جالپى، كەڭەس وداعىنىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە يتتەردىڭ دە ەرەسەن ۇلەس قوسقانىن بىلەمىز بە؟
14 ينجەنەرلىك- ساپەرلىك بريگادانىڭ قۇرامىندا كارى دۋنايدى كوكتەي ءوتىپ، پراگانىڭ قورعاندارى مەن ۆەنانىڭ سوبورلارىنا دەيىن مينادان تازارتقان جولبارىستىڭ اۋىر جارالانعانىن ەستىگەن باس قولباسشى ستالين ۇستىندەگى كيتەلىن شەشىپ بەرىپ، وسىعان قاسقىر ءيتتى وراپ اكەلۋگە تاپسىرما بەرگەن جانە جولبارىستى ماسكەۋدەگى جەڭىس پارادىنا ارنايى قاتىستىرعان. بۇل تاريحي فاكت تۋرالى ءسال كەيىن.
1944 -جىلدىڭ تامىز ايىنان 1945 -جىلعا دەيىن رۋمىنيا، چەحوسلوۆاكيا، ۆەنگريا، اۆستريا اۋماعىن مينادان تازارتقان وسى جولبارىس اتتى قىزمەتتىك قاسقىر ءيت وزىنە تاپسىرىلعان اسكەري تاپسىرمانى تىڭعىلىقتى ورىنداعانى ءۇشىن «جاۋىنگەرلىك قىزمەتى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. بۇل سوعىس ۋاقىتىندا جاۋىنگەرلىك ناگراداعا ءتورت اياقتى جانۋار ۇسىنىلعان بىردەن- ءبىر وقيعا.
اقىلدى ءيت جولبارىستىڭ يەسى اعا لەيتەنانت دينا سولومونوۆنا ۆولكاتس - كەڭەستىك اتاقتى ءيت باپتاۋشى الەكساندر مازوۆەردىڭ ايەلى. بالا كەزىنەن ءيت اسىراپ وسكەن. جولبارىس ءىز كەسىپ تاپقان مينانى دينا زالالسىزداندىرىپ وتىرعان. ويتكەنى ءيت ءبىر ادامعا عانا ۇيرەنىپ، سول ادامنىڭ عانا بۇيرىعىن ورىندايدى. ءيتى ەرلىگىمەن ەلدى تاڭىرقاتقان دينا ۆولكاتستىڭ ءوزى كاسىپتىك شەبەرلىگى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالعان. حاركوۆتە تۋىپ- وسكەن دينا 1941 -جىلى 18 جاسىندا كينولوگ ماماندىعى بويىنشا سوعىسقا الىنىپ، مايداندا يتتەردى قىزمەتتىك ماقساتقا پايدالانۋعا باۋلىعان، جاۋىنگەرلەرگە يتپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ قىر- سىرىن ۇيرەتكەن.
حاركوۆتە تۋعان دينا نەمىس وۆچاركاسىنىڭ اتىن نەگە جولبارىس دەپ قويعان؟ ءبىزدىڭ جورامالىمىز بويىنشا، 1935 -جىلى ك س ر و- دا «جولبارىس» دەگەن فيلم تۇسىرىلگەن. وندا تاۋلى پاميردەگى باسماشىلارعا قارسى سوعىستا شەكاراشىلارعا قاۋىپسىزدىكتى قاداعالاۋ بويىنشا جولبارىس دەگەن ءيتتىڭ كوپ كومەگى تيەدى. ءسىرا، وسى ك س ر و- عا كەڭ تاراعان كينوداعى ءيتتىڭ اتىنا ەلىكتەپ قويسا كەرەك.
سوعىس اياقتالار تۇستا اۋىر جارالانعان قاسقىر ءيت ۆەتەرينارلىق گوسپيتالعا جاتقىزىلىپ، 1945 -جىلعى 24 - ماۋسىمدا وتكەلى وتىرعان جەڭىس پارادىنا وزدىگىنەن قاتىسا المايتىن كۇيدە بولادى. گەنەرال- مايور گريگوري مەدۆەديەۆ ءيتتىڭ اۋىر جاعدايىنان مارشال روكوسسوۆسكيدى قۇلاعدار ەتەدى. ال مارشال مۇنى دەرەۋ يوسيف ستالينگە بايان ەتكەندە، مۇرتتى كوسەم: «بۇل جارالى ءيتتى مەنىڭ كيتەلىمە وراپ، باتىر سولداتقا ساي سىي- قۇرمەت كورسەتىپ، قىزىل الاڭنان الدارىڭا كوتەرىپ الىپ وتىڭدەر» دەپ بۇيىرادى.
