قازاقتىڭ باتىر قىزى

ماسەلەن، مەرگەن ءاليا مولداعۇلوۆا، پۋلەمەتشى مانشۇك مامەتوۆا، شتۋرمان حيۋاز دوسپانوۆا، راديست زويا دوسبەرگەنوۆا، تانكيست جامال بايتاسوۆا، دەسانتشى ءرازيا سىزدىقوۆا، بارلاۋشى ءجاميلا ءسالىموۆا، زەنيتشى اجار ورازعالييەۆا، مەدبيكە عازيزا ومىربايەۆا سەكىلدى قازاق قىزدارى مايداندا جانقيارلىقپەن شايقاستى.

ءبىز بۇگىن وسى قاھارمان قىزداردىڭ ءبىرى - ءبولىم كومانديرى، سەرجانت زويا دوسبەرگەنوۆاعا توقتالماقپىز.

1943 - جىلى مامىر ايىندا الماتىدان 185 قىز مايدانعا اتتاندى. ولاردىڭ 73 ى قازاق قىزدارى بولاتىن. سونىڭ ءبىرى - زويا دوسبەرگەنوۆا (سۋرەتەگى وڭ جاقتاعى قىز) ەدى. دوسبەرگەننىڭ كەنجە قىزى زويا 1924 - جىلى الماتى وبلىسى، جامبىل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. 14 جاسىندا ءوز ءوتىنىشى بويىنشا سوعىسقا كەتىپ، سودان قايتىپ ورالمادى.

«دوسبەرگەننىڭ ون ءبىر ۇلى، ءتورت قىزى بولدى. سونىڭ ەڭ كەنجەسى وسى زويا بولاتىن. نەگىزى، زويانىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى - زيادا. سوعىس باستالعاندا، الماتىداعى فابريكا- زاۋىت مەكتەبىندە وقىپ ءجۇرىپتى. سول جەردەن ءبىر توپ قىز ءوز وتىنىشتەرى بويىنشا سوعىسقا اتتانعان. ول كەزدە ولاردىڭ جاستارى شامامەن 14-15 تەردە ەكەن. مايدان دالاسىنان ءجيى حات جازعان. شەشەسى ۇزىناعاش اۋىلىنىڭ ماڭىندا تۇراتىن. سول كىسى زويادان كەلگەن حاتتىڭ ءبارىن جيناپ جۇرەدى ەكەن. وكىنىشكە قاراي، سول دۇنيەلەردىڭ ءبىرى دە ساقتالمادى. 1944 - جىلعا دەيىن حات- حابار ۇزىلمەدى. ودان كەيىنگى تاعدىرىنان بەيحابارمىز» دەيدى قاھارمان قىزدىڭ ءىنىسى ابىكەن بەرسۇگىروۆ.

زويانى باتىر قىز دەپ بەكەر ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. سەبەبى، ول مايدان دالاسىنا بارعان بويدا جانقيارلىعىمەن بىردەن كوزگە ءتۇستى. كوپ ۇزاماي ۆورونەج مايدانى 21 اتقىشتار كورپۋسى 356 جەكە بايلانىس باتالونىنىڭ كىشى كومانديرى، ەكسپەديتسيا باسشىسى بولىپ بەكىتىلدى. ءوز ءىسىنىڭ ناعىز شەبەرى ەكەنىن دالەلدەپ، بەرىلگەن تاپسىرمالاردى تىڭعىلىقتى ورىندادى.

 كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قانقۇيلى سوعىس باستالدى. سوعىس وتى كۇشەيگەنى سونشا 21 اتقىشتار كورپۋسى جاۋىنگەرلەرى تۇگەلدەي شابۋىلعا كوشتى. زويا دا قارشا جاۋعان وقتىڭ استىنان تابىلدى. وسى كەزدە وجەت قىز ءوزىنىڭ ەرجۇرەكتىگىن بايقاتىپ، ەكسپەديتسيا باسشىسى قىزمەتىن ويداعىداي اتقاردى. ءتىپتى جاۋ ۇشاقتارى قايتا- قايتا شۇيلىگىپ، بومبالاۋدان كوز اشتىرماعان كەزدە دە مايدان دالاسىنان ءبىر قادام دا ارتقا شەگىنبەدى. وتە ماڭىزدى قۇجاتتار مەن تەلەگراممالاردى ءتيىستى ورىنعا جەتكىزۋ ءىسىن ءوز موينىنا الدى.

