التاي شاماندارى حانشايىمدى وزدەرىن جەلەپ- جەبەيتىن كيەمىز اق قاتىن دەپ بىلەدى. «ۇكەك حانشايىمى» - جۋرناليستەر تاڭعان ات. وسى اق قاتىننىڭ مۇردەسى التايدىڭ ۇلتتىق مۇراجايىندا جەر استىندا لەنين ماۆزولەيىنەن كەم تۇسپەيتىن ارنايى ساركوفاگتا ساقتاۋلى. سونداي- اق التاي حانشايىمىنىڭ بەينەسى بويىنشا جاسالعان مانەكەن كورمەگە قويىلعان.
20 جىل بويى نوۆوسىبىردەگى اكادەم قالاشىقتا جاتقان مۇردەنىڭ وتانىنا ورالعانىنا التايلىقتار باسىندا الاقايلاپ قۋانعانىمەن، قازىر قاپالى. ويتكەنى كەلۋشىلەرگە شىنايى مۋميا دا كورسەتىلەتىندىكتەن، ولار ولگەن ادامنىڭ (ايەلدىڭ) جالاڭاش ءتانىن كوپشىلىككە كورسەتۋ ادەپتىلىككە جاتپايدى، بۇل ءمايىتتى قورلاۋ دەپ ەسەپتەيدى. اق قاتىننىڭ رۋحى جاي تابۋى ءۇشىن ونىڭ مۇردەسى قازىپ الىنعان جەر قوينىنا قايتا تاپسىرىلىپ، ارۋلاپ جەرلەنۋى ءتيىس، سوندا عانا حانشايىمنىڭ قارعىسىنان قۇتىلامىز» دەيدى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ اقساقالدار كەڭەسى.
باسىنان باستاساق، 1993 - جىلى التاي رەسپۋبليكاسىنداعى قوساعاش اۋدانىنا قاراستى ۇكەك ۇستىرتىندەگى سكيف قورعانىنداعى اق- الاحا دەگەن جەردەن (بۇل اۋماق بۇرىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاتون- قاراعاي اۋدانىنا قاراعان) ورىس عالىمدارى بۇدان ەكى مىڭ بەس ءجۇز جىل ۋاقىت بۇرىن جەرلەنگەن حانشايىمنىڭ مۋميالانعان مۇردەسىن تاپقان. قورعان بۇعان دەيىن بىرنەشە مارتە تونالعان ەكەن. ال تابىلعان مۋميانىڭ جاقسى ساقتالۋىنا ارنايى سالىنعان تەرەڭ قۇدىق تولى كوك مۇز اسەر ەتىپتى. ايەل ادامنىڭ وڭ جاق قىرىنان اياعىن بۇكتەپ جاتقان، جاقسى ساقتالىنعان ءمايىتى ارحەولوگتاردى قاتتى تاڭعالدىرعان. حانشايىمنىڭ سول جاق يىعى مەن قولدارىنا كوپتەگەن تاتۋيروۆكا سالىنىپتى. دەنەسىنە جىبەك كويلەك، جالپاق بەلدىك، اياعىنا جۇننەن جاسالعان شۇلىق، باسىنا پاريك، التىن جالاتىلعان بيىك باس كيىم كيگىزىلىپتى. قايتىس بولعان كەزدە جاسى شامامەن، 25 تەردە بولعان. ال جەرلەنگەنىنە 2,5 مىڭ جىل تولىپتى. ايەلمەن بىرگە التى جىلقى ەر- توقىمىمەن قوسا جەرلەنىپتى. «اسپان الەمىنە ارعىماق الىپ ۇشادى» دەگەن ەرتەدە سەنىم بولعانىن ەسكەرسەك، بۇدان ونىڭ تەگىن ادام بولماعاندىعى ايقىن كورىنەدى.
سونىمەن، ارحەولوگتار بىرنەشە كۇن بويى ىستىق سۋ قۇيا ءجۇرىپ، ءمايىتتى اق قار، كوك مۇزدان ارشىپ، امان- ەسەن شىعارىپ العان. بۇدان سوڭ ءتورت رەت ماشيناعا تيەۋ كەزىندە دە كولىكتەرى سىنىپ، جۇرۋگە جاراماي قالعان. سودان كەيىن ونى تىكۇشاققا تيەگەن، ءبىراق قاناتتى ماشينا دا نوۆوسىبىر اۋماعىندا اپاتقا ۇشىراعان. وسى وقيعادان كەيىن التاي ولكەسىندە جەتى كۇن بويى توقتاۋسىز جاڭبىر جاۋعان. ارحەولوگتار امالسىز ءبۇلىنىپ بارا جاتقان مۇردەنى نوۆوءسىبىردىڭ مۇراجايىنا اسىعىس تاپسىرۋعا ءماجبۇر بولعان.
نە كەرەك، حانشايىمنىڭ مۇردەسى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءسىبىر بولىمشەسىنە قاراستى ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا تاپسىرىلعاننان كەيىن، 1993 - جىلى جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا تولقۋ باستالعان. جەر سىلكىنگەن. ءوزىن- ءوزى ولتىرەتىندەر مەن اۋرۋ- سىرقاۋلار سانى كۇرت كوبەيگەن. ون جىلدان كەيىن، 2003 - جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ريحتەر شكالاسى بويىنشا 7,3 بالل بولعان قاتتى جەر سىلكىنۋىن دە جۇرت التاي حانشايىمىنىڭ نازاسىمەن بايلانىستىرعان- دى. سەبەبى جەر سىلكىنۋىنىڭ ورتالىعى قوساعاش اۋدانىنداعى التاي حانشايىمىنىڭ سۇيەگى قازىپ الىنعان جەرگە جاقىن ارادا بولعان.
