شىن مانىندە ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋ ورالمانداردىڭ قالاۋى ما، الدە ورىس ءتىلىنسىز كۇنى جوقتىعىن تۇسىنگەن ورالماندار ەرىكسىز ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر ما؟! وسى ەكى تۇسىنىكتىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. جاسىراتىنى جوق، ءتىل ماسەلەسى قوعامىمىزدا ايتىلا ايتىلا جاۋىر بولعان تاقىرىپقا اينالدى. قانشاما باعدارلامالار قابىلدانىپ، قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا، قوعامىمىزدى قازاق تىلىندە سايراتۋ ماقساتىندا قىرۋار قارجى ءبولىنىپ جاتقانىمەن قازاق قوعامى ءۇشىن ءتىل ماسەلەسى ماڭگىلىك ماسەلەگە اينالدى.
وسى ماڭگىلىك ماسەلەگە اينالعان قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى ورالماندارعا دا كەسىرىن تيگىزبەي قويمادى. اتاجۇرتىن اڭساپ كەلگەن تالاي اعايىن ءوز ەلىندە ءوز تىلىندە تۇسىنىسە الماعاننان كەيىن ەرىكسىز جاتسىندى، ءسىڭىسىپ كەتە المادى. ناتيجەسىندە كەيبىرەۋى ءتىپتى ءوزىنىڭ اتاجۇرتىن تاستاپ كەرى كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. شىن مانىندە ورالمانداردىڭ تاريحي وتانىن اڭساپ كەلگەندە قالاعانى ورىس ءتىلى مە ەدى؟!
تاۋەلسىزدىك العان 24 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستانعا 259159 وتباسى، ياعني 952882 ادام كوشىپ كەلىپ، ورالمان مارتەبەسىن الىپتى. بۇل قازاقستان حالقىنىڭ جالپى سانىنىڭ 5,5 پايىزىنا تەڭ ەكەن. ۇلان-بايتاق جەرىمىزدى يگەرۋ ءۇشىن ەل دەموگرافياسىن كوتەرۋ كەرەكتىگى دە ءجيى ايتىلادى. سوندىقتان ءالى دە بولسا ءبىر كەزدەرى تارىداي شاشىراعان قازاق بالاسىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناۋ قاجەت. الايدا ەلىمىزگە كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ ماسەلەسىنە قانشالىقتى تەرەڭ ۇڭىلە الىپ وتىرمىز؟ بۇگىنگە دەيىنگى اتا جۇرتىنا ورالعان ورالمانداردىڭ 61,5 پايىزى - وزبەكستاننان، 14,3 پايىزى - قىتايدان، 9,3 پايىزى - موڭعوليادان، 6,8 پايىزى - تۇرىكمەنستاننان، 4,6 پايىزى - رەسەيدەن جانە 3,5 پايىزى وزگە ەلدەردەن كەلگەن ەكەن. ولاردىڭ 21,2 پايىزى - وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا، 16,3 پايىزى - الماتى وبلىسىندا، 13 پايىزى - ماڭعىستاۋ وبلىسىندا، 9,4 پايىزى - جامبىل وبلىسىندا جانە 40,1 پايىزى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە تۇراقتانعان. سوڭعى كەزدەرى سولتۇستىك وبلىستارىمىزدى قازاقىلاندىرۋ ءۇشىن ورالمانداردى وسى وڭىرگە تارتۋ قاجەتتىگى دە ءجيى ايتىلۋدا. الايدا ورالماندارىمىزدىڭ ورىستانعان ولكەگە بارعىسى جوق. وعان دا ەڭ الدىمەن ءتىل ماسەلەسى سەبەپ. وسى ورايدا ايتا كەتەر جايت، شىن مانىندە سولتۇستىك ولكەنى قازاقىلاندىرامىز دەسەك، ولارعا نەگە ورىس ءتىلىن ۇيرەتىپ جاتىرمىز. كەرىسىنشە ءتىلىنىڭ مايەگى مول ورالمان اعايىننان جەرگىلىكتى شالا قازاقتار «ءتىل سىندىرۋى» كەرەك ەمەس پە؟!
