جالپئ، مولدالاردئث مذنداي جاماناتقا قالاتئنداي نة جازئعئ بار ةدئ؟ «مةشكةي دةگةن جاقسئ ات ةمةس» دةگةن سةكئلدئ بذگئندة ساناعا ابدةن ءسئثئپ قالعان تةرئس تذسئنئك قايدان پايدا بولدئ؟
قازاقتا مولدا دةگةن كئم ةدئ؟ قازاق ءتئلئنئث تذسئندئرمةلئ سوزدئگئندة مولداعا «قذراندئ، ءدئني عيباداتتئ جاقسئ بئلةتئن، ءدئني ءراسئمدئ اتقارؤشئ، مذسئلمانداردئث ءدئني قئزمةتكةرئ» دةگةن انئقتاما بةرئلةدئ. ياعني، ءدئني ءبئلئمئ جوعارئ، ءدئندار، تاقؤا جاندئ قازاق مولدا دةگةن. مولدا قوعام ئشئندة ساؤاتتئلئعئمةن دة ةرةكشةلةنئپ تذراتئن بولعان.
ادةبيةتشئ ناؤرئزباي اقباي قذراستئرعان «ءداستذرلئ اتاؤلار» كئتابئندا دا: «مولدا، موللا - مذسئلماننئث ءداستذر ءجون-جوسئعئنئث بئلگئرئ، ءدئن قئزمةتكةرئ، ءدئن مةكتةبئنئث ذستازئ، ءبئلئمدئ، وقئمئستئ ادام»، - دةلئنگةن.
ماحامبةت وتةمئس ذلئنئث: «حات وقيدئ مولدالار، قالاممةن تارتقان سيادان»، - دةگةن ولةثئنةن مولدالاردئث سول كةزدة ساؤاتتئ تذلعا بولعانئن اثعارامئز.
عالئم، ابايتانؤشئ ومار جالةل: «بذرئن قازاقتئث مولدالارئ قانداي بولعان؟ ولار قيسسا-داستانداردئ جاتقا ساپئرعان عوي. «قوزئ كورپةش - بايان سذلؤ»، «فارحات - شئرئن» سياقتئ داستانداردئ جاتقا ايتئپ وتئرعان. مولدا - «عذلاما» دةگةن ءسوز»، - دةيدئ. دةمةك، قازاقتئث ئشئندةگئ مولدالار قازاق ءتئلئنئث جئلئگئن شاعئپ، مايئن ئشةتئن، سوزگة شةشةن، جئر-داستانداردئ جاتقا بئلةتئن اعارتؤشئ عالئم بولعان.
ال اراب تئلئندة «مولدا» ءسوزئ «ماؤلا» تذبئرئنةن شئعئپ، عالئم، ذستاز، شةيح، فاقيه، اسا قذرمةتتئ دةگةن تةرةث ءئلئم يةلةرئ ماعئناسئندا كةلةدئ.
ءتئپتئ، مولدانئ اراب ءتئلئ سوزدئگئندةگئ «مالا«ا» تذبئرئمةن دة بايلانئستئرئپ جاتادئ. «مالا«ا» ارابشا «تولعان» دةگةن ءسوزدئ بئلدئرةدئ ةكةن. بئلايشا ايتقاندا، مولدا - عئلئممةن تولئسقان تذلعا.
تئم بولماسا «ءبئر مولدانئث سوثئنان قئرئق شايتان ةرةدئ» دةگةن ماقالدئث وزئنة وي جذگئرتئپ كورئثئزشئ. وسئ ماقالدئث ءوزئ بئزگة مولدانئث يمان شكالاسئن كورسةتئپ تذر ةمةس پة؟ ياعني، مولدانئ تؤرا جولدان اداستئرؤ ءذشئن قئرئق شايتان كذش سالعان. دةمةك، قازاقتا مولدا ذعئمئ و باستان دذمشةلئكتئ ةمةس، تاقؤالئقتئ كورسةتكةن. مولدا دذمشة بولسا، وعان قئرئق شايتان جابئلئپ نةسئ بار؟
نةگئزئ «مولدانئث ايتقانئن ئستة، ئستةگةنئن ئستةمة» دةگةن ءسوز دة مولدالاردئث تاقؤالئعئنا قاتئستئ ايتئلعان بولاتئن. سةبةبئ، مولدالاردئث رؤحاني كةمةلدئككة جةتؤ جولئنداعئ امالدارئ قاراپايئم حالئققا اؤئر سوعاتئندئقتان جذرت مولدانئث ئستةگةنئمةن ةمةس، ايتقانئمةن جذرؤدئ ناسيحات ةتكةن. بذگئندة، وكئنئشكة قاراي، بذل ءسوزدئ مذلدةم باسقا قئرئنان تذسئنةتئن بولدئق.