1943 - جىلدىڭ 18-23 - تامىزىندا جاۋ ۇشاقتارى تاعى دا توبەدەن قىرعيداي ءتونىپ، دۇنيەنىڭ ءبارىن جالماپ جىبەرەردەي بولدى. اينالا قىزىل جالىنعا وراندى. توبەدەن تاستالعان ءبىر بومبا زويانىڭ تۋ سىرتىنان جارىلدى. اۋىر جاراقات العانىنا قاراماستان تەلەگراممانى قاجەتتى ورنىنا جولدادى. وسى ەرلىگى ءۇشىن زوياعا «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى تابىستالدى.

 كەيىن باتىر قىز رومودان- كييەۆ باعىتىنداعى 218 اتقىشتار ديۆيزياسى 658 اتقىشتار پولكى 1 اتقىشتار باتالونىنا اۋىستى. وسى اتقىشتار پولكى قۇرامىندا ءجۇرىپ تە، زويانىڭ داڭقى شىقتى. سوعىستا كورسەتكەن قايسارلىعى مەن تاباندىلىعى ءۇشىن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن الدى. پودبەرەزە سەلوسىن ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان شايقاستا تاعى دا اۋىر جاراقات الدى، ءبىراق كوپ ۇزاماي اياققا تۇرىپ كەتتى.

1944 -جىلدىڭ 26 - قاڭتارىندا پولەسە وبلىسى، وزاريچي اۋدانىنىڭ ليتۆينوۆسك سەلوسىن نەمىس باسقىنشىلارى باسىپ الماققا بەكىندى. قيانكەسكى ۇرىس باستالدى. 1 اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى لەيتەنانت لەيچاگين وققا ۇشتى. وسى كەزدە يەسىز قالعان روتاعا زويا باس بولىپ، فاشيستەرگە قاسقايىپ قارسى تۇردى. ءبىر ءوزى اۆتوماتىمەن جاۋدىڭ 18 سولداتىن جەر جاستاندىردى.

وسى جىلدىڭ 4 - اقپانىندا ۆيشا وزەنى ءۇشىن بولعان شايقاستا جاساعان زويانىڭ ەرلىگىن ەل ءبىلدى. قارسى باعىتتان اتىلعان وق 3 اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى لەيتەنانت درەسۆانيندى اۋىر جاراقاتتادى. باتىر قىز بۇل جولى دا روتانى ءوزى باستاپ، وزەندى جاۋدان ازات ەتتى. زويانىڭ روتاسى 30 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويىپ، ۆيشا وزەنىن تولىعىمەن جاۋدان تازارتتى. زويانىڭ وسى ەرلىگى جايلى «وتان نامىسى ءۇشىن» اتتى قىزىلاسكەر گازەتىنىڭ 1945 -جىلعى 8 اقپان كۇنگى سانىندا جاريالاندى.

 «قازىر زويا دوسبەرگەنوۆا بىزدىڭ ارتيللەريالىق بولىمشەنىڭ ۆزۆودىندا راديست بولىپ ىستەيدى. مۇندا وسى بىر وتكىر قاراقات كوزدى, ورتا بويلى سىمباتتى قىزدى بىلمەيتىن جان جوق. زويا اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتىن مىسە تۇتپادى. قولىنا قارۋ الىپ، مايداننىڭ الدىڭعى شەبىنە بارىپ، ۇرىسقا ارالاسقىسى كەلدى. وسى ارمانىنا بوي ۇرعان زويا بىر كۇنى ءوزىنىڭ كومانديرىنە كەلىپ، ءوتىنىش ەتتى. اقىرى پولكوۆنيك زوياعا رۇقسات بەردى. ۇرىسقا بوي ۇرعان وجەت قىزدىڭ تىلەگىن ورىندادى. زويا باتالون كومسورگى بولىپ تاعايىندالدى.

