ش ق و-داعى ءۇرجار جانە تارباعاتاي اۋداندارىن ءبولىپ جاتقان اتالعان تاۋدىڭ ەكى جاق باۋرايىنىڭ وزىندىك كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى بار. وڭتۇستىگى، ياعني ءۇرجار اۋدانىنا قاراستى بەتكەيى قۇز جارتاستى بولىپ كەلەتىن سايلارىندا جەمىس-جيدەكتىڭ سان-الۋان تۇرلەرىمەن قاتار جابايى الما اعاشتارى كەزدەسسە، ەتەگى مول ەگىستىك القاپتارى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جەمىسى جەتكىلىكتى، قارى قالىڭ، قىسى جىلى، شۇرايلى ولكەسىن - «الماتىنىڭ كىشكەنە بولشەگىنە» تەڭەيدى.
ال سولتۇستىك باۋرايىنىڭ تابيعاتى مۇلدەم وزگەشە. قىسى بوراندى، جازى سالقىن، سايلارىنان شىعاتىن جابايى قاراقات، بۇلدىرگەندەردىڭ وزدەرى كەي جىلدارى جەمىس بەرسە، كوبىنە بۇرشاق ۇرىپ، ءدان بەرمەي قالادى. دەگەنمەن جاداعاي كەلگەن جوتالارى مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى مەكەن. كەزىندە «كەنجە-مۇرىن» بولىسىنا تيەسىلى بولعان اتالعان بەتكەيدىڭ اق تۇتەك بورانىندا جىلقى قايىرعان سولاردىڭ ءبىرىنىڭ: -
تارعىباتاي سوقساڭ-سوق،
ايعىر سەمىز قارىن توق.
بورانىڭا ءۇسيتىن،
قۇلەكە، سەيىت مۇندا جوق، - دەگەن ولەڭى ەل اۋزىندا ساقتالعان. (قۇلەكە، سەيىت رۋ اتتارى. جاز جايلاۋعا شىعاردا اياق استىنان كۇن-رايى بۇزىلىپ قارلى بۇرشاق ۇرادى. مالدارى قىرىلىپ، وزدەرى شالا ءۇسىپ قالعان).
اۋىزشا اڭگىمەلەردەن بولەك، باسىلىم بەتتەرىندە جوعارىداعى تاۋدىڭ اتالۋى جايلى ءتۇرلى پىكىرلەر جازىلىپ جاتادى. باۋرايىندا ەر جەتكەن بىزدەر ءۇشىن بۇل تاقىرىپ تىپتەن قىزىقتى. ەلدىڭ، جەردىڭ تاريحىنا بايلانىستى ايتىلاتىن اۋىل قاريالارىنىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىنە قانىعىپ وستىك. سولاردىڭ بارلىعىندا دا جوعارىداعى ولەڭ جولدارىنداعىداي تاۋدىڭ اتالۋى «تارباعاتاي» ەمەس، «تارعىباتاي» نەمەسە «تاربىعاتاي» دەلىنەتىن. ونىڭ ءمانىسىن سۇراعانىمىزدا: «كەزىندەگى قالماق زامانىنان سولاي اتالادى، سۋىرلى تاۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى» - دەپ تۇسىندىرەتىن. كەيىننەن ق. ءجۇمادىلوۆ كوركەم تۋىندىلارىنان تاۋدىڭ قازاقى اتاۋىنىڭ «بارقىتبەل» ەكەندىگىن ءبىلىپ، بالالىق كوڭىلمەن باستارىنان مۇزدىقتارى كەتپەس تازتاۋ، اقبەردىدەي بيىكتەرىن دۋلىعالى باتىرلارعا بالاپ:
تاربىعاتاي قاراساڭ باتىر ءالى،
دۋلىعاسىن شەشپەستەن جاتىر ءالى.
قازاق قويعان اتىمدى قايتىپ بەر دەپ،
قالماقتاردى مايدانعا شاقىرادى، - دەگەن ولەڭ جولدارىن ارناعان ەدىك.
ال ەندى تاۋدىڭ اتالۋىنا ناقتىلى عىلىمي كوزقاراسپەن قاراساق، ХVII عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي جازىلعان كونە دەرەك كوزدەردىڭ بىرىنە جاتاتىن قالماق قولجازباسىنىڭ (اۆتورى رادنابحادرا) ورىسشا اۋدارماسىندا كەزىگەتىن وزگەدە جەر-سۋ اتاۋلارىمەن قاتار «تارباگاتاي» تاۋى دا جازىلعان. نەگىزگى تاۋ اتاۋىندا ءتۇبىر ءسوز بولىپ تابىلاتىن، اتالعان قىرقانىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن كوپتەپ كەزدەسەتىن سۋىر ءتۇرىنىڭ عىلىمي اتاۋى - تارباگان. موڭعول تىلىندە تاۋ - ۋىل، توبە - تولگا، وزەن - گول، كول - نور، قاسقىر - چون، سۋىر - تاربىگ ت. ت دەلىنەدى.
ەسىم سوزدەردەن سىن ەسىم تۋدىراتىن جۇرناقتى جالعاۋ ارقىلى بىزدەر سۋىر لى، قاسقىر لى دەسەك، ولار تاربىگ تاي، چون تاي دەپ جازادى. ءبىراق دىبىستالۋىندا ءسوز سوڭىنداعى «ي» ءارپى ايتىلماي قالادى.
قورىتا كەلگەندە قالماقتاردىڭ «تاربىگتاي»، ياعني «سۋىرلى» دەگەن ءسوزىنىڭ قازاقى قولدانىستا «تاربىعاتاي» نەمەسە «تارعىباتاي» بولىپ كەتكەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ال «تارباگاتاي» اتاۋى، ورىس تىلىندەگى قولدانىسقا يكەمدەلگەن ءتۇرى.
(سۋرەتتە: اقبەردى شوقىسى. ءۇرجار وزەنىنىڭ باستالار تۇسى).
اۆتور: سەرىكبوسىن سايدىعالي ۇلى، عىلىمي ىزدەنۋشى، الماتى قالاسى