ون سةگئز مئث عالامداعئ عاجايئپتار

استانا. 8 - ماؤسئم. قازاقپارات - الةمدة ادام تاثعالاتئن جاعداي كوپ. سودان بولار، ولاردئ عالام عاجايئپتارئ نة بولماسا، الةمنئث كةرةمةتتةرئ دةپ جاتادئ. سول كةرةمةت دذنيةلةردئث بئرئنة ئقئلئم زاماندا تاسقا بادئزدةلگةن تاثبالار، شةكئپ جازئلعان جازؤلار كئرةدئ.

كونة  جازبالار  تاريحئ

ساق  دالاسئنا  بايلانئستئ  العاشقئ  تاسقا  قاشاپ  جازئلعان  دةرةك  - بةحيستؤن  جازباسئ. «پاتشالاردئث پاتشاسئ»  اتانعان،  جارتئ  الةمدئ  بيلةگةن  ساق  حانشايئمئ  ءهام قولباسشئسئ  تذمار (ةؤروپا  اتاؤئندا توميريس)  حانئم  باسئن  كةسئپ، كذبئگة  سالعان  كير  پاتشانئث  دوسئ،  كةثةسشئسئ گيستاپستئث  ذلئ  داري (ءبئزدئث  زامانئمئزعا  دةيئنگئ 522-486 - جئلدار)  پاتشا  ساق  دالاسئنا  اتتانئپ  بارا  جاتقاندا بةحيستؤن  جارتاسئنا  توقتاپ،  كةيئننةن  الةمگة «بةحيستؤن  جازباسئ»  دةگةن اتپةن  تانئلعان  جازباسئن قالدئرعان. سول  تذستا پارسئ  پاتشاسئ  كيردئث  باسئن كةسئپ،  اسكةرئن  ماسقارا  ةتئپ  جةثگةن  ساقتاردان  داري  كةك  الؤ  ءذشئن  700  مئث  اسكةر  جيئپ،  ذلئ  دالاعا  اتتاندئ. جولاي بةحيستؤن  قذزئنئث  ماثئنا  ات  شالدئرئپ،  جارتاسقا  احمانيدتةر  اؤلةتئنئث  جاي-كذيئ،  جاؤلاپ العان  جةرلةرئ،  جةثئستةرئ  جونئندة ذستالارعا تاسقا قاشاتئپ  جازدئردئ. تذتقئنعا  تذسكةن  پاتشالاردئث  دا  سؤرةتتةرئن  تاسقا بادئزدةتتئ.

ءبئر ايتا كةتةر  جايت، بةحيستؤن جارتاسئ  قازئرگئ يران  جةرئندة،  حامادان شاهارئنا  جاقئن جةردة  ورنالاسقان. جارتاس  جةردةن 152  مةتر  بيئكتئكتة  تذر.  جازؤ  ءذش  تئلدة  كونة  پارسئ،  ةلام  جانة أاأيلون  تئلئندة  شةكئتئلگةن. جازؤ  بةس  تئزبةدةن،  414  سويلةمنةن  تذرادئ.  بذل  جازبالار  شامامةن  ءبئزدئث  داؤئرئمئزگة  دةيئنگئ  522-519 - جئلدارئ تاسقا  قاشالعان.  

وسئ  بةحيستؤن  جازبالارئنان  الدةقايدا  ارتئق،  ءارئ  كوركةم  تئلمةن  جازئلعان  تاعئ  ءبئر  جازبا  ةسكةرتكئش  - ورحون-ةنيسةي  جازؤلارئ. وندا كوك  تذرئكتئث  تاريحئ  تاسقا  ويئلئپ  جازئلدئ.  كونة تذركئ جازؤلارئن عالئمدار، ةنيسةي ةسكةرتكئشتةرئ، تالاس ةسكةرتكئشتةرئ، ورحون ةسكةرتكئشتةرئ دةپ ءذش توپقا ءبولئپ قارايدئ. ورنالاسؤ جةرئ بولماسا، بذلاردئث قولدانئلعان جئلدارئنئث ايئرماسئندا جانة جالپئ جازؤ تاثبالارئنئث قولدانئلؤئ اراسئندا ةلةؤلئ ايئرماشئلئق جوق. ةنيسةي ةسكةرتكئشتةرئنة ةنيسةي بويئنان جانة تؤأا، حاكاس، التاي رةسپؤبليكالارئنئث (رةسةي قذرامئنداعئ تذركئ رةسپؤبليكالارئ) ايماعئنان جانة رةسةيدئث باتئس سئبئردة ورنالاسقان جاثاءسئبئر (نوأوسيبيرسك) وبلئسئ مةن ةرتئس بويئنان تابئلعان جازؤلار جاتادئ. ونئث جازئلعان جئلدارئ 5-7 - عاسئر ارالئعئ. بذل ايماقتان تابئلئپ وتئرعان كونة تذركئ جازبا ةسكةرتكئشتةردئث جالپئ سانئ قازئرگئ كةزدة شامامةن 150 دةي.

