ارينة، ءابئلعازئنئث كةيبئر سوزدةرگة بةرگةن ةتيمولوگياسئ كوپ جاعدايدا عئلئمي تذرعئدان دالةلدةنبةگةن، كوبئنة-كوپ «حالئقتئق ةتيمولوگيامةن» ساباقتاسئپ جاتاتئنئ راس. دةگةنمةن، ونئث ءبئرسئپئرا سوزدةرگة بةرگةن تذسئنئكتةرئ سول ءسوزدئث شئعؤ توركئنئن تانؤدا كادةگة اسارلئق.
ءابئلعازئنئث مذنداي تذسئنئك بةرگةن سوزدةرئنئث ءوزئن ذشكة ءبولئپ قاراعان ءجون.
ءبئرئنشئسئ - موثعول سوزدةرئن تذرئكشة ءتذسئندئرؤئ؛ ةكئنشئسئ - اراب، پارسئ سوزدةرئن ءتذسئندئرؤئ؛ ءذشئنشئسئ - كونة تذركئ سوزدةرئنة بةرگةن تذسئنئكتةمةسئ. كةي رةتتة اأتور ءبئر ءسوزدئث اراب، تاجئك، موثعول، تذركئ تئلدةرئندةگئ بالامالارئن سالئستئرا وتئرئپ تذسئندئرؤگة تئرئسقان.
اأتور موثعولشا كئسئ، جةر-سؤ اتاؤلارئن تذرئكشة تذسئندئرؤگة كوپ كذش جذمساعان. ماسةلةن، «مذعذل اتاؤئ تذركئدةگئ مذث (قايعئ ماعئناسئندا) جانة ذعذلدان - مذثذعئل > مذعذل بولعان» دةگةنگة سايادئ. شئثعئس حاننئث ارعئ اتالارئ وزدةرئن «بورجئعان قياتپئز» دةپ اتايدئ، مذنداعئ بورجئعان ءسوزئ پةسؤكي باهادذردئث كوزئنئث شاهئلا (شاعئر) بولؤئنان شئققان. «قيات» - رؤ اتئ، و باستا قيان دةگةننةن شئققان، ول موثعولشا «تاؤدان قذلاپ، تةز اعاتئن سؤ دةگةنگة كةلةدئ، ال قيات - سونئث كوپشة ءتذرئ، ياعني سوثعئ ت دئبئسئ كوپتئكتئ بئلدئرةدئ» دةپ كورسةتةدئ. بذل تذسئنئگئ لينگأيستيكالئق جاعئنان دا قيسئنعا كةلةدئ. ويتكةنئ ت دئبئسئنئث ورال-التاي تئلدةرئندة ءبئر كةزدة كوپشة ءتذردئ بئلدئرةتئن قوسئمشا بولعانئن تذركئتانؤشئ عالئمدار جان-جاقتئ دالةلدةگةن.
وسئ سياقتئ «دؤلات» ةتنونيمئن دؤعلان سوزئنةن شئعارادئ، دؤعلان ‒ موثعولشا اقساق دةگةن ءسوز، ال دؤلات سونئث كوپشة ءتذرئ. قازئرگئ موثعول تئلئندة دة اقساقتئ دوگولون دةيدئ ةكةن (1،21).
قونقامار ةلئنئث اتاؤئن ءابئلعازئ «ذلكةن مذرئندئ (ادام) دةگةننةن شئققان، ويتكةنئ قوثق - موثعولشا ذلكةن، ذلئق، ال قامار مذرئن» دةپ تذسئندئرةدئ. قازئرگئ موثعول تئلئندة دة مذرئندئ حامار دةيدئ ةكةن، ءبئراق ذلكةن دةگةندئ توم، يح، ناستاي دةپ بئرنةشة سوزبةن بئلدئرةدئ، قوثق ءسوزئ قازئر ةسكئرؤئ دة مذمكئن. وسئمةن بايلانئستئ قازاقتاعئ «قوثقاق مذرئن» نةمةسة «مذرنئ قوثقيعان» تئركةستةرئ ذلكةن مذرئن دةگةن ماعئنانئ بةرةدئ. قئرعئز تئلئندة ذلكةن مذرئندئ «كونكوعوي مؤرؤن» دةيدئ ةكةن.
اأتور رةتئنة قاراي اراب، پارسئ سوزدةرئنة دة تذسئنئك بةرئپ وتئرادئ. ماسةلةن، اأتور اتالعان ةثبةگئنئث 5- بةتئندة «ادام اراب ءتئلئ تذرذر، ارابلار يةرنئث قئرتئشئنئ ادام دةر» دةپ جازادئ. ونئث سةبةبئن قذداي تاعالا ادامدئ جةر بةتئنةن الئنعان توپئراقتان جاساعاننان دةپ تذسئندئرةدئ. شئندئعئندا دا ارابتاعئ ادام ءسوزئنئث ءبئر ماعئناسئ «جةر ءذستئ، نارسةنئث قابئعئ» دةگةنگة كةلةدئ.
