سوثعئ دةرةكتةر بويئنشا قازاقستاننان مايدانعا اتتانعان 1 ميلليون 200 مئث جاؤئنگةردئث 600 مئثئ سوعئستان قايتئپ ورالمادئ. جالپئ، بذرئنعئ كةثةس وداعئنئث 27 ميلليونعا جؤئق ادامئن جالماعان قاندئ قئرعئندا ةلئمئزدةن اتتانعان 500 گة جؤئق جاؤئنگةر 1934 - جئلئ بةكئتئلگةن ةث جوعارعئ اتاق كةثةس وداعئنئث باتئرئ اتانعان بولاتئن، ونئث 103 نئث ذلتئ قازاق. سوعئس كةزئندة بذل اتاققا 100 قازاق ية بولسا، سوعئس اياقتالعاننان كةيئنگئ جئلدارئ ناقتئ ايتقاندا، 1946 - جئلئ قذدايبةرگةن سذراعانوأ، 1965 - جئلئ گةنةرال سابئر راحئموأ، ال 1990 - جئلئ باؤئرجان مومئش ذلئ الدئ.
ةكئ مارتة كةثةس وداعئنئث باتئرئ اتاعئن تالعات بيگةلدينوأ، لةونيد بةدا، ءيأان پاألوأ، سةرگةي لؤگانسكي، ال شئمكةنتتة ورنالاسقان چؤگؤيةأ اسكةري اأياسيا ؤچيليششةسئ تذلةگئ ي.ن.كوجةدؤب ءذش مارتة كةثةس وداعئنئث باتئرئ اتاعئن يةلةندئ. شئعئستان شئققان قوس جذلدئز پؤلةمةتشئ مانشذك مامةتوأا مةن مةرگةن ءاليا مولداعذلوأالار دا وسئ جوعارئ اتاققا لايئقتئ دةپ تانئلدئ. سونئمةن قاتار 142 قازاقستاندئق داثق وردةنئنئث تولئق يةگةرئ اتانسا، كةثةس وداعئنئث وردةن، مةدالدارئمةن ماراپاتتالعان قازاقستاندئقتار سانئ - 96638 ادام.
جالپئ تاريحي دةرةكتةرگة كوز جذگئرتسةك، 1- دذنيةجذزئلئك سوعئستا جةثئلئسكة ذشئراعان گةرمانيا 1933 - جئلداردان باستاپ قارؤلانؤعا باسا نازار اؤدارئپ، كةتكةن ةسةنئ قايتارؤعا تئرئسئپ باققان. بذعان ا ق ش-تئث الپاؤئت كومپانيالارئ بولگةن قارجئلاي ءارئ ماتةريالدئق كومةكتةر دة كوپ سةپتئگئن تيگئزدئ. ءتئپتئ، ءبئرئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئستا باستئ قارسئلاستئث ءبئرئ بولعان كةثةس وداعئنئث ءوزئ 1926-33 - جئلدارئ ارالئعئندا ليپةسك جانة قازان قالالارئنداعئ پوليگونداردا گةرمانيا قارؤلئ كذشتةرئ وفيسةرلةرئنئث ءبئلئمئ مةن بئلئكتئلئگئن شئثداؤعا قول ذشئن بةرگةن بولاتئن. وسئلايشا، ءوزئ اسئراعان كذشئكتئث ءيت بولعاندا بالاعئنان الاتئنئن بئلمةي قالدئ.
1940 - جئلدئث اياعئندا فاشيستئك گةرمانيا وزدةرئ باسئپ العان پولشا جةرئنة، ياعني ك س ر و-مةن شةكاراعا تاياؤ اسكةرلةرئن شوعئرلاندئرا باستاعاندا دا بةيقامدئققا سالئندئ. شئندئعئندا بذل جايتتان حاباردار كةثةستئك تئثشئلار جةدةل اقپاراتتاردئ ورتالئققا جةتكئزئپ وتئرعان ةدئ. الايدا، ولاردئث جةتكئزگةن حابارلارئ ءبئر-بئرئمةن قابئسپاي جاتتئ. ويتكةنئ، مذنداي قادامعا ذلئ بريتانياعا جاسالاتئن باسقئنشئلئق سوعئستئ بذركةمةلةؤ ءذشئن بارئپ وتئرعاندئعئن ايتقان گةرمانيا الداؤ-ارباؤعا تولئ سان ءتذرلئ جالعان اقپاراتتاردئ تاراتقان-دئ.