وسئلاردان كةيئن «نة سةبةپتئ وسئنداي ءدئني لاؤازئمدئ تذلعا، ذلكةن عذلاما، ءدئن مةكتةبئنئث ذستازئ ءبئزدئث قوعامدا ارامزا، دذمشة اتانئپ وتئر؟» دةگةن سذراق تؤادئ.
مذنئ ءبئز قازاق ذلتئنا، قازاق دئنئنة قارسئ جاسالعان يدةولوگيانئث جةمئسئ دةپ بئلةمئز. كةثةس ذكئمةتئ «قازاقتئ ذلتسئزداندئرؤدئث ءتاسئلئ - ءدئنئ مةن تئلئنةن ايئرؤ» ةكةنئن جاقسئ بئلگةن. جانة بارلئق قيتذرقئ ساياساتئن وسئ ةكئ قذندئلئعئمئزدئث اياسئندا جذزةگة اسئرعان.
ماسةلةن، تئلدةن ايئرؤ ءذشئن توتة جازؤئمئزدئ الئپ تاستاپ، كيريلليسانئ ةنگئزدئ. بذل ساياساتتئ احمةت بايتذرسئن ذلئ «قازاق» گازةتئنئث 1914 - جئلعئ ءبئر سانئندا: «روسسيا قول استئندا ءتذرلئ ءتئلدئ، ءتذرلئ ءدئندئ، ءتذرلئ جازؤ-سئزؤدئ تذتئنئپ وتئرعان جذرتتار بار. سولاردئث ءبارئ ءتئلئن، ءدئنئن، جازؤ-سئزؤئن ورئسقا اؤدارسا، ذكئمةتكة ونان ذنامدئ ءئس بولماس. ...ذكئمةتكة كةرةگئ - مةملةكةتتةگئ جذرتتئث ءبارئ ءبئر تئلدة، ءبئر دئندة، ءبئر جازؤدا بولؤ، ال ءار حالئققا كةرةگئ - ءوز دئنئ، ءتئلئ، جازؤئن ساقتاؤ»، - دةپ ايقارا ةتةدئ. مئنة، وسئلايشا ءتئل مةن دئننةن الاستاتؤ ءذشئن رةسةي بئزدةن توتة جازؤدئ الئپ تاستايدئ.
ال توتة جازؤ اراب قارپئندة بولعاندئقتان، ذلتئمئزدئ دئنگة بايلاپ تذرعانئن بئلةسئزدةر. قازاق توتة جازؤدان ايرئلعان سوث قذراننئث بةتئن اشؤدان قالدئ. ويتكةنئ، اراب قارپئ قازاق ءذشئن جات بولا باستادئ. وسئعان بايلانئستئ احمةت بايتذرسئن ذلئ مئنانداي ارگؤمةت ايتادئ: «دئنمةن بايلاسقان جازؤ ءدئن جوعالماي جوعالمايدئ». دةمةك، ءدئندئ جوعالتؤ ءذشئن وتارلاؤشئ ةلگة جازؤدئ دا جوعالتؤ كةرةك بولدئ.
قازاقتئ دئننةن ايئرؤدئث تاعئ ءبئر تاسئلئ - قازاق جةرئنة دذمشة مولدالار جئبةرؤ بولدئ. رةسةي يمپةريياسئ قازاقتئث مولدانئ، جالپئ ءدئن عذلاماسئن قاشان دا تورئنة شئعارئپ، سئيلئ ةتةتئنئن جاقسئ بئلةدئ. سول ءذشئن قازاق دالاسئنا ارنايئ دذمشة مولدالاردئ دايئنداعان. ول مولدالار قازاق دالاسئنا سةبئلگةن شپيوندئق قئزمةتتئث دانةگئ بولدئ. رةسةيگة قازاق تؤرالئ اقپاراتتاردئث ءبئرازئ وسئ مولدالار ارقئلئ جةتئپ تذرعان. ؤيكيپةديا ةنسيكلوپةدياسئندا دا «مولدا» ءسوزئن تةرئپ قالساثئز، «قازاق جةرئندة پاتشالئق رةسةي بيلئگئ تذسئندا مولدا قئزمةتئن اتقارعان ءدئني قئزمةتكةرلةردئث مئندةتتةرئ مةملةكةتتئك قاؤلئلارمةن بةلگئلةنئپ، شةنةؤنئكتةردئث باقئلاؤئندا بولدئ»، - دةپ جازئلعان. بذل دا جوعارئداعئ سوزئمئزگة دالةل بولا الادئ.