«تالاس ةسكةرتكئشتةرئ»  دةپ اتالاتئن  اتقا  ية جازؤلار وثتذستئك قازاقستان، جةتئسؤ، سئر بويئ مةن قئرعئزستان ايماقتارئندا. ةسكةرتكئشتةردئث جالپئ سانئ شامامةن جيئرما شاقتئ.  ورحون ةسكةرتكئشتةرئنة  موثعولياداعئ ورحون، سةلةنگ، تولا وزةندةرئنئث بويئنان جانة رةسةيدةگئ مينؤسينسك ويپاتئنان تابئلعان ةسكةرتكئشتةر جاتادئ. ةسكةرتكئشتةردئث جالپئ سانئ وتئز شاقتئ. الايدا ةث كولةمدئ، ذزاق ءماتئندئ جازبالار وسئ توپقا جاتادئ. مذنئث ئشئندة تاريحي قذندئلئعئ جاعئنان «قذتلئع قاعان»، «بئلگة قاعان»، «كذلتةگئن»، «تونئكوك»، «كذلئ چور» جانة «مويئن چور» ةسكةرتكئشتةرئنئث ورنئ ةرةكشة.

كونة تذركئ جازؤئنئث قذپياسئن اشقان دانيالئق عالئم أيلگةلم تومسةن بولاتئن. بذل جازؤلاردئث جالپئ كولةمئ ذزاق. قازئرگئ ولشةممةن العاندا ورتا كولةمدةگئ كئتاپتئ قذرايدئ. كوپتةگةن تاريحي، مادةني، جاعراپيالئق، ساياسي دةرةكتةر بار، سول كةزدةگئ حالئقتئث ومئرئنةن، تانئم-تذسئنئگئنةن، دذنيةتانئمئ مةن سالت-داستذرئنةن حابار بةرةدئ. تاريحي وقيعالار تئزبةگئ ذلئ قاعانداردئث جورئقتارئ جئراؤلئق-جورئقتئق ذلگئدةگئ ادةمئ، كوركةم تئلمةن باياندالعان.

قازاق  دالاسئندا  تاسقا  قاشالعان  تاعئ  ءبئر  جادئگةر جازبا ذلئ  جيهانگةر، اتاقتئ  اقساق تةمئردئث  اتئمةن  بايلانئستئ. ول 1391 - جئلئ التئن  وردا  حانئ توقتامئسپةن  سوعئسؤعا  بارا  جاتئپ  ذلئتاؤعا  توقتاپ،  اسكةرئن  دةمالدئردئ. سول  جةردة ءوزئنئث  وسئ  ماثدا  بولعانئ  جونئندة  شاعاتاي  تئلئندة تاسقا قاشاپ  جازبا  قالدئردئ.  جالپئ، ءامئر تةمئردئث ذلئتاؤ بويئنا كةلگةندئگئ تؤرالئ جازبا دةرةك تة، تاريحي ةسكةرتكئش تة ساقتالعان. تةمئردئث ساراي شةجئرةشئسئ شاراف اد-دين ءالي نيازي «داثق كئتابئندا» بئلايشا كةلتئرةدئ: «تةمئر ذلئتاؤعا كةلگةندة الدئمةن سول تاؤدئث باسئنا شئعئپ، توثئرةگئندةگئ كوك جاسئل دالا مةن سةثگئر تاؤلارعا ذزاقتئ كذنگة تةسئلة قاراؤمةن بولدئ.

