ماسەلەن، ەجەلدە اۋەدە ۇشۋ بولىمسىز كورىنگەن.
ءبىراق قيالى مىقتى ىزدەنۋشىلەردىڭ ارقاسىندا ادامزاتتىڭ بۇل ارمانى جۇزەگە استى.
سونداي-اق قول جەتپەستەي كورىنگەن ايدى، الىس-الىس عالامشارلارداعى قۇبىلىستاردى دا زەرتتەپ، تۇسىنىكتەمە بەرەتىن جاعدايعا جەتتىك.
ياعني قاندايدا ءبىر نارسەنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن يدەيا عانا كەرەك ەكەن. قالعانى ەڭبەك پەن ىزدەنىس ارقىلى جۇزەگە اسپاق.
دەسە دە، كەزىندە ءبىر عالىمدار ساناعا سىيمايتىن تۇجىرىمدار دا ۇسىنعان ەكەن. ءتىپتى قوماقتى قاراجاتىن، بۇكىل ءومىرىن سونداي ساندىراققا بولا سارپ ەتكەندەر دە بار كورىنەدى.
مامونتتار قايتا تىرىلە مە؟
كورەيا گەنەتيگى حۆان ۋ سۋك جاسۋشالاردى زەرتتەپ، بۇل سالادا تالاي جاڭالىق اشقان جان. الايدا عالىم بۇگىندە قوماقتى قاراجاتتى جىمقىرعان قىلمىسكەرلەر ساناتىندا.
ول وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن مەملەكەتتەن «ماڭىزى بار زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە» دەپ، 500 مىڭ دوللار كولەمىندە اقشا الادى. بۇل اقشامەن پايدالى عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولار ەدى.
الايدا عالىم بار قاراجاتتى بولىمسىز نارسەگە جۇمساعان. گەنەتيكا سالاسىندا ءبىراز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن ول مامونتتاردى قايتا تىرىلتپەك بولعان. بۇل ورايدا، مامان ورىس مافياسىمەن دە بايلانىسىپ، سولار ارقىلى مامونتتىڭ جاسۋشالارىن الۋعا تىرىسقان. الايدا 2006 - جىلى ونىڭ بۇل ويى اشكەرە بولىپ، بيولوگيالىق ەتيكانى بۇزعانى ءۇشىن ءارى مەملەكەت قاراجاتىن ورىنسىز شاشقانى ءۇشىن سوتقا تارتىلعان.
اقىلدىلار دا اداسادى
ХVI عاسىردا ءومىر سۇرگەن، الحيميك ءارى مەديتسينا سالاسىنىڭ ۇزدىگى - فيليپپ اۋرەول تەوفراست بومباست فون گوگەنحايمدى جۇرت پاراتسەلس دەگەن ەسىممەن تانيدى.
ول ادامداردى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ حيميالىق قوسپالارمەن ەمدەي باستاعان جان. ونىڭ بۇل تاپقىرلىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى فارماتسيەۆتيكا ايتارلىقتاي دامىدى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. ءبىراق وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتكەن عالىمنىڭ اداسقان تۇسى دا بار ەكەن.
ول كىشكەنتاي ادامداردى قولدان جاساۋعا بولادى دەپ سەنگەن. ءتىپتى سوعان ارناپ، تراكتات تا جازعان. شىناشاقتاي ادامداردى عالىمنىڭ ءوزى - گومۋنكۋل اتاعان. الحيميك ءۇشىن مۇنداي گومۋنكۋلدەردى دۇنيەگە اكەلۋ وپ-وڭاي كورىنگەن. ول ۇرىقتى شىنى بوتەلكەگە قۇيىپ، اتتىڭ قيىنا 40 كۇنگە كومىپ تاستاسا، كىشكەنتاي ادام پايدا بولادى دەپ سەنگەن.
ءتىپتى بۇگىنگى عىلىمنىڭ دامىعان زامانىندا ونداي جاڭالىق اشۋ مۇمكىن بولماي وتىر. سول سەبەپتى عالىمنىڭ بۇل ويى بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ساندىراق رەتىندە قابىلدانارى انىق.
عاجايىپ باس كيىم
مايكل پەرسينگەر - نيەۆرولوگ مامان. ول ادامنىڭ جۇيكە جۇمىستارىن تەرەڭ زەرتتەي وتىرىپ، ارنايى باسكيىم ويلاپ تاپقان. بۇل باس كيىمدى كيگەن ادام قۇدايمەن بايلانىسقا شىعا الادى-مىس.