ايتا كةتةرلئگئ، 1940 - جئلئ گةرمانيا، يتاليا جانة جاپونيانئث «ذشتئك پاكتئسئنة» كةثةس وداعئنئث قول قويؤدان باس تارتؤئنان كةيئن-اق گيتلةر ك س ر و-عا شابؤئل جاساؤ جوسپارئن بةكئتتئ. ك س ر و-مةن سوعئستئث جوسپارئ 1941 - جئلعئ 31- قاثتاردا شئعارئلعان «اسكةرلةردئ ستراتةگيالئق توپتاؤ مةن ورنالاستئرؤ تؤرالئ ديرةكتيأا» اتتئ قذجاتتا ةگجةي-تةگجةيلئ باياندالدئ. ال 1941 - جئلعئ 1 - مامئردئث گيتلةر ك س ر و-عا شابؤئل 22- ماؤسئمدا باستاؤدئ تذبةگةيلئ شةشتئ.
تاريحي دةرةكتةرگة قاراعاندا، 1937-1938- جئلدارئ ك س ر و-دا ورئن العان جاپپاي قؤعئن-سذرگئننئث ناتيجةسئندة قئزئل ارميانئث باسقارؤ بؤئنئ اؤئر شئعئنعا ذشئردئ. ماسةلةن، 5 مارشالدئث 3 ةؤئ، 15 ارميا گةنةرالئنئث 13ئ، 9 ادميرالدئث 8 ئ، 57 كةمة كومانديرئنئث 50 ئ، 186 ديأيزيا كومانديرئنئث 154 ئ، 16 اسكةر كوميسسارئنئث 16 سئ، 28 كورپؤس كوميسسارئنئث 25 ئ اتئلؤ جازاسئنا كةسئلدئ. اسكةري وكرؤگتار مةن اسكةري قذرامالاردئث باسئنا جاس، تاجئريبةسئز باسقارؤشئلار تاعايئندالدئ. ال سوعئس باستالعان كةزدة 17 اسكةري وكرؤگ باسشئلارئنئث 7 ةؤئ، 17 وكرؤگ شتاب باسشئلارئنئث 4 ةؤئ ءوز قئزمةتتةرئنة تاعايئندالعاندارئنا جارتئ جئل تولماعان ةدئ.
20 ارميا قولباسشئلارئنان 13 ئنئث تاعايئندالعاندارئنا جارتئ جئل تولماي، تةك 2 عانا جئلدان استام ؤاقئت بذرئن تاعايئندالدئ. كومانديرلةردئث 70 پايئزئنئث (پولك كومانديرئنةن جوعارئ) جانة سول دةثگةيدةگئ ساياسي جذمئسشئلاردئث 75 پايئزئنئث جذمئس ءوتئلئ جئلعا جةتپةيتئن. مئنة، وسئنداي دةرةكتةردئ العا تارتقان ءبئرقاتار زةرتتةؤشئلةر قؤعئن-سذرگئن اسكةردئث قورعانئس قابئلةتئنة كةرئ اسةرئن تيگئزدئ دةپ سانايدئ. ولاردئث پايئمئنشا، كادر «تازالاؤ» اسكةردئث مورالدئق جاعدايئنا كةرئ اسةر ةتئپ، كةيبئر ازاماتتاردئث ذلئ وتان سوعئسئ كةزئندة جاؤ جاعئنا وتؤلةرئن قؤعئن-سذرگئنمةن جؤئپ-شايؤلارئنا مذمكئندئك جاسادئ.
30- جئلداردئث جاپپاي قؤعئنئنا تئكةلةي قاتئسقان مولوتوأتئث پئكئرئ ةگةر 30- جئلداردئث وقيعالارئ ورئن الماعاندا سوعئستئث كةزئندة ساتقئندار مةن كوللابوراسيونيستةردئث سانئ الدةقايدا كوپ بولار ةدئ دةگةنگة سايادئ. قالاي دةگةندة دة تةمئردةي ءتارتئپ پةن كةثةستئك ازاماتتاردئث جانقيارلئق ةرلئگئ ارقاسئندا عانا قئزئل ارميا جةثئسكة جةتكةن ةدئ.
