تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن الدىمەنەن كىتاپتىڭ رەدكوللەگيا القاسىن تانىستىرا كەتەلىك: راقمانقۇل بەردىبايەۆ، مۇحتار ماعاۋين، بەكبولات تىلەۋحان، امانگەلدى ايتالى، سەرىك قيرابايەۆ، اسقار ەگەۋبايەۆ، سارسەنبى ءداۋىت ۇلى، ايگۇل سماقوۆا.
رەداكتورى: م. يگىلىك. باسقا-باسقا، وسى «ون عاسىر جىرلايدى» انتولوگياسىندا ابايدىڭ ءوزى «بەلگىلى سەبەپتەرمەن» تومەندەگىشە «تارتىپكە» كەلتىرىلىپتى (ءبىر-ەكەۋىن عانا كەلتىرەيىك):
اۋەلى ايات، حاديس - ءسوزدىڭ باسى،
قوسارلى ءبايىتمىسال كەلدى اراسى.
قيسىنىمەن قىزىقتى بولماسا ءسوز
نەگە ايتسىن پايعامبار مەن ونى اللاھى.
اباي وسىلاي جازدى دەگەنگە سەنەسىز بە، سەنبەيسىز بە؟ «نەگە ايتسىن پايعامبار مەن ونى اللاسى؟!» دەگەن جولدى «وزگەرتىپ» تاستاعان كىتاپ قۇراستىرۋشىلاردىڭ بۇل تىرلىگى - «ابايدىڭ «اينالاسى تەپ-تەگىس جۇمىر كەلگەن» ولەڭ جولىنا جاساعان ۇلكەن قياناتى ەمەس پە؟ !» دەگەن وي تۋدىرادى.
ايتپەسە، «اباي شىنىمەن دە «ونى اللاھى» دەپ جازعان، دەسە دە جوعارىداعى استى سىزىلعان جولداردى دا سوعان ساي ەتىپ ۇيقاستىرا الماي قالعان ەكەن عوي!» دەگەنگە قالاي سەنبەكسىز؟! الدە، ونى ۇيقاس دەگەندى بىلمەيتىن جان كورەسىز بە؟
اباي ولەڭ ۇيقاستىرۋدى ۇمىتىپ كەتىپتى دەرسىز بالكىم، وندا حاكىمگە تاعى دا «ءسال-ءپال كومەكتەسىپ جىبەرىپ»، 1-2- جولدارداعى استى سىزىلعان سوزدەردى دە وزگەرتەيىك تە، ءتورتىنشى جولداعى استى سىزىلعان «سوزىنە» ساي قىلىپ؟! ءبىراق، بۇلاي قولدان جاساۋ نە كەرەك؟ الدە، ابايعا شايناپ بەرگەن اس اس بولا ما؟..
ءبىراق، كونسەڭ دە وسى، كونبەسەڭ دە وسى. ەندى، وسىلاي جازاسىڭ، ەندى وسىلاي وقيسىڭ. «ايتتى - ءبىتتى، تالقىلانبايدى!» دەگەن وسى. سونىمەن، مۇنداي وزگەرىستى وسى كىتاپتىڭ 269-بەتىندەگى ولەڭنەن دە كەزدەستىرەسىز:
اقىلعا سىيماس ول اللاھ، (ا)
تاعريپقا ءتىلىم قىسقا اھ! (ا)
بارلىعىنا ءشۇباسىز، (ءا)
نەگە ءماۋجۇت ول كۋا (ب).
ال، ابايدىڭ بۇرىنعى جيناقتارىندا بۇل شۋماق:
اقىلعا سىيماس ول اللا، (ا)
تاعريپقا ءتىلىم قىسقا، ا! (ا)
بارلىعىنا ءشۇباسىز، (ءا)
نەگە ءماۋجۇت ول كۋا (ا) - دەلىنگەن.
قايسى شۋماق كوڭىلگە قونىمدى؟ ءبىرىنشى نۇسقاداعى شۋماق: ا، ا، ءا، ب تۇرىندە. بۇل جەردە الدىڭعى ەكى جول عانا ۇيقاسقان، ءتورتىنشى جول - كورىپ وتىرسىز (الدىڭعى ەكى جولعا «ھ» ءارپى جابىستىرىلعانى سەبەپتى) باسقا سيپاتقا يە بولىپ كەتكەن.
ەكىنشى نۇسقاداعى شۋماق: ا، ا، ءا، ا تۇرىندە. بۇل - بۇرىن ءبارىمىزدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن وقىپ كەلگەن نۇسقامىز. ابايدىڭ ءسوزىن اللاھ دەپ نەلىكتەن وزگەرتكەندىكتەرىن 13-بەتتە: «1928 -جىلى ءالفابيتتىڭ اۋىستىرىلۋىنا بايلانىستى اراب ارپىمەن جازىلىپ كەلگەن كەيبىر اتاۋ، تەرميندەر وزگەرىسكە ۇشىرادى. اسىرەسە، شاعاتاي، پارسى، اراب جانە تۇرىك تىلدەرىندەگى سوزدەر. اللاھ سوزىندە «ھ» ءارپى قولدانىلىپ كەلگەنى بەلگىلى، مىسالى ونى اباي ەڭبەكتەرىن كوشىرگەن مۇرسەيىتتىڭ قولجازباسىنان كورەمىز»، - دەپ تۇسىندىرگەن ەكەن كىتاپتاعى عالىمدارىمىز.