تذركئ سوزدةرئنئث كونةرگةن فورمالارئ كةزدةسكةن جاعدايدا، ولاردئ دا وزئنشة ءتذسئندئرئپ وتئرؤعا تئرئسادئ. ماسةلةن، قئپشاق تايپاسئ تؤرالئ ءسوز بولعاندا، ونئ اعاشتئث قؤئسئندا تؤعاندئقتان سولاي اتالعان دةپ كورسةتةدئ. ويتكةنئ ةسكئ تذركئ تئلئندة ءئشئ قؤئس اعاشتئ قئبچاق دةيدئ، ال قازئر ق دئبئسئن چ قئلئپ ايتئپ، چئبچاق دةپ كةتكةن دةپ تذسئندئرةدئ. قؤئس نارسةنئ قاؤاق، قاؤاشاق دةپ اتاؤ تئلئمئزدة ءالئ كذنگة دةيئن بار، ول سوزدةردئث ءبئر كةزدةگئ قئبچاقتان شئعؤئ ءتئل زاثئنا قايشئ ةمةس.
اأتور كةيبئر سوزدةردئث ءمانئن اشؤدا ونئث بئرنةشة تئلدةردةگئ بالامالارئن سالئستئرا وتئرئپ ءتذسئندئرؤ ادئسئنة جذگئنگةن. ماسةلةن، امئنةك ءسوزئ ءامئن دةگةننةن شئققان، ول موثعول تئلئندة ارابتاعئ جان دةگةن ذعئمدئ بئلدئرةدئ. تاجئك تئلئندة ونئ هؤش، وزبةك تئلئندة (بذل اراداعئ وزبةكتةر وزبةك حاننئث تذسئندا التئن وردادا بولعان قازاق رؤلارئ ءابئلحايئر حاننان قئسئم كورئپ، ورتا ازياعا ئعئسقاندار، ولار وزدةرئن «وزبةكپئز» دةپ اتاعان) ءتئن دةيدئ دةپ كورسةتةدئ. ال امئنةك دةگةندةگئ سوثعئ ك (ةك) - كئشئرةيتكئش قوسئمشا، ياعني «كئشكةنتاي جان» دةگةنئ، وزبةك كئشكةنتاي دةگةندئ كةنة دةيدئ دةپ تذسئندئرةدئ. سوندا قازئرگئ تئلئمئزدةگئ كئشكةنة ءسوزئ كئشئ دةگةن ءبئر ماعئناداعئ ةكئ ءسوزدئث كئرئككةن ءتذرئ بولادئ. سول سياقتئ قازاقتاعئ جان-ءتئنئ دةگةن قوس ءسوز دة ارابتاعئ جان سوزئنة ونئث تذرئكشة أاريانتئ ءتئن ءسوزئنئث قوسارلانؤئ ارقئلئ جاسالعانئن بايقاؤ قيئندئق كةلتئرمةيدئ.
سونئمةن قاتار اعئپ جاتقان سؤدئ موثعولدار نذران، ارابتار ؤادئ، تاجئكتةر رؤد (ذلكةنئن-رؤدحانا)، تذركئلةر ساي دةپ اتايتئنئن كةلتئرةدئ. بذعان قاراعاندا، قازاقتاعئ سايمةن بايلانئستئ جةر اتتارئنئث و باستا بةلگئلئ ءبئر وزةن اتئنان شئققاندئعئ كورئنةدئ. وسئ ءتارئزدئ ارداقتئ، عازيز ادامدئ موثعولداردئث ةچةكة، تذركئلةردئث اتا دةيتئنئن كورسةتةدئ. ماسةلةن، حاكئم اتا، سةيئت اتا، ت.ب.
قورئتا ايتقاندا، ءابئلعازئ باهادذردئث تاريحي شئعارماسئنداعئ بةرئلگةن تذسئنئكتةمةلةر مةن تالداؤلاردئث كونة ءداؤئر جادئگةرئندةي كوپتةگةن سوزدةردئث ماعئناسئن تانؤدا، جةر-سؤ اتتارئنئث ةتيمولوگياسئن ايقئنداؤدا تيگئزةر پايداسئ مول.
باباش ءابئلقاسئموأ، ا.بايتذرسئن ذلئ اتئنداعئ ءتئل ءبئلئمئ ءينستيتؤتئنئث باس عئلئمي قئزمةتكةرئ، فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور
«انا ءتئلئ» گازةتئ