كوشتىڭ بەتى نەگە بۇرىلدى؟

 قالاۋلىنى، سونداي- اق رەسپۋبليكا ازاماتتىعىن الۋشىلار قاتارىندا قانداستارىمىزدىڭ ازايىپ كەتكەندىگى مازالايدى.

سەنات دەپۋتاتى بۇگىندە ەلىمىزدە كوشى- قون ماسەلەسى، ونىڭ ىشىندە «ورالمان» ازاماتتاردىڭ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ وتىرعاندىعىن پرەمەر كارىم ءماسىموۆتىڭ قاپەرىنە سالادى.

 -  2020 -جىلعا دەيىن حالىق سانىن 20 ميلليوندىق مەجەگە جەتكىزۋدى كوزدەيتىن قازاقستان ءۇشىن ەتنيكالىق قازاقتاردى ەلگە اكەلۋ ماسەلەسى -  اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەتتەردىڭ ءبىرى! -  دەپ نىقتايدى قۋانىش ايتاحان ۇلى. -  ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قازاقستانعا ورالعان شەتەلدىك قانداستارىمىزدىڭ سانى 1 ميلليونعا جۋىقتاعان. بۇل -  وتە قۋانتارلىق كورسەتكىش. الايدا، سوڭعى جىلدارداعى كوشى- قون مالىمەتتەرىنەن تەرىس سالدونى بايقايمىز.

 دەپۋتاتتىڭ جازۋىنشا، 2014 -جىلدىڭ 11 ايىندا ەلىمىزدەن 26 مىڭ 869 ادام باسقا مەملەكەتتەرگە كوشىپ كەتكەن. ولاردىڭ 1 مىڭ 89 ى نەمەسە 4 پايىزى -  قازاقتار! وزگەلەرىنىڭ 18 مىڭ 868- ى نەمەسە 70 پايىزى ورىس، قالعاندارى -  باسقا ۇلت وكىلدەرى. ال وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىزگە 15 مىڭ 185 ادام كوشىپ كەلگەن. ەلگە كەلۋشىلەردىڭ سانى ەلدەن كەتۋشىلەردىڭ سانىنان 11 مىڭ 684 ادامعا نەمەسە 44 پايىزعا از.

 جالپى، رەسمي ورگاندار اقپاراتىنا سۇيەنە وتىرىپ، بۇل ايتىلعاندى مىنا دەرەكتەرمەن تولىقتىرۋعا بولادى: ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوشى- قون پوليتسياسى مالىمەتىنشە، بىلتىرعى 2014 -جىلعى قاڭتار- قاراشادا ەلىمىزگە تۇرعىلىقتى تۇرۋعا كەلگەندەردىڭ سانى الدىڭعى 2013 -جىلعى ءتيىستى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا% 31,4 كەمىپ كەتكەن (15185 ادام عانا) . ەلىمىزدەن كەتكەن كوشىپ- قونۋشىلاردىڭ سانى كەرىسىنشە %18,8 عا ارتىپ وتىر.

«بىلتىر ەلىمىزدىڭ ازاماتتىعىن العان ادامداردىڭ 9 مىڭ 19 ى عانا - قازاقتار» دەيدى سەناتور. مۇنى تاعى ءبىر ورگان راستايدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى ءوز سايتىندا بىلتىرعى جىلى قالىپتاسقان جالپى كورىنىستەن حابار بەرەتىن مىناداي ءبىر قىزىقتى مالىمەتتى جاريالادى: «ەگەر 2014 -جىلدىڭ قاڭتار- ماۋسىمىندا قازاقستانعا كەلگەندەردى ۇلتى بويىنشا قاراستىرساق، وندا ءبىرىنشى ورىندى  19260 كەلۋشىلەر سانىمەن ورىستار، ەكىنشى ورىندى  2191 كەلۋشىلەر سانىمەن ۋكرايندار، ءۇشىنشى ورىندى  2152 كەلۋشىلەر سانىمەن وزبەكتەر الادى. ال قازاقستانعا از كەلگەن ۇلتتار - اۆستراليالىقتار، الباندار، سلوۆاكتار، بۋرياتتار» . ورالعان شەتەلدىك قازاقتار العاشقى «ۇشتىككە» دە كىرە الماي قالعان!