بذل سوعئسقا قازاقستان توتاليتارلئق كةثةستةر وداعئنئث ءبئر بولئگئ رةتئندة قاتئستئ. كوممؤنيستئك جذية مةن فاشيستئك ءتارتئپتئث تةكةتئرةسئ قازاقستاندئقتارعا زور قاسئرةت الئپ كةلدئ. اكئمشئل-ءامئرشئل كةثةستئك جذية قازاقستاندئ سوعئس ماقساتئنا شذعئل بةيئمدةدئ. ويتكةنئ قازاقستاننئث ادام جانة تابيعي مذمكئندئكتةرئ مول ةدئ. كوپتةگةن اسكةري ديأيزيالار مةن بريگادالار، ارتيللةريا، مينومةت، اأياسيا پولكتةرئ جانة دةربةس باتالوندار قذرئلدئ. قازاقستان جاؤئنگةرلةرئ كةثةس-گةرمان مايدانئنئث شةشؤشئ شايقاستارئنا قاتئستئ. سوعئستئث العاشقئ ساتئندة شةكارا شةبئندةگئ برةست قورعانئسئن قورعاؤشئلار قاتارئندا مئثداعان قازاقستاندئقتار بولدئ.
1941 - جئلعئ قئركذيةكتئث اياعئندا باستالعان ماسكةؤ تذبئندةگئ شايقاستا گةنةرال ي.پانفيلوأ باسقارعان 316-اتقئشتار ديأيزياسئ ةرةكشة كوزگة ءتذستئ. مذندا باؤئرجان مومئش ذلئ باسقارعان 1073-گأاردياشئل اتقئشتار پولكئ جاؤ شابؤئلئنا ةرلئكپةن تويتارئس بةردئ. ماسكةؤدئ قورعاؤدا پانفيلوأشئلار ديأيزياسئ بولئمدةرئنئث ساياسي جةتةكشئلةرئ پ.أيحروأ، م.عابدؤللين، اأتوماتشئلار ت.توقتاروأ، ر.امانگةلديةأ ةرلئك كورسةتتئ. قازاقستاندئق اسكةري قذرامالاردئث ذشتةن ءبئرئ 1941 - جئلعئ 9 - قئركذيةكتةن باستاپ لةنينگرادتئ قورعاؤعا قاتئستئ.
قازاقستان 1942 - جئلدئث جازئندا ستالينگراد شايقاسئنئث ةث جاقئن تئلئنا اينالئپ، سوعئس قيمئلدارئنا باتئس قازاقستانداعئ تةمئر جول ستانسالارئ مةن ةلدئ مةكةندةر كةثئنةن تارتئلدئ. كؤرسك شايقاسئندا جانة باسقا دا مايدانداردا قازاقستاندئق قذرامالار مةن بولئمدةر بولدئ. بالتئق بويئ رةسپؤبليكالارئن، ؤكراينا مةن بةلورؤسسيانئ، شئعئس ةؤروپانئ ازات ةتؤگة جانة بةرلين وپةراسياسئن جذزةگة اسئرؤعا قازاقستاندئق جاؤئنگةرلةر دة قاتئستئ. قازاقستاندئقتار پارتيزان سوعئسئنا دا بةلسةنة قاتئستئ.
لةنينگراد وبلئسئنداعئ شايقاستاردا - 220، سمولةنسك جةرئندة - 270 تةن استام، ؤكراينا مةن بةلورؤسسيادا - 3000 داي قازاقستاندئق ةرلئك كورسةتتئ. بذلاردئث ئشئندة ق.قايسةنوأ، ع.احمةدياروأ، ب.جانگةلدين، ءا.شارئپوأ، ن.بايسةيئتوأا مةن ت.جذمابايةأا، ج.ساين، ع.وماروأ سياقتئ قازاقتئث ذل-قئزدارئ بولدئ. پارتيزاندار كومانديرلةرئ ا.ةگوروأقا، ن.زةبنيسكيگة جانة ف.وزميتةلگة كةثةس وداعئنئث باتئرئ اتاعئ بةرئلدئ. 300 دةي قازاقستاندئق ةؤروپاداعئ قارسئلاسؤ قوزعالئسئنا قاتئستئ. فاشيزمگة قارسئ سوعئس جةثئسپةن اياقتالعاننان كةيئن قازاقستاندئق جاؤئنگةرلةر كانتون ارمياسئنا قارسئ شايقاستئ.