تەك وتكەن جىلى ەلىمىزگە 3347 قانداسىمىز كەلگەن. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، ەلىمىزگە كەلگەن ورالمانداردىڭ 5,6 پايىزى - ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعىلار ەكەن. الايدا سول ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى قانداستارىمىزدىڭ ەلىمىزگە كەلگەننەن كەيىنگى ەڭبەككە ارالاسىپ كەتۋى قيىن-اق. كوپ جاعدايدا وزبەكستان، تۇركىمەنستان، موڭعوليادان كەلگەن قانداستارىمىز از-ماز بىلەتىن ورىسشاسىمەن-اق قوعامعا تەز ءسىڭىسىپ، كەتىپ جاتادى. ال قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىز ءتىل بىلمەگەندىكتەن قوعامنان قاعاجۋ كورۋگە ءماجبۇر. رەسمي ەسەپ بويىنشا، وتانىنا ورالعان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ 61 پايىزدان استامى - وزبەكستاننان، 14 پايىزدايى - قىتايدان، 9 پايىزى - موڭعوليادان، 7 پايىزعا جۋىعى - تۇركىمەنستاننان، 4 پايىزدان استامى - رەسەيدەن، 3 پايىزدان كوبى وزگە ەلدەردەن كەلگەندەر ەكەن.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى جالپى حالىق سانىنىڭ 5,5 پايىزىن قۇراپ وتىرعان حالىقتىڭ ەڭ نەگىزگى ماسەلەسى ازاماتتىق الا الماۋ بولىپ وتىر. ماسەلەن جاقىندا الماتى وبلىسى ەسكەلدى اۋدانى اباي اۋىلىندا تۇراتىن قانداستارىمىز ءبىر اۋىل بولىپ اتاجۇرتىنان كەرى قايتۋعا ءماجبۇر ەكەندىكتەرىن جاريالاعان ەدى. ازاماتتىق الا الماي نە بالاسىن مەكتەپكە بەرە الماي، نە جۇمىسقا تۇرا الماي ساندالعان ورالمان باۋىرلارىمىز ەرىكسىز كەرى قايتۋعا ءماجبۇر. ال ازاماتتىق الۋ ءۇشىن قازاقستان تاراپى قىتايدا سوتتى بولعان بولماعاندىعى جونىندەگى قۇجاتپەن ت م د مەملەكەتتەرىنە شىعۋ قۇجاتىن تالاپ ەتىپ وتىر. الايدا قىتاي ەلى «اۋەلى قازاقستاننان ءتيىستى قۇجاتتى اكەل سوسىن عانا ول قۇجاتتاردى بەرەمىز» دەيدى ەكەن. وسىلايشا ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا سەندەلگەن اعايىننىڭ شاقشاداي باستارى شاراداي بولىپ، ازاماتتىققا قولدارى جەتە الماي، كەرى قايتۋدان باسقا امالدارى قالماي تۇر. ءتىپتى اقتوبە قالاسىندا بازارگۇل ساپاروۆا اتتى ورالمان كەلىنشەك جەتى جىلدان بەرى ازاماتتىق الا الماي ءجۇر. 2004-جىلى ورالمان رەتىندە ەلىمىزگە كوشىپ كەلگەن، ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قۇجاتتارى ۋاقىتىلى رەتتەي الماعان ورالمان كەلىنشەك ازاماتتىق الۋى كەشىگە بەرگەندىكتەن قازىر كوشى-قون زاڭىن بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇل تولەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. شىن مانىندە شەكارا اسىپ، ەل-جۇرتىن اڭساي كەلگەن ورالمانداردىڭ اڭساعانى ورىس ءتىلى ەمەس، ازاماتتىق. ەندەشە وزگە تۇگىلى، وزىمىزگە ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇرعان ورىس ءتىلىن ورالماندارعا تىقپالاي بەرگەنشە نەگە ازاماتتىق الۋدى تەزىرەك جەڭىلدەتپەسكە؟!
بۇگىندە قىتايداعى قازاقتاردىڭ 90 پايىزدان استامى ەلگە كوشىپ كەلگىسى كەلەدى ەكەن. قىتاي ەلىندە تۇراتىن قازاقتار اراسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن Wechat الەۋمەتتىك جەلىسى وسىنداي قورىتىندىعا كەلگەن. بيىلعى جىلدىڭ 29- قاڭتارىنان 2- اقپانىنا دەيىن جۇرگىزىلگەن ساۋالنامادا «قازاقستانعا كوشۋ كەرەك پە؟» دەگەن سۇراققا «كوشۋ كەرەك» دەپ 6071 ادام داۋىس بەرىپ، ساۋالناماعا قاتىسۋشىنىڭ %79 ەلگە كوشۋدى ويلاپ جۇرگەنى انىقتالعان. «كەرەك ەمەس» دەپ 671 ادام داۋىس بەرسە، ساۋالناماعا داۋىس بەرگەن قاتىسۋشىنىڭ %8 ەلگە ورالۋعا ءالى دايىن ەمەس ەكەنىن كولدەنەڭ تارتقان. «ماعان ءبارى ءبىر» باتىرماسىن 896 ادام باسقان، ياعني داۋىس بەرۋشىنىڭ %11 ناقتى ءبىر شەشىم قابىلداماعانىن بىلدىرگەن. دەمەك قانداستارىمىزدىڭ تۋعان جەرگە دەگەن قۇلشىنىسى ەرەكشە. تەك ولاردىڭ سول ىنتاسىن سۋ سەپكەندەي باساتىن ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرىپ، قازاق جەرىنە - ءوز ەلىنە كەلگەندىگىن سەزدىرە الساق بولعانى...
اۆتور: قۋانىش ءابىلدا قىزى
«جاس الاش»