ارتىنا ەتنوگرافيا، تاريح، ادەبيەتتانۋ، ونەرتانۋ سالالارى بويىنشا 14 تومدىق مول عىلىمي مۇرا قالدىرعان عۇلاما عالىم.
وسىنداي تۋعان حالقى ءۇشىن جان اياماي ەڭبەك ەتكەن عالىمنىڭ قىزى دانەلمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
***
ماعان كوبىنەسە «اكەڭىز ءسىزدى قالاي تاربيەلەدى» دەگەن ساۋال قويىپ جاتادى. ەلدەن ەرەك، بولەك تاربيە كورگەن جوقپىن. بار ءىس-ارەكەتى كوز الدىمدا. «انانى ىستە، مىنانى ىستە» دەپ ەشقاشان ايتقان ەمەس.
ەش ۋاقىتتا رەنجىپ، قاتتى سويلەگەنىن دە ەستىمەپپىن. ەس بىلگەننەن اكەمە قاتىستى كورگەنىم - ونىڭ تاڭ اتقاننان كەش باتقانعا دەيىن جازۋ ۇستەلىنەن تۇرمايتىنى. جازاتىن دا وتىراتىن. جاراتىلىسى ەرەكشە الكەي حاقان ۇلى ەشكىمگە ۇقسامايتىن دارا دا دانا تۇلعا بولدى.
ەڭبەكقور
جۇمىس دەگەندە ءبارىن ۇمىتىپ كەتەتىن. ونىڭ كۇن سايىنعى 16 ساعات ۋاقىتى جۇمىس كابينەتىندە ءوتىپ جاتتى. ءۇزىلىستى تاماق ىشۋگە وتىرعاندا، سوسىن كەشكىلىك جاياۋ جۇرەتىن كەزدە عانا جاسايتىن-دى. جاس كەزىمدە جادىمدا جاتتالعان وسىناۋ كورىنىستەر ەسەيە كەلە مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىما اينالدى. ۇلگى بولعان - اكەمنىڭ ءوزى.
اكەمنەن مۇراعا قالعانى قاعازدار، جاي قاعاز ەمەس، قولجازبالارى. اكەم قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ جۇمىس كابينەتىنە كىرۋ ماعان وتە اۋىر ءتيدى. كۇنى كەشە عانا تاپجىلماي وتىراتىن جاننىڭ ەندى قايتا ول ورىنعا وتىرمايتىنىنا سەنگىم كەلمەدى مۇلدەم. كابينەتتىڭ ەسىگىن جاۋىپ تاستادىم.
جۇمىس كابينەتىنە ءبىر جىلدان كەيىن عانا باس سۇقتىم. ۇستەلدىڭ ءۇستى تولى قاعازدار. ول كىسى ۇستەلدىڭ ۇستىندە ءۇيىلىپ تۇراتىن اق قاعازدارىنا قالاعان كەزىندە جازىپ، قالدىرا بەرەتىن. كوپ جازدى. سەبەبى بىلەتىنى ۇشان-تەڭىز.
ول الىپ رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭتۇستىگىمەن سولتۇستىگىن، باتىسى مەن شىعىسىن عىلىمي ەكسپەديتسيالار بارىسىندا تۇگەلدەي ارالاپ شىققان جان. بۇكىل عۇمىرى - ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە بايلانىستى جيناقتاعان دايەكتەمەلەرىن باس الماي قاعازعا تۇسىرۋمەن ءوتتى.
جارىققا شىققانىنان باسقا، ۇيدە قولجازبا كۇيىندە قالعانى دا جەتىپ ارتىلاتىن. ونىڭ ءبارىن تارتىپكە كەلتىرۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىم. قولجازبالاردىڭ ءارقايسىسىن تاقىرىپ بويىنشا رەتتەپ، ءبىرقالىپقا ءتۇسىرىپ، كوزى كەتكەننەن كەيىنگى شىققان كىتاپتارىن قۇراستىرۋمەن اينالىستىم.
تەك قانا عىلىمي دايەكتەمەنى نەگىزگە الدى
دەمالماي، كۇنۇزاق جۇمىس ىستەۋگە قالاي شىدادى ەكەن دەپ ويلايتىنمىن كەيدە. سويتسەم، اكەم ءۇشىن ءبىر تاقىرىپتان كەلەسى تاقىرىپقا اۋىسقاننىڭ ءوزى - ميىنا تىنىعۋ بولعان سەكىلدى. ەجەلگى زاماننان ورتا عاسىرلارعا دەيىنگى قازاق مادەنيەتىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرى - ەلىمىزدىڭ حرونولوگياسى. ول ءوز جازبالارىندا تەك قانا عىلىمي دايەكتەمەنى نەگىزگە الدى. قيالىنان ەشتەڭە شىعارعان جوق. ويتكەنى عىلىم - ناقتىلىقتى، دايەكتىلىكتى سۇيەدى.