بۇگىنگىنىڭ بيىگىنەن قاراساق، ءسوز بوستاندىعى بار، كىم اللا دەپ جازسا ءوز ەركى، اللاھ دەپ جازباعانى ءۇشىن ونى سوگە المايسىز. نەمەسە، «تەك اللاھ دەپ جازۋ كەرەك دەگەن» بۇيرىق بار ما الدە؟ نەگە، وسى وزىمىزدەن ءوزىمىز شالا بۇلىنەمىز دە جاتامىز؟ «ءتۇپنۇسقادا (اراب تىلىندە) سولاي جازىلادى، ەندەشە اللاھ دەپ قانا ايتۋ كەرەكپىز ءھام جازۋ كەرەكپىز!» دەۋگە بولا ما ەكەن؟
بولسا وندا نەگە اراب تىلىنەن كىرگەن باسقا دا كىرمە سوزدەردى دە تۇگەلدەي ءتۇپنۇسقاداعىداي جازبايمىز، ايتپايمىز دەگەن وي دا تۋۋى مۇمكىن عوي؟ كەرىسىنشە، ونداي سوزدەر ءوز تىلىمىزگە يكەمدەلىپ، ءتول ءسوزىمىز سياقتى بولىپ كەتكەن. سول سەبەپتى كەز كەلگەن كىرمە ءسوز قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا ساي وزگەرىپ وتىرۋى، يكەمدەلىپ وتىرۋى، سول ارقىلى تىلدىك قورجىنىمىزدى تولتىرىپ وتىرۋى - زاڭدى قۇبىلىس بولىپ ەسەپتەلەدى.
«اللاھ سوزىندە «ھ» ءارپى قولدانىلىپ كەلگەنى بەلگىلى، مىسالى ونى اباي ەڭبەكتەرىن كوشىرگەن مۇرسەيىتتىڭ قولجازباسىنان كورەمىز»، - دەگەن ءسوز دالەلدەۋدى قاجەت ەتەتىن ءسوز. نەگە، مۇرسەيىتتىڭ قولجازباسىن كورمەسكە؟ راسىندا سولاي بولسا، بۇل - اباي ولەڭدەرىنە ءالى دە تەرەڭ ءۇڭىلۋدى قاجەت ەتەدى. اباي «اللاھ» دەپ جازعان دەيدى. مۇمكىن... ءبىز قاتەلەسىپ كەلگەن شىعارمىز؟!. ەندى، سولاي بۇگىنگىنىڭ بيىگىنەن قاراپ «تۇزەتىپ» جاتىرمىز. بۇل «دۇرىس» تا شىعار.
جانە بۇدان باسقا بۇقار جىراۋ دا:
حاننىڭ ءسوزى تۇزىك دەپ،
ورىنسىز ءسوزدى جولداما.
بۇرىنعى وتكەن ءبارى ءولدى،
قارسى بولما اللاھقا، - دەپ «جوندەلىپتى». ال، ءسىز «جولداما» مەن (دۇرىسى: اللاعا) «اللاھقا» دەگەن جەردەن قانداي ۇندەستىك كورىپ تۇرسىز؟!
ءمىرجاقىپ، مۇقاعالي ولەڭدەرىندە دە وسىنداي «وزگەرىستەردى» كوزىمىز شالدى. ونى قالاي تۇسىنەمىز؟ نەمەسە، قالاي تۇسىندىرەمىز؟
«ون عاسىر جىرلايدى»
انتولوگياسىنا اقىن قوجا احمەت ياسساۋي نە ءۇشىن كىرگىزىلمەدى؟
«ون عاسىر جىرلايدى» انتولوگياسىنا اقىن قوجا احمەت ياسساۋي نە ءۇشىن كىرگىزىلمەدى؟ داۋدىڭ باسى - «ون عاسىر جىرلايدىدان» باستالدى عوي. ول تۋرالى الدىمەن «اباي» پورتالىندا جازىلدى دا. ەكىنشى رەتتە «ءۇش قوڭىر» گازەتى جازدى. وسىدان كەيىن بارىپ «7-ارنا» دا بۇل ماسەلەنى كەڭىنەن قوزعاعان بولاتىن. تەلەارنادان بەرگەن سۇحباتىندا بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم، پروفەسسور ايگۇل سماقوۆا مۇنىڭ ارتىندا جاسىرىن توپ تۇر دەپ ءوز بولجامىن ايتتى. ول قانداي توپ ەكەن؟ ال، ءبىز ماقالانى جازاردا كورگەنىمىزدى جازدىق. وقىعانىمىزدى ايتتىق. ەشقانداي دا توپتا بەس بەرەسىمىز، التى الاسىمىز جوق!