«قازاق قانداستارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋى سوڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاننىڭ وزىندە بىرنەشە ەسەگە تومەندەدى، - دەپ ساباقتايدى ءسوزىن سەناتور. - مىسالى، 2010 -جىلعا دەيىن ورالماندار كۆوتاسى 20 مىڭ وتباسى بولعان. ءار وتباسىدا بەسەۋدەن بولعاندا، 100 مىڭ ادام كەلگەن. ونىڭ الدىڭعى جىلدارىندا كۆوتا 15 مىڭ وتباسىعا ءبولىندى. ياعني 75 مىڭداي ادام كوشىپ كەلگەن» . ەندى بولسا، قانداستارىمىز كوشىنىڭ لەگى سارقىلا باستاعانداي.

 ق. ايتاحانوۆ بۇعان بىرنەشە كەسىر كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانىن ۇكىمەتكە ءمالىم ەتەدى: «بۇل -  ازاماتتىق الۋدىڭ قيىنشىلىعى. بۇل -  كوشى- قون جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ءبىر جۇيەگە تۇسكەن، ايقىن باعىت- باعدارىنىڭ، ناقتى ءىس- شارالار جوسپارىنىڭ بولماۋى» .

 دەپۋتاتتىڭ تۇجىرىمداۋىنشا، قولدانىستاعى «حالىقتىڭ كوشى- قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ ەتنيكالىق كوشكە بايلانىستى باپتارىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى ەشقاشان تولىق قاراستىرىلعان ەمەس: «مىسالى، ءوز قانداستارىن اتامەكەنگە كوشىرەتىن وركەنيەتتى مەملەكەتتەر بۇل جۇمىستى ەڭ الدىمەن شەتەلدە باستايدى. ياعني رەپاتريانتتاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋدى، ولاردىڭ ازاماتتىق الۋىنا قاجەتتى قۇجاتتارىن جيناۋدى سول جاقتان جۇزەگە اسىرادى. رەپاتريانتتار شەكارادان قاشان وتەدى، كەلگەن بەتتە قاي جەرگە ورنالاسادى، باسپانانى قالاي الىپ، نە جۇمىس ىستەيدى، وسىنىڭ بارلىعى الدىن الا انىقتالادى. ال بىزدە مۇنداي جۇمىستاردىڭ بىردە- ءبىرى جۇرگىزىلمەيدى» .

وسى ىسكە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان جايتتار مۇنىمەن بىتپەيدى: «بۇل سالاداعى ەرەجە- تارتىپتەردىڭ ءجيى وزگەرۋى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق- نورماتيۆتىك نەگىزدەرىن جاساۋدىڭ، قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ ويداعىداي ەسكەرىلمەۋى، سالانى جەتىك بىلەتىن ماماندار مەن باسشى كادرلاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى بۇعان بەلگىلى دارەجەدە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە» .

كوشى- قونمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءجيى وزگەرىپ تۇرۋى دا كوشىپ كەلۋشىلەر سانىنىڭ ازايۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. «سوڭعى 20 جىلدا كوشى- قونعا جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ اتاۋى دا، دارەجەسى دە سان رەت وزگەردى. ول جەكە كوميتەت تە بولدى، ءوز الدىنا اگەنتتىك تە اتاندى. ارتىنان ءارتۇرلى مينيسترلىكتەرگە قوسىلىپ، ودان قايتادان ءبولىنىپ شىقتى. ال قازىر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى كوميتەتىنىڭ شاعىن عانا ءبىر باسقارماسى! مۇنداي جاعدايدا بولاشاقتا ورالمانداردىڭ كەلۋىنە جاڭا جول اشىلىپ، بۇل ماسەلە العا جىلجىپ كەتەدى دەپ سەنۋدىڭ ءوزى قيىن» دەپ ەسكەرتەدى سەناتور.