عىلىممەن اينالىسۋدى لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەن جىلدارى باستايدى. مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرگە سەمەي پەداگوگيكالىق سەمينارياسىندا ءدارىس العان كەزدەرى مۇحتار ومارحان ۇلى ءبىلىم الۋدى ودان ءارى لەنينگرادتا جالعاستىرۋعا كەڭەس بەرگەن ەكەن. لەنينگرادتىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەن اكەم بارتولد، كراچكوۆسكي، مارر، سامويلوۆيچ، مالوۆ، ولدەنبۋرگ، بەرتەلس سىندى ەسىمدەرى الەمگە ايگىلى كورنەكتى عالىمداردىڭ لەكسياسىن تىڭدايدى.
اكەم دە قۋدالاۋعا ۇشىرادى
1935 - جىلى اكەم دە قارا تىزىمگە ىلىگەدى. ءبىر كەزدەرى سەمەي پەداگوگيكالىق سەمينارياسىندا بايتۇرسىن ۇلى، ايماۋىتوۆتارمەن بىرگە وقىعانى، ماعجان جۇمابايەۆپەن دوس بولعانى قىراعى كوزدەن تاسا قالماسا كەرەك. جازىقسىزدان جازىقسىز قۋدالاۋعا تۇسكەنىنە تاعى ءبىر سەبەپ - اكەمنىڭ ۇلتىمىزعا ءتان اسىل قازىنا - مادەني مۇرانى زەرتتەۋى بولعانى انىق.
پەتروپاۆل قامالىندا بىرنەشە جىل وتىرىپ قايتادى. جازىقسىز جالانىڭ سالدارىنان اسپيرانتۋراسىن اياقتاي الماي قالعان ول بوسانىپ شىققاننان كەيىن قايتا جالعاستىرىپ، بىتىرىسىمەن 1939 - جىلى الماتىعا ورالىپتى.
سول تۇستارى ك س ر و عىلىم اكەدەمياسىنىڭ قازاق فيليالى قۇرىلىپ، ونىڭ باسشىلىعىنا قانىش ساتبايەۆ بەكىتىلەدى. الكەيدىڭ جالپى تابيعاتىنىڭ جۇمساق ەكەنىن جاقسى بىلەتىن قانىش يمانتاي ۇلى بارىنشا قامقورلىق تانىتىپ، باعىت-باعدار بەرۋدە ايانىپ قالماعان. كەزىندە اكەمە «ارحەولوگيانى زەرتتە» دەپ كەڭەس بەرگەن دە گەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار قۇرامىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ كوپتەگەن ايماعىن ارالاعان قانىش ساتبايەۆ. سودان اكەم 1935 - جىلدان 1975 - جىلدار ارالىعىندا، 35 -جىل بويى ۇزبەي ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالاردا ءجۇردى.
راس، اراسىندا ازداعان ءۇزىلىسى بار. 1951 - جىلى ساياسي قۋعىن- سۇرگىننىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالعاندا ءۇش ءارىپتىڭ باقىلاۋىندا جۇرگەن اكەم تاعى دا جازالاۋعا ۇشىرايدى. بۇل جولى جۇمىستان شىعارىپ جىبەرىپتى. قۋدالاۋ باستالعانعا دەيىن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى سارايشىق قالاسىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن الكەي مارعۇلان وندا ءىرى قالا بولعانىن العاش اشقان عالىم. قازىرگى تاڭدا سارايشىقتاعى قازبا جۇمىستارىن بەلگىلى عالىم زەينوللا ساماشيەۆ جالعاستىرۋدا.
اكەم سول 35 جىل ىشىندە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى، كونە ساۋدا جولدارىن، قازاقستاننىڭ ەجەلگى مادەنيەت ورىندارىن تاۋىپ قانا قويماي، ونى تۇبەگەيلى زەرتتەگەن سۇڭعىلا عالىم. سىر، تالاس، شۋ وزەندەرىنىڭ بويىنان كونە قالالاردىڭ بەلگىلەرىن تاپقان دا الكەي حاقان ۇلى. وسىلاي ول ورتا عاسىرلاردىڭ وزىندە قازاقتاردىڭ قالالار سالعانىن الەمگە پاش ەتتى.
عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە جۇگىنۋ از
قازىرگى تاڭدا تاريحىمىزعا قاتىستى كىتاپتاردى شىعارار الدىندا سول سالانى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە جۇگىنۋ از. ەسكەرە بەرمەيدى. كەڭەس زامانىندا قازاقستان تاريحىنىڭ بەس تومدىعى جارىق كوردى. ەندى ون تومدىعى دايىندالۋ ۇستىندە ەكەن. جالپى، وسى ءتول تاريحىمىزعا قاتىستى كىتاپتارعا وسى سالادا ۇلانعايىر زەرتتەۋمەن اينالىسىپ، ايتۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانبايتىنى تۇسىنىكسىز.