نەگىزىنەن، بۇل قۇرىلعى ادامنىڭ ساماي بولىكتەرىندەگى جۇيكە تالشىقتارىنا ەلەكتروماگنيتتىك تولقىندار ارقىلى اسەر ەتەتىن بولعان. ناتيجەسىندە ادام تۇسىنىكسىز ءبىر عاجاپ كۇيگە بولەنەدى. مىنە، ءدال وسى تۇسىنىكسىز تۇستا ادام قۇدايمەن كەزدەسكەندەي اسەردە بولادى. وكىنىشكە قاراي، عالىمنىڭ بۇل جاڭالىعى دا عىلىمنىڭ دامۋىنا ەشقانداي ۇلەس قوسا المادى.
ادام جانىنىڭ سالماعى قانشا؟
ⅩⅨ عاسىردىڭ اياعىندا ءومىر سۇرگەن امەريكالىق بيولوگ دۋنكان ماكدۋگالدىڭ زەرتتەۋىنە سەنسەك، ادام رۋحىنىڭ سالماعى 21 گرامدى قۇرايدى ەكەن. بۇل عالىم العاشقىدا رۋحتىڭ سالماعىن ولشەيتىن توسەك ويلاپ تاپقان.
ول توسەككە ءولىم اۋزىندا جاتقان ادامداردى جاتقىزىپ، ءبىراز باقىلاعان. زەرتتەۋ بارىسىندا مامان ءبىر ادامنىڭ ولگەن سوڭ 21 گرامعا جەڭىلدەگەنىن بايقاپ، رۋحتىڭ تازا سالماعى وسى بولار دەپ شەشكەن. جانۋارلاردىڭ دا جانىنىڭ سالماعىن ولشەگەن زەرتتەۋشى يتتەرگە ءبىراز تاجىريبە جاساپ كورگەن. ءبىراق مامان قولىنان ولگەن 15 ءيتتىڭ ەشقايسىسى دا سالماق جوعالتپاعان ەكەن.
بۇدان سوڭ عالىم «يتتەردە جان جوق» دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپتى. ءبىر قىزىعى، عالىمنىڭ مۇنداي ساندىراعى امەريكانىڭ عىلىمي جۋرنالىنا دا شىققان. الايدا سول كەزدىڭ وزىندە-اق ونىڭ بۇل تۇجىرىمى جوققا شىعارىلىپ، بولىمسىز دۇنيە رەتىندە باعالانىپتى.
تەسلانىڭ تۇجىرىمدارى
نيكولا تەسلا دانىشپان فيزيك، ينجەنەر، ەلەكتروتەحنيكا جانە راديوتەحنيكا سالاسىنا تىڭ سەرپىن بەرگەن ونەرتاپقىش. عالىم ءوزىنىڭ يدەيالارىنىڭ ارقاسىندا عىلىمعا تالاي جاڭالىق ەنگىزدى. ءبىراق سولاردىڭ ىشىندە ساناعا سىيىمسىزدارى دا بولعان ەكەن.
ەلەكتروتەحنيكا سالاسىندا ءبىراز بەلەستەردى باعىندىرعان ونەرتتاپقىش ەلەكتر ساۋلەلەرىنىڭ كومەگىمەن جۇمىس ىستەيتىن سۋپەرقارۋ ويلاپ تابۋعا بولادى دەپ سەنگەن. مۇنداي قارۋ شىقسا 300 شاقىرىمدىق جەردەن دۇشپاننىڭ 10 مىڭ ۇشاعىن وڭاي اتىپ تۇسىرۋگە شاماسى جەتەتىن ەدى.
ادامزاتتىڭ ۇلكەن قۋانىشىنا وراي مۇنداي قارۋ ويلاپ تابىلعان جوق. عالىم سونىمەن بىرگە انتيگراۆيتاتسيالىق كەمەلەر مەن ۋاقىت اراسىندا ساياحاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرىلعىلار جاساۋدى دا ويلاعان. ءبىراق قولدان كەلمەيتىن دۇنيە بولعان سوڭ، عالىمنىڭ بۇل ايتقاندارى ءسوز جۇزىندە قالىپ قويدى.
روبوتقا اينالعان ادام
مىنا دامىعان زاماندا ادامنىڭ روبوتقا اينالعانىنان گورى، روبوتتىڭ ادامعا اينالۋ مۇمكىندىگى كوپ سەكىلدى. ويتكەنى بۇگىنگى كۇنى ادام سەكىلدى جۇرەتىن، كۇلەتىن، جۇمىس جاسايتىن ماشينالار شىقتى. عىلىم وسىلايشا روبوتتارعا بارىنشا ادامي سيپات بەرۋگە تىرىسىپ جاتسا، كەيبىر جاندار كەرىسىنشە، ادامداردى روبوتتاندىرۋعا تىرىسىپ باعۋدا. كيەۆين ۋورۆيك كيبەرنەتيكا سالاسىن زەرتتەپ جۇرگەن اعىلشىن پروفەسسورى. ونى ءوز جۇرتى «ميستەر كيبورگ» اتاپ كەتكەن.