ستاليننىڭ يىعىن توزدىرعان پاگونسىز كونە كيتەل دەرەۋ بارار جەرىنە جەتكىزىلەدى. مايور الەكساندر مازوۆەر گەنەراليسسيمۋس ستاليننىڭ سۇر كيتەلىن جامىلعان جولبارىستى كوتەرىپ، قىزىل الاڭداعى باس قولباسشى تۇرعان تريبۋنانىڭ الدىنان كولوننامەن بىرگە سالتاناتتى تۇردە ادىمداپ وتەدى.
پراگا، ۆەنا، بۋحارەست پەن كيەۆتى جارىلىس پەن قيراۋدان قۇتقارىپ قالعان، اتى اڭىزعا اينالعان ءيىسشىل ءيت جولبارىس جايىندا كەيىن ورىستىڭ الەكسەي ۆاسيليەۆ دەگەن اقىنى «ستالين مەن ءيت» دەگەن ولەڭ جازعان. ون ءۇش شۋماق ولەڭنىڭ تەك ءتۇيىنىن عانا قارا سوزبەن ايتساق، «ول جىلدارى ءيت ەكەش ءيتتىڭ ءوزىن جاۋعا دا، جولعا دا تاستامايتىن ادىلەتتى ەدىك، قازىر تۇتاس تاريحتى تەرىس توڭكەرە سالاتىن بولدىق» دەگەنگە سايادى.
جولبارىستىڭ اتى تەك مايدانداعى ەرلىگىمەن عانا شىققان جوق، سوعىستان كەيىن ول كينوجۇلدىز بولىپ، دجەك لوندوننىڭ «اق ازۋ» اتتى بەلگىلى پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن 1946 -جىلى ەكرانعا شىققان فيلمگە تۇسەدى.
دينانىڭ سەنىمدى سەرىگى جولبارىس سەكىلدى، يەسىنە ادالدىعىمەن تاريحتا قالعان يتتەردىڭ سانى از ەمەس. سول ۇلى وتان سوعىسىندا سانيتار- يتتەر مايدان دالاسىنان 700 مىڭ جارالى جاۋىنگەردى جىلدام دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلەتىن جەرگە دەيىن سۇيرەپ شىعارىپتى. ياعني يتتەر 700 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن اجالدان تىكەلەي قۇتقارعان. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، مايدان دالاسىنان 100 جارالىنى قۇتقارعان جاعدايدا سانيتار مەن زەمبىلشىگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرەتىن بولعان. يتتەرگە دە اق قاردان كورىنبەۋ ءۇشىن اق حالات كيگىزگەن. ءومىر مەن ءولىمنىڭ ارپالىسى كەزىندە جارالى جاۋىنگەرگە ءتىرى قالۋ ءۇشىن ساناۋلى سەكۋندتار كەرەك، مىنە، قانعا بويالىپ جاتقان سول سولداتتارعا ءبىرىنشى كومەكتى يتتەر كورسەتكەن. ولار بوراپ تۇرعان وقتىڭ استىمەن ەڭبەكتەپ بارىپ، مويىندارىنا اسىپ قويعان سانيتارلىق سومكەنى جارالى جاۋىنگەرگە جەتكىزىپ وتىرعان. جاۋىنگەر جاراسىن تاڭىپ بولعانشا قاسىندا شىدامدىلىقپەن كۇتىپ وتىرعان، سودان كەيىن عانا كەلەسى جارالىعا اتتانعان. مايدان دالاسىندا قيمىلسىز ەس- ءتۇسسىز جاتقان ادامنىڭ ءولى نە ءتىرى ەكەنىن يتتەر وزىنە ءتان قاسيەتپەن قاتەسىز اجىراتاتىن بولعان. ونداي ادام قاشان ەسىن جيعانشا قاسىنان كەتپەگەن. قاتتى ايازدا قاتىپ قالماس ءۇشىن جارالى ادامدى يتتەر ءوزىنىڭ ىستىق دەمىمەن جىلىتىپ، امان الىپ قالعان وقيعالار دا جەتەرلىك. ءتىپتى ولگەن جاۋىنگەردىڭ جانىندا يتتەر ولاردىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ، كوزىنەن جاسى اعىپ، جىلاپ تۇرعانىنا تالاي مايدانگەر كۋا بولعان. ونى ولاردىڭ ەستەلىكتەرىنەن وقۋعا بولادى.
عالىمدار جالپى ءيت اتاۋلىنىڭ اقىل- ويىنىڭ دامۋى ەكى جاسار بالانىڭ اقىلىمەن بىردەي ەكەنىن انىقتاعان. بۇل دەگەنىڭ يتتەردىڭ وتە سەزىمتال، ايتقان سوزدەر مەن ىمداردى ۇعۋمەن قاتار، قاراپايىم ماتەماتيكالىق ەسەپتەردى شەشە الاتىنىن اڭعارتادى. ال ارنايى ۇيرەتىلگەن يتتەردىڭ قابىلەتى ودان الدەقايدا زور بولاتىنى انىق. ونىڭ ىشىندە نەمىس وۆچاركاسى الەمدەگى ەڭ اقىلدى ءيت بولىپ سانالادى.