رەسپۋبليكالىق «ءۇش قوڭىر» گازەتىندە سارسەنبى ءداۋىت ۇلى: «بۇل ءارىپتى ءوز قالاۋىمىزبەن قوسقان جوقپىز، تاريحشى ءابدىراحمان ەسكەندىر ۇلى تۇزەتكەن»، - دەپ وتىر (abai.kz/content/bauyrzhan-berikyly-abaىga-abai-bolaiyk). سوندا، سارسەنبى اعامىزعا تاڭعالامىن. «قالايشا ءبىر تاريحشىنىڭ عانا سوزىنە سۇيەنە سالادى؟ نەگە ارابتانۋشىلارمەن، ابايتانۋشىلارمەن اقىلداسپايدى؟!» - دەپ. سەبەبى، بۇل تۋراسىندا «ءۇش قوڭىردا»: «ارابتانۋشىلار بۇنى بارىپ تۇرعان ساۋاتسىزدىق دەيدى»، - دەپ ءھام: «ابايتانۋشىلار مۇرسەيىتتىڭ 1915 -جىلعى قولجازباسى جوق دەيدى»، - دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق ەتىپ جازىپ وتىر. ال، سوندا، مۇرسەيىتتىڭ 1915 -جىلعى قولجازباسى جوق بولسا، دەرەكسىز سويلەمەيتىن پروفەسسور سماقوۆا تەلەجاشىكتەن قانداي قولجازبانى كورسەتتى ەكەن؟ ءتۇسىنىپ كور.
«ا- نى» ايتتىڭ با، «ب- نى» دا ايت» دەگەن ءسوز بار. «ون عاسىر جىرلايدى» كىتابىندا نەگىزىنەن ءدىني ولەڭدەر توپتاستىرىلعان. يماندىلىق جايلى جىرلاعان اقىنداردىڭ ولەڭدەرى كىرگەن. ءبىراق، وسى «ون عاسىر جىرلايدى» كىتابىنا قوجا احمەت ياسساۋي بابامىزدىڭ يماني جىرلارى ەنگىزىلمەي قالىپتى. سەبەبى نە ەكەن؟ نە ءۇشىن؟ قوجا بولعانى ءۇشىن بە؟ سوپى بولعانى ءۇشىن بە؟ (بۇدان باسقا سۇراقتى كورمەي تۇرمىز). ءبىر اعامىز: «ول - تازا قازاق ەمەس قوي! قوجا ەمەس پە؟! قوجا بولسا قالايشا ول بۇل كىتاپتان ورىن الۋ كەرەك؟!» - دەيدى. قالاي-قالاي كوسىلەدى، ءا؟! قوجاحمەت بابامىزدىڭ جازىعى - قوجا بولعاندىعى بولسا، قايماعىمىز - قالتاي مۇحامەتجانوۆ اعامىز دا قوجا! مۇحتار اۋەزوۆ تە قوجا عوي! «ون عاسىر جىرلايدى» پوەزيالىق ەمەس، پروزالىق انتولوگيا بولعاندا بۇلاردىڭ دا شىعارمالارى كىرمەيتىن بە ەدى سوندا؟.. ال، سوپى بولعاندىعى ءۇشىن كىرمەگەن بولسا، سەبەبىن جىلىكتەپ تۇرىپ ءتۇسىندىرىپ بەرە الا ما ەكەن عالىمدارىمىز؟ قالاي جاۋاپ بەرەدى ەكەن؟..
ا) عالىمدار تاراپىنان جاۋاپ «سوپى بولعانى ءۇشىن» دەلىنەتىن بولسا، وندا قوجا احمەتتىڭ كەسەنەسىنە بارماۋعا، كورمەۋگە تۋرا كەلە مە، ولەڭدەرىن وقۋعا تىيىم سالىنا ما ەندى؟
ءا) عالىمدار تاراپىنان جاۋاپ «قوجا بولعانى ءۇشىن» دەلىنسە شە؟ مۇحاڭدار مەن قالاعاڭداردى قايتەمىز؟ وقۋلىقتاردان، وسى سەكىلدى انتولوگيالاردان جويامىز با، كەلەشەكتە ولاردى دا كىرگىزبەيمىز بە؟..
ا. سماقوۆا، ءا. ەسكەندىر ۇلى، س. ءداۋىت ۇلى سياقتى كوزى قاراقتى اعا-اپالارىمىز تاريحشى رەتىندە دە، عالىم رەتىندە دە، كىتاپتىڭ قۇراستىرۋشىلارى رەتىندە دە بۇل انتولوگيالارىنا قوجا احمەت ياسساۋيدىڭ نە ءۇشىن كىرگىزىلمەگەنىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە شامالارى جەتەدى، ارينە!
قوجا بولعانى ءۇشىن كىرمەدى دەسە دە، سوپى بولعانى ءۇشىن كىرمەدى دەسە دە، مۇمكىن ولاي ەمەس شىعار، ءبىراق، قالاي دەسە دە ءوز ەرىكتەرى، تەك ايتەۋىر ءبىر جاۋاپ بەرسە ەكەن وقىرمانعا.
باۋىرجان بەرىك، سىنشى
«اقيحات» جۋرنالى