قازاقتىڭ قايراتتى قىزى بۇل قىزمەتتە جاپ- جاقسى ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىن، باتىلدىعىن كورسەتتى. كەڭەس باتىرلارىنىڭ سوققىسىنان توزعىنداپ شەگىنگەن جاۋ ماڭىزدى بىر ەلدىمەكەننىڭ ماڭىندا تابان تىرەپ قارسىلاستى. ۇلكەن ۇرىس بولدى. وسى ۇرىستا روتا كومانديرى ساپتان شىقتى. وسىنداي سىن ساعاتتا زويا ۇلكەن باتىلدىق ىستەدى. ول بارىنە تىم جاۋاپتى قىزمەت جۇكتەدى. ۇرىستا روتانى باسقاردى. باتىر قىزدىڭ ەرلىگىن كورگەن پولكوۆنيك:

- جارايسىڭ، زويا! ەرلىگىڭە وتانىڭ ريزا! وركەنىڭ ءوسسىن! - دەدى. وسى ۇرىستاعى ەرلىگى ءۇشىن زويا دوسبەرگەنوۆا «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالدى».

وسىلايشا، سەرجانت زويا دوسبەرگەنوۆا 1944 - جىلدىڭ 24 - جەلتوقسانىنان باستاپ كومسومول ۇيىمداستىرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇردى. 1944  -جىلدىڭ 26 - قاڭتارى مەن 23 - اقپانى ارالىعىندا پولەسە وبلىسى وزاريچي اۋدانىنا قاراستى ءبىر سەلودا كەسكىلەسكەن شايقاس ءجۇردى. ول كەزدە زويا ساياسي- تاربيەلىك ۇگىت جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن، ءسويتىپ ۇنەمى مايداننىڭ العى شەبىنەن تابىلدى. جاۋىنگەرلەردىڭ اسكەري رۋحىن كوتەرىپ، بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداپ جۇرگەن. روتا كومانديرى جاراقات الىپ، زوياعا تاعى دا روتاعا ءوزى باسشىلىق جاساۋعا تۋرا كەلدى.

باتىر قىز جاۋىنگەرلەردى ءوزى العا باستاپ، جاۋعا قارسى توپەلەتىپ وق جاۋدىردى. سەرجانتقا جاۋدىڭ وعى ءتيىپ، تەڭسەلتىپ جىبەردى. سوڭعى كۇشىن جيناپ، اقىرى دەمى ۇزىلگەنشە سوعىستى. سول قان مايداندا ەرلىكپەن قازا تاپتى. 1945 - جىلدىڭ 9 - ناۋرىزىندا مارقۇمعا Ⅱ دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنى بەرىلدى.

مىنە، وسىنداي جاۋجۇرەك باتىر قىز زويا دوسبەرگەنوۆانى قازىر ەشكىم دە بىلمەيدى. ءتىپتى زويانىڭ اتىندا نە كوشە، نە نىسان جوق. جۋىردا حالىق قاھارمانى، قازاقتىڭ باتىر قىزى حيۋاز دوسپانوۆا اپايىمىزدىڭ ۇلى ەربولات امىروۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ءسوز اراسىندا «جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا حيۋاز اپاعا ۇكىمەت نە بەرگەلى جاتىر؟» دەپ سۇراپ قالدىم.

«اپالارىڭدى ەل ىزدەپ، وزدەرى بەرەم دەپ جاتسا، قارسى بولىپ قايتەيىن. ءوز باسىم «شەشەمە انانى بەرىڭدەر، مىنانى بەرىڭدەر» دەپ ەشكىمنىڭ ەسىگىن قاققىم كەلمەيدى. حيۋاز اپالارىڭ حالىق قاھارمانى اتاعىن الدى، وسىنىڭ ءوزى ەرلىگىنىڭ مويىندالعانى دەپ بىلەمىن. ەرلىگى ءالى مويىندالماي، زەرتتەلمەگەن، سوعىستا قان كەشكەن قانشاما قازاقتىڭ قىز- كەلىنشەكتەرى بار. سەندەر سولاردى زەرتتەڭدەر، سولاردىڭ ىزدەۋشىسى بولىڭدار» دەدى ەربولات اعا. شىنىندا دا، ىزدەۋشىسى جوق قانشاما باتىر قىزدىڭ ەرلىگى قۇم استىندا كومىلىپ جاتقان شىعار، كىم بىلەدى؟!

سەرىكبول حاسان

«ايقىن»