سوعىس باستالار الدىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا قىزمەتتىك ماقساتقا ۇيرەتىلگەن 40 مىڭ ءيت بولسا، سوعىس اياقتالاردا ك س ر و اسكەري ماقساتقا ۇيرەتىلگەن يتتەر سانى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپتى. يتپەن شۇعىلداناتىن 168 جەكەلەگەن اسكەري بولىمدەر قۇرىلعان. تەحنيكا مەن ات جۇرە المايتىن جەرلەردە يتتەردى شانا سۇيرەتۋگە پايدالانعان. يتتەردى قارسى كەلە جاتقان تانكىنىڭ استىنا تۇسۋگە دە پايدالانعان. ول ءۇشىن ولاردىڭ موينىنا مينا سالىنعان قاپشىق ءىلىپ قويادى. تانكىنىڭ استىنا كىرگەندە مينا وزدىگىنەن جارىلادى. جاۋ تانكيستەرى مۇنداي كاميكادزە- يتتەردەن زارە- قۇتى قالماي قورقاتىن بولعان. كەيبىرى ءتىپتى تەرىس بۇرىلا سالىپ قاشادى ەكەن. وسىنداي ءوزىن قۇرباندىققا شالعان يتتەردىڭ ارقاسىندا جايراعان جاۋ تانكىلەرىنىڭ سانى 300 دەن اسادى. بۇل دەگەنىڭ ەكى تانك ديۆيزياسىن قاتاردان شىعارعانمەن تەڭ. يتتەر 15 مىڭ شارشى شاقىرىمنان اساتىن اۋماقتى تەكسەرىپ، مينادان تازارتىپتى. تەمىر جولدا زاۋلاپ كەلە جاتقان پويىزدىڭ ءدال الدىنا جارىلعىش زات تاستاپ جىبەرىپ، ءوزى ول ارادان تەز جىلىستاپ ۇلگەرەتىن يتتەر دە بولعان. سونداي جىلدامدىعىمەن اتى شىققان، جاۋدىڭ ون ۆاگونى مەن تەمىر جولىنىڭ ەداۋىر بولىگىن قيراتقان ديۆەرسەنت دينا دەگەن ءيت قارتايعانشا ءومىر ءسۇرىپتى. دجەك دەگەن بارلاۋشى ءيتتىڭ كومەگىمەن 20 « ءتىل» قولعا تۇسكەنى دە اتالعان سوعىس تاريحىندا تاڭبالانىپ قالعان.
تاريحتا سوعىسسىز دا ماڭگىگە اتى قالعان يتتەر از ەمەس. عارىشقا العاش رەت 1957 -جىلى لايكا اتتى ءيت ۇشىرىلعانىن بىلەمىز. 1960 -جىلى 19 - تامىزدا بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان بورتىندا بەلكا جانە سترەلكا اتتى يتتەرى بار «سپۋتنيك-5» كورابلى ۇشىرىلعان. بەلكا مەن سترەلكانىڭ ساياحاتى ادامزاتتىڭ جەر اينالاسىندا وربيتالىق ۇشۋى مۇمكىن ەكەندىگى تۋرالى تۇجىرىمعا كەلۋگە مۇمكىندىك بەردى.
عارىشقا ۇشقان بۇل يتتەر ساپاردان كەيىن اۆياتسيالىق جانە عارىش مەديتسيناسى ينستيتۋتىندا تۇرادى، ول جەردەن ولاردى بالاباقشا مەن مەكتەپتەرگە كورسەتۋ ءۇشىن اپارىپ وتىرعان. بىرنەشە ايدان كەيىن سترەلكا جارىق دۇنيەگە التى كۇشىك اكەلەدى. ولاردىڭ بىرەۋى ا ق ش پرەزيدەنتى دجون كەننەديدىڭ زايىبى جاكلينگە سىيعا بەرىلىپتى. بەلكا مەن سترەلكا قارتايعانشا ءومىر سۇرەدى.
ال بۇدان 70 جىل بۇرىن، 1945 -جىلى 24 - ماۋسىمدا قىزىل الاڭدا بولعان پارادقا 50 مىڭ سولدات پەن وفيتسەر قاتىسقان. سول سولداتتاردىڭ قاتارىندا جەتەكتەلگەن يتتەر باتالونى دا اياقتارىن بىردەي الىپ، ساپپەن ءجۇرىپ وتكەن. سوعان قاراعاندا، ۇعىمتال يتتەر وسى ءبىر ءساتتىڭ تاريحي ماڭىزىن شىنىمەن دە تۇسىنگەن بولۋى مۇمكىن...
تاشەنوۆ تورەعالي (2015-جىل)
«ايقىن»