سونان سوث اسكةرئن جيناپ، سول جةردة ذلكةن قذلپئتاس ورناتؤعا بذيرئق بةردئ. بارماعئ مايئسقان شةبةرلةر وسئناؤ ءساتتئ وقيعانئث كذنئن تاسقا قاشاپ جازدئ» دةلئنگةن.  تاستا:  «مةن تذراننئث بةگئ تةمئر-بةك حيدجانئث 769 قوي جئلئ ارا ايئنئث 21 ئ كذنئ التئن وردا حانئ توقتامئسقا قارسئ جورئققا شئعئپ، ذرپاققا بةلگئ قالدئردئم. اللا ئسئمئزگة جار بولسئن!» دةگةن  جازؤ  بار.

بذل تاستئ 1935 - جئلئ قانئش ساتبايةأ تاؤئپ، سانكت-پةتةربؤرگكة جئبةرگةن. قازئر سول ةرميتاجدا تذر. بذل  جازؤدئ  1940 - جئلئ اجئراتئپ  العاش  وقئعان ادام  پروفةسسور  ي.پةپپة  مةن  قازاقتئث  كورنةكتئ  عالئمئ،  اكادةميك  الئكةي  مارعذلان  بولاتئن.  

  ارالداعئ جذمباق سئزبالار

ارال تةثئزئ تابانئنئث نةبئر جذمباق سئزبالارعا تولئ بولؤئ دا جذرتتئ تاثعالدئرئپ وتئر. وتكةن  عاسئردئث     90 - جئلدارئنئث  ورتاسئندا  قازاق عئلئمي-زةرتتةؤ ينستيتؤتئنئث اؤا رايئن باقئلاؤ ورتالئعئ قئزمةتكةرلةرئ ارالدئ ذشاقپةن سؤرةتكة ءتذسئرؤ كةزئندة كذتپةگةن جايعا تاپ بولعان. سؤئ تارتئلعان تةثئز تابانئندا كةم دةگةندة 500 شارشئ مةتر الاثدا ءبئر باعئتقا تارتئلعان ونداعان ءئرئ سئزبالاردئ سؤرةتكة تذسئرگةن. كةي جةرلةردة سئزبالاردئث ةنئ 2 مةتردةن 50 مةترگة دةيئن جةتكةن. سئزبالار ءبئر-بئرئنة قاتتئ ذقسايدئ. ماماندار بذل جذمباق تاثبالاردئ قانشاما زةرتتةگةنئمةن، ونئث نةدةن پايدا بولعانئن تابا المادئ. كةثةس زامانئندا ارالعا ورنالاسئپ، باكتةريالئق قارؤدئ سئناعان اسكةريلةر دة، قايراثعا باتقان بالئقشئ كةمةلةرئ دة، تةثئزدةگئ قاتؤلئ تولقئن، قذيئندار دا، نة بولماسا تابيعاتتئث وزگة دة توسئن مئنةزئ، وزگةرئستةرئ دة تةثئز تذبئندة مذنداي كةرةمةت سئزبا-تاثبالار قالدئرا الماسئ حاق.

سوندا بذل نة؟ الدة ادامزاتتان تئس تاعئ ءبئر الةم بولئپ، سولاردئث جازعاندارئ ما؟ ءتئپتئ تارتئلعان تةثئز تذبئندةگئ جذمباق سئزئقتار شئن مانئندة، بئزگة بةلگئسئز اقپاراتتئق الاث بولئپ تابئلؤئ ابدةن-اق مذمكئن. كةيبئر عالئمداردئث پايئمداؤئنشا، وسئ سئزئقتاردئث كومةگئمةن كةثئستئكتئ اجئراتؤعا، پلانةتانئث ماگنيتتئك ءورئسئن، مةريدياندار، پاراللةلدةر، وثتذستئك پةن سولتذستئكتئ، وزگة دة ماثئزدئ ماعلذماتتاردئ بئلؤگة بولادئ ةكةن. تارتئلعان تةثئز تذبئندةگئ جذمباق جةرگة كةلگةن عالئمدار ناقتئ بةدةرلةنگةن سترةلكانئث ءتئلئ ئسپةتتةس سؤرةتتئ انئقتاعان. بذل سيمأولدئث ازئرگة قاي ءتذستئ مةثزةپ تذرعانئ بةلگئسئز. جذمباق سيمأولداردئث سئرئ نةدة، كئلتئن قالاي تابامئز؟ 