جالپى، حانشايىمنىڭ زارى سالدارىنان التاي ولكەسىندە وتىز مىڭنان استام جەر سىلكىنىسى تىركەلىپتى. ءوزىنىڭ مۇردەسىن جالاڭاش تانىمەن كوپشىلىك الدىنا جايىپ سالعاندارعا نازالانىپ، اھ ۇرعان حانشايىمنىڭ زارىنا شىنىندا دا، قارا جەردىڭ ءوزى قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتپاسىنا كىم كەپىل.
التاي شاماندارىنىڭ ايتۋىنشا، ءدال وسى مۋميانىڭ كەسىرىنەن رەسەيدە سوڭعى 20 جىلدا ءتۇرلى تابيعات اپاتتارى مەن قاندى وقيعالار تىم جيىلەپ كەتكەن. كەزىندە اق ءۇي اتقىلانىپ، ازامات سوعىسى تۋىپ كەتە جازداعانى دا وسى وقيعادان سوڭ ورىن العان. 2009 - جىلى ءدال سول حانشايىمنىڭ سۇيەگى قازىپ الىنعان جەرگە جاقىن ورىندا بيىك لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر مىنگەن تىكۇشاق اپاتقا ۇشىراعان.
جالپى، تەڭىز دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا 3 شاقىرىم بيىكتىكتە جاتقان ۇكەك ءۇستىرتى باعزى زاماننان قۇپياسىن ىشىنە بۇككەن سىرى جۇمباق قاسيەتتى ايماق سانالعان. قازىر دە بارعان ادامعا ەرەكشە قاسيەت سىيلايتىن قۇپيا جەر اتالادى. بۇل جەردى ەرتەدەن كوكتەن تۇسكەن ادامدار مەكەندەگەن، سولاردىڭ سۇيەگى جەرلەنگەن- مىس. ۇشاتىن تاباقشالاردىڭ بۇل جەردى ءجيى توڭىرەكتەيتىنى دە، بابالارىنىڭ جاتقان جەرىن قورىپ جۇرەتىنى دە سوندىقتان دەسەدى. بۇل جەرگە تىكۇشاقپەن بولماسا، ادامنىڭ كولىكپەن جەتۋى وڭاي ەمەس.
سونىمەن، التاي حانشايىمى دەپ جۇرگەنىمىز شىن مانىندە كىم؟ بالكىم، ول كير پاتشانىڭ تاقىر باسىن تورسىققا سالعان تۇمار حانىم شىعار؟! بالكىم، شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» رومانىنداعى نايمان - انانىڭ (قوساعاشتى نايماندار مەكەندەيدى) ءوزى شىعار؟! ال التايداعى جەرگىلىكتى قارت تۇرعىندار جەر بەتىن اق قاتىننىڭ بەيىتىنىڭ ءوزى جامان رۋحتاردان قورعايدى دەپ سەنەدى. نوۆوسىبىرلىك گەنەتيكتەر مۋميانى زەرتتەي كەلە، ونىڭ بويى شامامەن 1,70 مەتر بولاتىنىن، كوزدەرى ۇلكەن، تەرىسى اق، اتقا ءمىنىپ، ساداق تارتقانىن ايعاقتاعان.
حانشايىمنىڭ قازاسى ءدال نەدەن بولعانى ءالى كۇنگە دەيىن اقي- تاقي انىقتالماي وتىر. باس سۇيەگى مەن دەنە سۇيەگى امان بولعانىنا قاراعاندا، ايتەۋىر جاراقاتتان ولمەگەنى انىق. ونىڭ قازاسىن عانا ەمەس، ماماندار دەنەسىندەگى تاتۋيروۆكانىڭ ماعىناسىن دا شەشە الماۋدا. «وندا ادامزات ءۇشىن وتە ماڭىزدى اقپارات جازىلعان، ونى وقىپ- ءتۇسىنۋدىڭ ءالى مەزگىلى كەلە قويعان جوق» دەيتىندەر دە بار.. .
سونىمەن، اق قاتىن تاپ قازىپ الىنعان قاسيەتتى ورنىنا جەرلەنبەي، ارنايى جاسالعان كامەرادا ساقتالۋدا. كەزىندە لەنين موۆزولەيىن تاماشالاعانداي، جۇرت ساق حانشايىمىن دا تاماشالاي الادى. ءبىراق بۇدان ونىڭ مازاسىز رۋحى جاي تابا الماي جاتقان سەكىلدى، التايلىقتار بولىپ جاتقان بارلىق قيىندىقتى حانشايىمنىڭ جەر قوينىنا تاپسىرىلماعانىمەن بايلانىستىرادى. ال وقىمىستىلار جەرلەۋگە مۇلدەم قارسى، تاريحي اسا قۇندى بولعاندىقتان ونىڭ مۋزەيدە تۇرعانىن قولاي كورەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇرىن كوك مۇزدىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ كەلگەن مۇردەدەن قايتا جەرلەگەننەن كەيىن ايىرىلىپ قالامىز دەيدى. ءبىراق مۇردەنى ۇنەمى ساركوفاگتا ساقتاۋ وڭاي ەمەس، كەم دەگەندە وعان جىل سايىن 20 مىڭ دوللاردان اسا قارجى قاجەت. ول جەرگىلىكتى بيلىككە ۇلكەن سالماق. ال قازىرگى ۋكرايناداعى بولىپ جاتقان سوعىستى دا وسى اق قاتىننىڭ قارعىسىنان كورەتىن التاي تۇرعىندارى مۇردەنى جەر قوينىنا تاپسىرمايىنشا تىنشىمايمىز دەپ وتىر.
تورە عالي
«ايقىن»