كوشى- قون جۇمىستارى «سىرتقى ىستەر، ىشكى ىستەر، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ، ءبىلىم جانە عىلىم، ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرىنە جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جۇمىستارىنا بايلانىستى» . «سوندىقتان كوشى- قون جۇمىستارىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ۇيلەستىرىپ، باعىت- باعدار بەرىپ، باسشىلىق جاساپ وتىرۋ ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە شەشىلۋى كەرەك» دەگەن ۇسىنىسپەن شىقتى ق. ايتاحانوۆ.

 «قازىرگىدەي قيىن شاقتا ارتىق اۋىزدىڭ قاجەتى قانشا؟ !» دەگەن كەرىاۋىزدار دا تابىلار. ءبىراق بولاشاعىن ويلاعان ەل مۇنداي قاتەرلى ۇستانىمنان بويىن اۋلاق سالۋعا ءتيىس. بۇل -  دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى داناگوي ساراپشىلاردىڭ اقىلى! وتكەن جىلى ەلوردادا وتكەن ەكونوميكالىق فورۋمدا ولار ەلىمىزگە ۇسىنىم بەرگەن بولاتىن. «الەمدىك دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ باعىتىندا جەتىستىككە جەتكەن سايىن قازاقستاننىڭ شەتەلدىك ميگرانتتار ءۇشىن تارتىمدىلىعى ارتا تۇسەدى. ولاردىڭ سانى بىرنەشە ميلليونعا جەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى جەرىنىڭ اۋقىمى ۇلان- بايتاق بۇل رەسپۋبليكا ءۇشىن ءتول حالقىنىڭ سانىن ارتتىرۋ -  مەملەكەتتىك ماڭىزداعى مىندەت» دەدى ساراپشىلار.

 -  ەلىمىز الەمدەگى حالىق از قونىستانعان ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ، قارىشتاپ دامۋ، ەكونوميكامىزدى ەڭبەك رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز حالقىمىزدىڭ سانىنىڭ وسۋىنە بارىنشا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە تىكەلەي وڭ اسەر ەتەتىن ەتنيكالىق كوشى- قون ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىس- پىكىرلەردى قاراستىرىپ، ءتيىستى شەشىم قابىلداۋىڭىزدى وتىنەمىن، -  دەپ سۇرايدى كارىم ماسىموۆتەن سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ.

 ستاتيستيكا كوميتەتى كەشە تاۋەلسىزدىكتىڭ بارلىق جىلدارىندا قازاقستانعا 952,8 مىڭ ورالمان كەلگەندىگىن ناقتىلادى: 1991 -جىلدان 2015 -جىلعى 1 - قاڭتارعا دەيىنگى كەزەڭدە 259 مىڭ 159 وتباسى نەمەسە 952 مىڭ 882 ەتنيكالىق قازاق (ونىڭ ىشىندە 2014 -جىلى 3 مىڭ 792 وتباسى نەمەسە 8 مىڭ 247 ادام) ورالمان مارتەبەسىن الدى.

 قازاقستانعا كەلگەن ورالمانداردىڭ كوپشىلىگى، ياعني% 61,5 وزبەكستاننان كەلگەن، سونداي- اق، %14,3 -  قىتايدان،% 9,3 -  موڭعوليادان، %6,8 -  تۇركىمەنستاننان،% 4,6 -  رەسەيدەن جانە% 3,5 وزگە ەلدەردەن ورالعان قانداستارىمىز. ولاردىڭ %21,2 -  وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا،% 16,3 -  الماتى وبلىسىنا،% 13 -  ماڭعىستاۋ وبلىسىنا،% 9,4 -  جامبىل وبلىسىنا، %40,1 ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە قونىستاندى.

 ەلگە ورالعان قانداستارىمىزدىڭ% 55,6 ەڭبەككە قابىلەتتى جاستا بولسا، 18 جاسقا دەيىنگىلەرى - % 39,9. زەينەتكەرلەر% 4,5 قۇرايدى. ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ورالمانداردىڭ ىشىندە% 8,7 -  جوعارى ءبىلىمدى،% 20,5 -  ورتا ارناۋلى ءبىلىمدى ەكەن. قالعان %61 تەك مەكتەپ بىتىرگەندەر. ال% 9,8 ى ەشقانداي ءبىلىم الماعان.

 ەلدوس سەنباي

«ايقىن»