كةنتاأرلار  كئمدةر؟

الةمنئث ءار  قيئرئندا،  جاقپار  تاستارعا،  ذثگئر  قابئرعالارئنا  ةس  بئلمةس  ةسكئ  زاماندا  سالئنعان  سؤرةتتةر  ءجيئ  كةزدةسةدئ. بذل نة  سوندا؟  ذياتتئ جةرئن  جاپئراقپةن  جاؤئپ  جذرگةن ةجةلگئ  جاندار  كةرةمةت  سؤرةتشئ  بولعان  با؟ الدة  بذل  وزگة  وركةنيةتتئث قولتاثباسئ  ما؟ دةگةنمةن  عالئمداردئث  سوثعئ  كةزدةگئ  ايتقاندارئ  وسئعان  كةلئثكئرةيتئندةي. 

ءبئر  قئزئعئ،  زةرتتةؤشئلةر  مئنا  ءبئر  نارسةگة  كوبئرةك  كوثئل اؤدارعان. امةريكا،  اأستراليا،  قئتاي  جانة اراب  ةلدةرئندةگئ  ذثگئر جارتاستارعا ويئلعان ءتئپتئ  قازاقستانداعئ  «تامعالئ»  تاستاعئ  جارتاسقا  شةكئپ  سالئنعان  سؤرةتتةردئث  كوبئندة باسئ  ادام، دةنةسئ  جانؤار (كةنتاأر)،  ءيا  بولماسا  باسئ  بذقا،  دةنة  تذرقئ  ادام  بولئپ  كةلةتئن  سئزبالار  وراسان  كوپ. «بذل  نة،  باياعئ ادامداردئث  قيالئنئث  ذشقئرلئعئ  ما،  الدة باسقا  ما؟ جةر  شارئنئث  ءار تذكپئرئندةگئ ةرتةدة سالئنعان سؤرةتتةردئث ءبئر-بئرئنة  ذقساستئعئ  كةزدةيسوقتئق  پا،  الدة؟..». عالئمداردئث  باسئن  قاتئرئپ  وتئرعان  ماسةلة -  وسئ. 

ماسةلةن،  اأستراليانئث  قذمدئ  شولدةرئنةن  تابئلعان  ذثگئر  قابئرعالارئنداعئ  سؤرةتتةردة كةنتاأرلار  بةينةلةنگةن.  ءبئر  قئزئعئ،  ناقتئ  دةرةككة  سذيةنسةك،  بذل  تاس  عاسئرئندا  قاشالعان  سئزبالار  كةزئندة اأستراليادا  ات  بولماعان. سوندا ول  جةردئث  تذرعئندارئ  اتتئث  سؤرةتئن قالاي  ويلاپ  تاپقان؟  1960 - جئلئ  قئرئمدا  جول  سالئپ  جذرگةندةر، تراكتورمةن  جةردئ  قازئپ  كةلة  جاتئپ،  جذمباق  جاشئككة  تاپ  بولعان.  جذمئسشئلار  ساركوفاكتئ  اشپاس  بذرئن  سول  ماثدا  جذمئس  ئستةپ  جاتقان  ارحةولوگتاردئ  شاقئرعان. ساركوفاك  اشئلعان  كةزدة جاپئرلاپ  تذرعاندار  تاثعالئستئ.  سةبةبئ  تابئتتاعئ  سكلةتتئث  باسئ  مالدئكئ،  دةنةسئ  ادامدئكئ  ةدئ... مذنداي  «كةرةمةتتةر»  قئتاي  جةرئنةن  دة  كوپتةپ  كةزدةسكةن. اسئرةسة،  پةرؤ  جانة  افريكاداعئ  ةجةلگئ  زاماندا  سالئنعان سؤرةتتةردة  ءمذيئز  باستئ  ادامدار  كوپ-اق. سوثعئ كةزدة  عالئمدار  وسئنئث  ءبارئن  زةرتتةپ، وزدةرئنشة  بولجام  جاسادئ.  ولاردئث  پئكئرئنشة،  «بذل  كوكتةن  تذسكةن  جاتجذرتتئق  وركةنيةت  يةلةرئنئث  جةردةگئ  تذرعئنداردئث ذرئعئنا  جاساعان ءتذرلئ  تاجئريبةلةرئنئث  جةمئسئ»  ةكةن. بذعان  سةنؤ،  سةنبةؤ  - ءوز  ةركئثئز. 

 

 ذلئقبةكوأ سةيسةن

«ايقئن»