋ، مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن دە قامتيدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى ك. ءماسىموۆ. «مەملەكەت ءوزىنىڭ رەتتەۋشى قىزمەتىن كۇشەيتىپ، حالىقتىڭ از قامتىلعان توپتارىن قورعاۋدى ءوز موينىنا الادى. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا كاسىپورىندار ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ، نارىقتىق جاعدايعا بەيىمدەلۋى كەرەك. جاساندى تۇردە كاسىپورىنداردى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ ەندى اۋىرلاي تۇسەدى»، - دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
ايتا كەتەرلىگى، وسى اپتا اتقارۋشى بيلىكتىڭ قىزۋ جۇمىسقا كىرىسكەنىمەن ەرەكشەلەندى. دەسە دە، جىل سوڭىنا دەيىن وسى قارقىن توقتامايتىن ءتارىزدى. ماسەلەن، الداعى اپتانىڭ باسىندا ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى كۇتىلەدى. ەندەشە، بۇل جولداۋ بيلىك تارماقتارىنا قايتا قامشى باساتىنى ءسوزسىز. ايتپاقشى، ءدال وسى جولداۋدان سوڭ ۇكىمەت بيۋدجەتكە كەزەكتى وزگەرىستەر ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن دە ەسكەرتكەن بولاتىن.
«ەلباسى ۇكىمەتتىڭ بۇگىنگى كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. سونىمەن قاتار، پرەزيدەنت الداعى ۋاقىتتا بۇدان دا ناقتى قادامدار ۇكىمەتكە جۇكتەلەتىنىن ايتتى. ونداي مىندەتتەر ەلباسىنىڭ جولداۋىندا قامتىلادى، ال ول جولداۋ 2015 -جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جاريالانادى. وسىعان بايلانىستى، دەپۋتاتتارعا الدىن الا ءوتىنىش ايتقىم كەلەدى، ويتكەنى، ءبىز الداعى ۋاقىتتا ەلباسىنىڭ جولداۋى اياسىندا جۇكتەلەتىن مىندەتتەرگە سايكەس، بيۋدجەتكە ءبىرقاتار تۇزەتۋلەر ەنگىزۋىمىز دە مۇمكىن. ونداي بولىپ جاتسا، ءبىز پارلامەنتكە تاعى دا بيۋدجەت بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جاساپ كەلەتىن بولامىز»، - دەگەن بولاتىن كارىم ءماسىموۆ.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى