قارت كەزدە دە كوپ نارسەگە ۇيرەنۋگە بولادى.
قارتتىق جاستا الەمدى توڭكەرىپ تاستاماسا دا، ءار سالادا اتى شىققان جاندار بار ەكەن.
* * *
1928 - جىلى امەريكالىق پسيحولوگ ءارى پەداگوگ تورندايك وقىپ-ءبىلۋ قاسيەتىنىڭ 20 جاسقا دەيىن وسەتىندىگىن، ال سوسىن بىرنەشە جىلدارعا تۇراقتى بولىپ بارىپ تومەن قۇلدىرايتىنىن تۇجىرىمداعان بولاتىن.
1980 - جىلدارى «ەرەسەكتەردىڭ وقۋى» توڭىرەگىندە شەت ەلدە كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، زاماندىق IQ- تەستىسىنىڭ قالانۋىنا مۇرىندىق بولعان تەوريالاردىڭ ءبىرىنىڭ اۆتورى د. حورن ينتەللەكتتىڭ ەكى فورماسىنىڭ ءومىر سۇرەتىندىگىن العا تارتتى. ءبىرىنشىسى، بيولوگيالىق نەگىز قالايتىن «اقپا» (fluid) فورماسى. ەكىنشىسى، ءومىرىنىڭ كوپ كەزەڭىندە ءوسىپ-ونۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن، ينديۆيدتىڭ ىشكى تولقىنىسىن تۋدىراتىن «كريستالدىق» (crystallized) فورماسى.
الەۋمەت تانۋشى پ. اللمان، ءوز كەزەگىندە، بۇكىل عۇمىر بويىنا ءبىلىم جيناۋ بولاشاقتا ەرەسەكتەردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جول اشادى دەپ جورامالدادى.
«Learning in Adulthood: A Comprehensive Guide» كىتابىنىڭ اۆتورى روزماري كافارەللا (سولتۇستىك كولورادو ۋنيۆەرسيتەتى) جانە شەران مەرريەم (جوردجيا ۋنيۆەرسيتى) ءوز زەرتتەۋلەرىندە بىلاي دەيدى:
«قارتتىق جاستاعى ادامدار ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىكتەرىن جوعالتا ما - بۇل سۇراق ءالى كەڭىنەن قاراستىرىلا قويعان جوق، ونىڭ ۇستىنە، زەرتتەۋلەر مەن ادىستەمەلەر ازدىق ەتۋدە. كوپشىلىك تاراپ كەتكەن پىكىر بويىنشا، ادامنىڭ اقىل-وي قارىمى جەتپىس جاسقا دەيىن ءبىر قالىپتى نەمەسە تۇراقسىز كۇيىندە قالادى».
The New York Times گازەتى جاستىق شاقتان الىس ۇزاي وتىرا جاڭا حوببي نەمەسە جاڭا سپورت ءتۇرىن تاۋىپ العان ايگىلى جانداردى ۇسىندى.
ماريا كيۋري
رادياتسيا سالاسىندا كوپ قىزمەت اتقارعان جانە ەكى مارتە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان ماريا 50 جاسقا دەيىن جۇزە الماعان.
سوسىن، بويجەتكەن ەكى قىزى شەشەلەرىن سۋدا جۇزۋگە ۇيرەتەدى. ءبىر قىزىنىڭ كەيىندەۋ جازىلعان ەستەلىگىندە بىلاي دەلىنگەن: «سۋ تاقياسىنىڭ استىنا تىعىلعان سيرەگەن اق شاشتارىن كورمەي، ءتىپ-تىك دەنەسى مەن يكەمدى اپپاق قولدارىن كورگەندە بەتىندەگى ءاجىم ىزدەرىن ۇمىتۋعا بولار ەدى. ول ەشقاشان جارىسۋعا شاقىرمايتىن، ءبىراق، ۇنەمى ۇزدىكسىز جاتتىعۋلار جاسايتىن».
ەين رەند
«اتلانت راسپراۆيل پلەچي» بەستسەللەرىنىڭ اۆتورى جانە كوممۋنيزم مەن ۇجىمداستىرۋدىڭ قاس جاۋى ەين رەند جاسى الپىستى القىمداپ قالعاندا ماركا توپتامالارىن جيناستىرۋعا اۋەستەنگەن.
1971 - جىلى ول ءوزىنىڭ فيلاتەلياعا دەگەن ىنتىقتىعى باياندالعان ەسسە جازادى. جازۋشى "ادام قىزمەتىنىڭ ارناۋلى كەيبىر تۇرلەرى قانشالىقتى سۇرىقسىز بولماسىن، فيلاتەليا - ادام بالاسى اقىل- ويمەن، ءتيىمدى ءارى ءساتتى اينالىسا الاتىن سالا" - دەپ قالدىرعان.
مايلز دەۆيس
وتىزدىڭ وردا بۇزار تۇسىندا دجاز مۋزىكاسىنىڭ مايتالمانى گەروينعا دەگەن كىرىپتارلىعىمەن اتى شىعادى.
ءومىرى تۇبەگەيلى وزگەرگەن تۇستا دەۆيستى ورتا سالماقتان بوكستان الەم چەمپيونى شۋگار رەي روبينسون قاناتتاندىرادى. ءوز اۆتوبيوگرافياسىندا دجازمەن: «روبينسون مەنىڭ ومىرىمدە ءپىر تۇتقان تۇلعالارىمنىڭ ءبىرى. ەگەر مەن سول سەكىلدى تارتىپكە بوي ۇسىنسام، وندا مەنىڭ قولىمنان ءبارى كەلەدى دەپ ويلادىم» دەپ جازادى.
1952 - جىلى مۋزىكانت نيۋ-يوركتەگى ايگىلى گليسون بوكس كلۋبىنا كەلىپ، باپكەر بوببي ماككيلانعا شاكىرت قىلىپ الۋىن وتىنەدى. العاشىندا ماككيلان باس تارتادى. الايدا، ارادا ەكى جىل وتكەندە دەۆيس ەسىرتكىگە دەگەن تاۋەلدىلىگىنەن قۇتىلىپ، جاتتىعۋعا كىرىسۋگە مۇمكىندىك العان. سوندا ول بىلاي دەپ جازدى: «ىستەگەن دۇنيەڭنىڭ بارلىعىندا ستيل كورىنىپ تۇرعانى دۇرىس: مەيلى مۋزىكا، سۋرەت ونەرى، ادەبيەت، ءسان، بوكس بولسىن...»
ليەۆ تولستوي
«سوعىس پەن بەيبىتشىلىك» شىعارماسىنىڭ اۆتورى ءوزىنىڭ جەتى جاسار ۇلى ۆانەچكانىڭ قازاسىنان ءبىر اي وتكەندە بارىپ ءبىرىنشى رەت ۆەلوسيپەدكە مىنەدى. ول ۋاقىتتا تولستوي 67-دە بولاتىن.
قازاعا ابىرجۋلى بولىپ جۇرگەن تۇستا وعان ماسكەۋدىڭ ۆەلوسيپەديست-اۋەسقويلار ۇيىرمەسى ۆەلوسيپەد سىيلايدى جانە مۇنىمەن قوسا، ونىڭ جەر يەلىگىندە تەگىن ماستەر- كلاسس وتكىزۋگە كەلىسىمىن الادى.
ناتيجەسىندە ليەۆ نيكولايەۆيچ ۆەلوسيپەدپەن سەرۋەندەۋدىڭ قۋاتتاۋشىسى بولىپ شىعا كەلەدى جانە ءار تاڭدا ۇنەمى سەرۋەنگە شىعىپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىرادى. Scientific American جۋرنالى 1896 -جىلى: «گراف تولستوي ءوز جەر يەلىگىن شارلاپ ءجۇر، قالىڭ كرەستيان اراسىندا تاڭىرقانىس بار» - دەپ جازادى.
دۋايت ەيزەنحاۋەر
ەيزەنحاۋەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان تۇستا جۇيكەسىن تىنىشتالدىرۋ ءۇشىن سۋرەت سالا باستاعان. سول ۋاقىتتا ونىڭ جاسى 58 دى القىمداپ قالعان بولاتىن.
گەنەرال ءوزىنىڭ دوسى ءارى سۋرەت ونەرىنە قاتتى قىزىعاتىن ۋينستون چەرچيللگە حات جازادى: «سودان بەرى، وسى ءبىر ىسكە كىرىسكەن ۋاقىتتان باستاپ، مەنىڭ ءىشىم پىسپايدى. ساباق الىپ تا جارىتپادىم ءارى تالانتقا دا يەلىك ەتپەيمىن، ارينە، جىڭىشكە قىلقالامداردىڭ الدىندا وسى ءبىر ءىسىم ءۇشىن ۇيالاتىن دا شىعارمىن...»
ءۇش جىل وتكەن سوڭ ەيزەنحاۋەر پرەزيدەنت اتاندى جانە اق ۇيدە ءبىرىنشى ادامنىڭ بوياۋى مەن كەنەپتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن ارناۋلى قىزمەتكەر جالدايدى.
جورج بۋش- ۇلكەن
2009 - جىلى ا ق ش-تىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويىن پاراشيۋتپەن سەكىرۋ ارقىلى تويلادى.
مەملەكەتتىڭ بۇرىنعى باسشىسى وعاشتاۋ قادامىن تومەندەگىشە تۇسىندىرەدى: «قارت بولدىم ەكەن دەپ ءۇيدىڭ ءبىر بۇرىشىنا وتىرىپ الىپ، سىلەكەي شۇبىرتۋعا بولمايدى. ۇيدەن شىعىڭىز جانە ءبىر نارسە جاساڭىز. ومىردەن راحات الىڭىز».
ءبىرىنشى رەت جورج بۋش ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ۋاقىتىندا ۇشاعى جاپون وعىنىڭ استىندا قالىپ، پاراشيۋتپەن تۇسۋگە ءماجبۇر بولعان.
ەكىنشى رەت 73 جاسقا تولعاندا سەكىرىپتى.
دايىنداعان: فارابي ارىستانبەك