سەبەبى ول تاريحتا ەڭ العاشقى كيبورگ-ادام سانالادى. ول وزىنە ءتۇرلى تاجىريبەلەر جاساۋ ارقىلى، ءبىراز «جەتىستىكتەرگە» قول جەتكەزدى. ماسەلەن، عالىم ءوز قولىنا ميكروچيپ ەنگىزىپ، ول ارقىلى قاشىقتىقتان شام قوسىپ، ەسىك اشا الادى. ءيا، ادام ءوزى-اق وڭاي ىستەي سالاتىن جۇمىستاردى وسىنشاما كۇردەلەندىرە تۇسكەننەن عالىم نە ۇتتى ەكەن؟!
جەر- جاھانعا قاۋىپ توندىرگەن جان
امەريكالىق توماس ميدجلي وزون قاباتىنىڭ تەسىلۋىنە ءوز ۇلەسىن مولىنان تيگىزگەن جاننىڭ ءبىرى. ول 1920 - جىلى General motors كومپانياسىنا ارناپ قورعاسىندى بەنزين ويلاپ تابادى. مۇنداي بەنزين كولىك قوزعاعىشىنا جاقسى اسەر ەتۋى كەرەك بولعان. راسىمەن، عالىمنىڭ بۇل ونەرتابىسى كولىكتەر ءۇشىن ءتيىمدى ەدى. الايدا ونىڭ پايداسىنان گورى ادامزات پەن قورشاعان ورتاعا تيگىزگەن زيانى كوبىرەك بولىپ شىقتى.
ماسەلەن، بەنزيندى دايىنداۋ بارىسىندا كومپانيانىڭ تالاي ادامدارىنىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاپ، زياندى قوسپانىڭ ۋىنان ءبىرازى كوز جۇمدى دا. بۇل ۋلى قورعاسىننان توماس ميدجليدىڭ ءوزى دە زارداپ شەكتى.
ءبىراق ءوزىنىڭ ۇلكەن قىلمىسكەر ەكەنى اشكەرە بولماۋ ءۇشىن اۋرۋىن جاسىرىپ، ءتىپتى باسپا ءسوز جيىنىندا قورعاسىندى بەنزينمەن قولىن جۋىپ، كوپشىلىكتى ونىڭ زيانسىز ەكەنىنە سەندىرگەندەي بولدى. 1920 - جىلداردان بەرى پايدالانىپ كەلگەن ۋلى بەنزين تەك 1973 - جىلى عانا زياندى دەپ سانالىپ، قولدانىستان شىعارىلدى.
سەبەبى، عىلىمي تۇرعىدا قورعاسىننىڭ وزون قاباتىنا تيگىزەر زيانى مول ەكەنى دالەلدەندى. امەريكا تاريحشىسى دجون ماكنەيلدىڭ پىكىرىنشە، جەر بەتىن مەكەن ەتكەن ەشبىر تىرشىلىك يەسى قورشاعان ورتاعا ءدال توماس ميدجلي سىندى بۇرىن-سوڭدى ۇلكەن كولەمدە زيان شەككىزىپ كورمەپتى. ياعني ءبىر عانا ادام جەردەگى تىرشىلىك يەلەرىنە، قورشاعان ورتاعا جاھاندىق دەڭگەيدە زيانىن تيگىزىپ ۇلگەردى.
نەگىزى، عالىم ويلاپ تاپقان بەنزين ءاۋ باستان-اق قولدانىسقا ەنگىزىلمەۋى كەرەك ەدى. ءبىراق حيميككە اتاق قاجەت بولدى، ال كومپانياعا اقشا كەرەك ەدى. سولايشا، عالىمنىڭ ساندىراعى جۇزەگە استى.
جالپى، ءبىز ساندىراق دەپ وتىرعان نارسەلەردىڭ ىشىندە دە عىلىمعا پايداسى تيەر جوبالار دا جاتقان شىعار. بۇگىنگى كۇنى ءبىز ءۇشىن بولىمسىز كورىنگەن دۇنيە ەرتەڭ ياعني 100-200 جىلدان سوڭ قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدانىپ، عالىمدار باسقا ءبىر قۇپيانىڭ كىلتىن اشاتىن شىعار.
اۆتورى: سابينا زاكىرجان قىزى
«ايقىن»