تاۋەلسىزدىك الدىق. بۇرىنعىداي باسقان ءىزىمىزدى اڭدىپ، قولىمىزدان قاعىپ جاتقان ەشكىم جوق. اكەمنىڭ جۇمىستارى - تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلگەن، ناقتى دايەكتەمەلەرگە نەگىزدەلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە جازىلعان عىلىمي ەڭبەك. ءوز ەڭبەكتەرىندە اكەم ءبىر ماسەلەگە قاتىستى تۇجىرىم جاساۋ بارىسىندا سول سالاعا قاتىستى وزگە ەل عالىمدارىنىڭ پىكىرىن مىندەتتى تۇردە كەلتىرىپ وتىرادى. ك س ر و كولەمىندە اكەم ارالاماعان عىلىمي كىتاپحانا قالماعان شىعار. ءلايلا اۋەزوۆا مەن بەكماحانوۆتىڭ ايتقانى بار، قاي كىتاپحاناعا بارسا دا، قاي ارحيۆتى اقتارسا دا «بۇل ەڭبەكتى مارعۇلان پايدالاندى» دەگەن جازبا ءاردايىم الدارىنان شىققان.
شوقاندى الەمگە تانىتتى
ارحەولوگيلىق ەكسپەديتسيا كەزىندە اۋىل اقساقالدارىمەن جولىعىپ، اڭگىمەلەسۋدى ادەتىنە اينالدىرعان اكەم قول ونەرى جايىنداعى جازبالارىندا كىممەن سويلەسكەنىن، ول كىسىلەردىڭ اتى-ءجونىن، قاي اۋىلدا تۇرعانىنا دەيىن تولىق مالىمەت بەرىپ وتىرعان. رەسەيگە قوسىلعان 250 جىل ىشىندە ەجەلگى قازاق اتاۋلارى ۇمىتىلىپ، ونىڭ ورنىنا جاپپاي الەكسەيەۆكا، اندرەيەۆكا سەكىلدى اتاۋلار قاپتادى ەمەس پە؟
اكەمنىڭ جازبالارىندا سول ەجەلگى اتاۋلار قاز-قالپىندا، وزگەرتىلمەي بەرىلگەن. كەيدە ءبىر جەردىڭ ناقتى قالاي اتالعانىنا بايلانىستى پىكىرتالاستار ءجۇرىپ جاتاتىنىن ەسكەرسەك، مۇنىڭ ونوماستيكا سالاسىنىڭ ماماندارى ءۇشىن تاپتىرمايتىن دەرەككوزى ەكەنى انىق.
ارحيۆ دەرەكتەرىنە وتە مۇقيات اكەم شوقاننىڭ 300 دەي شىعارماسىن تاۋىپ، ونى بەس توم ەتىپ جارىققا شىعارعانىنان كوزى قاراقتى وقىرمان قۇلاعدار. ول جونىندە اقىن مۇزافار الىمبايەۆ «مۇحتار اۋەزوۆ اباي تۇلعاسىن الەمگە قالاي تانىتسا، اكادەميك الكەي مارعۇلان دا شوقان بەينەسىن الەمگە سولاي تانىتتى» دەپ، اسا زور قۇرمەتپەن ءارى سۇيسىنە جۇرەكجاردى پىكىرىن بىلدىرگەن بولاتىن كەزىندە.
اكەمنىڭ ەڭبەكتەرى قازاقتىڭ ءتول مۇرالارىنا قاتىستى مالىمەتكە اسا باي. كوشپەندىلەردىڭ شىعۋ تاريحى، كيىز ءۇيدىڭ جاسالۋى، اۋىز ادەبيەتىنە بايلانىستى جازبالارىنداعى دەرەكتەر قازاقتىڭ وزىنە عانا ءتان باي مادەني مۇراسىنان تولىققاندى حاباردار ەتەدى. ءالى دە قولجازبا كۇيىندە جاتقان ەڭبەكتەرى جەتەرلىك، كوپ. ونىڭ كەيبىرى توتە جازۋمەن جازىلعان. ونى ارنايى ماماندار وقىماسا، مەن تۇسىنبەيمىن. قاراپ بەرگەنىنىڭ وزىنە ماماندار قالاماقى سۇرايدى. ال مەندە تولەيتىن قارجى شامالى.
ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرى بەتىمىزگە مۇقيات قاراپ وتىردى دا، «الەمدە مادەنيەتتى وتە جاقسى تۇسىنەتىن ەكى حالىق بار. ءبىرىنشىسى - فرانسۋزدار. ەكىنشىسى - قازاقتار» دەدى. ول كەزدە ءبارىن ورىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ پىكىرىمەن ساباقتاستىراتىن ءبىز بۇل سوزىنە سەنىڭكىرەمەگەن ەدىك. ال قازىر ونىڭ سولاي ەكەنىنە ەش ءشۇبام جوق.
اڭگىمەلەسكەن ۇلبوسىن ايتولەن
«ايقىن»