قازاقستاننئث تابيعي بايلئعئ قئزئل ارميانئ اسكةري تةحنيكامةن جاراقتاندئرؤدا ماثئزدئ رول اتقاردئ. ك س ر و ح ك ك مةن ب ك(ب)پ و ك-نئث 1941 - جئلعئ 16 - تامئزداعئ قاؤلئسئ قازاقستاننئث 1941 - جئلدئث 4 - توقسانئ مةن 1942- جئلعا ارنالعان اسكةري-شارؤاشئلئق جوسپارئن بةلگئلةدئ. وسئ قاؤلئعا سايكةس رةسپؤبليكا ةكونوميكاسئ سوعئس مذددةسئنة باعئتتالدئ.
رةسپؤبليكا اسكةري ءوندئرئس ءذشئن قاجةت مئس، قورعاسئن، مةتالل، أيسمؤت، موليبدةن، پوليمةتالل كةندةرئن وندئرؤدة جةتةكشئ ورئندا بولدئ. مارگانةس، أولفرام، نيكةل، ت.ب. ءوندئرؤ جولعا قويئلدئ. قازاقستاننئث قورعانئس زاؤئتتارئ قارؤ-جاراق پةن وق-ءدارئ جاساؤدئث جاثا ذلگئلةرئن يگةردئ. قاراعاندئ كةنشئلةرئ ونةركاسئپ پةن كولئكتئ كومئرمةن قامتاماسئز ةتتئ. ورال - ةمبئ مذنايلئ اؤداندارئنئث كاسئپورئندارئ سذيئق وتئن شئعارؤدئ 39 پايئزعا ارتتئردئ. ةلةكتر قؤاتئن ءوندئرؤ 2 ةسة دةرلئك ءوستئ. 1941-1945 - جئلدارئ بارلئعئ 460 جاثا ءوندئرئس ورئنئ سالئندئ. بذلاردئث قاتارئندا سوعئس ءجذرئپ جاتقان اؤدانداردا قازاقستانعا كوشئرئلگةن 142 كاسئپورئن قئسقا مةرزئم ئشئندة ورنالاستئرئلئپ، ئسكة قوسئلدئ.
قازاقستاننئث اؤئل شارؤاشئلئعئ مايدان مةن تئلدئ ازئق-تذلئكپةن، ونةركاسئپتئ شيكئزاتپةن جابدئقتادئ. 1942 - جئلئ مال باسئ 2 ميلليونعا، ةگئس كولةمئ 8 ميلليون گةكتارعا جؤئق ارتتئرئلدئ. رةسپؤبليكا 1941-45 - جئلدارئ 5829 مئث توننا استئق، 734 مئث توننا ةت جانة باسقا ازئق-تذلئك بةردئ. سوعئس جئلدارئ رةسپؤبليكا ةثبةكشئلةرئ مايدانعا كيئم-كةشةك، ازئق-تذلئك جئبةرئپ، جةكة ازاماتتاردئث قارجئسئنا تانكتةر، ذشاقتار، سذثگؤئر قايئقتار جاسالدئ. رةسپؤبليكا حالقئنئث مايدان قاجةتئنة ةرئكتئ جيناعان قارجئسئ 4700 ميلليون سوم بولدئ.
الايدا، قازاقستان ءذشئن بذل سوعئستئث زاردابئ اؤئر بولدئ. شئن مانئندة ول ةكئ قؤاتتئ ساياسي جذيةنئث - توتاليتارلئق كةثةستةر وداعئ مةن فاشيستئك گةرمانيانئث قارسئ تذرؤئنان شئققان ةدئ.
ذلئ وتان سوعئسئنداعئ جةثئس كذنئ قازاقستان مةن ت م د-دا عانا ةمةس، سونئمةن قاتار ودان تئسقارئ جةرلةردة دة كةثئنةن اتاپ وتئلةدئ. بذل جئل سايئنعئ اتالئپ وتةتئن مةيرامنئث ةرةكشة جانة قذرمةتتئ ورئنئ بار. ءبئزدئث بولاشاعئمئز ءذشئن قذربان بولعان ميلليونداعان ادامداردئ ةسكة ءتذسئرؤ ءذشئن، ءاربئر قازاقستاندئق بذل مةرةكةنئ وتانعا دةگةن سذيئسپةنشئلئگئنئث نئشانئ رةتئندة اتاپ وتةدئ.
اأتور: مارلان جيةمباي