ال ناعئز ءدئندار، عذلاما، تاقؤا مولدالاردئ رةسةي قؤدالاؤعا سالعان. مولدا تاپشئلئعئن سةزئنگةن سوث كةيبئر اؤئلداردا «ءالئپتئ تاياق دةپ بئلةتئن» بئرةؤ بولسا، سونئ مولدا ةتكةن.
مئنة، سول كةزدة، شاكارئم ايتپاقشئ، «شالا مولدالار» شئعا باستادئ. ءدال وسئنداي ميسسياداعئ مولدالار «مولدا» اتئنا كئر كةلتئرة باستادئ. الاش زيالئلارئ ذلتتئ العا تارتؤدئ كوزدةسة، بذل مولدالار ةسكئشئلدئكتئ كوكسةپ، كةرئ تارتتئ.
مذنداي مولدالاردئ سوگئپ شاكارئم قذدايبةردئ ذلئ: «قذراندئ مولدا تةرئس وقئر، داعاراداي سالدةسئ» دةدئ. تاعئ ءبئر جازباسئندا: «ءدئن بوياؤلاعان شالا مولدا مةنةن ءوز بالاسئن شئرقئراتئن مال مةن شالعا ساتقانداردئث ءسوزئن شاريعات دةپ تالاسئپ وتئرئپ، سوگئسئپ كةكتةسةتذعئن نة ءجون بار؟»، - دةيدئ.
ال سابيت دونةنتايةأ: «بئلةمئز الدانئپ، جالدانئپ، سوپئنئث، مولدانئث قئلعانئن»، - دةپ سول كةزدةگئ مولدالاردئث ايلاسئنا ناليدئ.
جامبئل جابايةأ تا مولدالارعا «شاعئم» ايتئپ:
وقئمايمئن مولدادان،
ةكئ يئعئن قومداعان.
بالا كةلسة ساباققا،
جةم اثدئعان دوربادان.
اق سالدةسئ باسئثدا،
بوز ئنگةندةي بوزداعان.
قايتئپ ساباق بةرةدئ،
ايتقانئ ئشكة قونباعان، - دةپ ولةثئنة قوسادئ.
مئنة، وسئدان كةيئن ةل اراسئندا «ولةثدئ جةردة وگئز سةمئرةدئ، ءولئمدئ جةردة مولدا سةمئرةدئ»، «اثقاؤ ةلگة ارامزا مولدا»، «مولدالارعا مال قايعئ، مومئندارعا جان قايعئ»، «ايؤعا ناماز ذيرةتكةن تاياق، مولداعا ناماز ذيرةتكةن تاماق»، «الا شاپاندئ مولدا دا ءبئر، الا قاناتتئ ساؤئسقان دا ءبئر، ةكةؤئ دة ارام نيةت: جئعئلعاننئث قاسئندا، ولگةننئث باسئندا»، «قوجا، مولدا ةلدئ ازدئرار، تئكةن، قؤراي جةردئ ازدئرار»، «مولدانئث سالدةسئ اق بولعانمةن، نيةتئ قارا»، «مولدا «بةرةمئن» دةگةن ءسوزدئ بئلمةيدئ، «الامئن» دةگةن ءسوزدئ بئلةدئ»، «تاي جامانئ - جورعا، ادام جامانئ - مولدا»، «شارتئق قوشقار قوي بذزار، دذمشة مولدا ءدئن بذزار» دةگةن سةكئلدئ تئزة بةرسةث «مولدادان» جيئركةندئرةتئن ماقالدار شئعا باستادئ.
ةندئ وسئدان كةيئن ةل اراسئنان سذيكئمدئ مولدا تاؤئپ كور. وكئنئشكة قاراي، سول كةزدةگئ ساياسي جذيةنئث سئزاتئ ءالئ كذنگة دةيئن وشپةي كةلةدئ. قازئر دة مولدا دةگةندة مذرنئن تئجئرايتاتئندار از ةمةس. ءتئپتئ، وسكةندة «مولدا بولامئن» دةگةن بالانئ كورمةيسئز. ال «مولدا بولامئن» دةيتئن بالا بولسا، وعان اتا-اناسئ تئجئرئنا قارايتئن بولدئ. مئنة، وسئلايشا «مولدا بول، بالام!» دةگةن تاماشا باتانئث دا قادئرئن قاشئرئپ العاندايمئز. بئلة بئلسةثئز، سول كةزدة بالا ءذشئن بذدان ارتئق باتا بولمايتئن. ويتكةنئ، ول كةزدة مولدا بولؤ ذلكةن تذلعا بولؤ ةدئ.
ءالئ كذنگة دةيئن وسئنداي تذسئنئكتئث ةل اراسئندا تورؤئ قذلدئق سانادان ارئلا الماي كةلة جاتقاندئعئمئزدئ كورسةتةدئ. ياعني، مولدا دةگةندة كئمنئث ويئنا، ةث اؤةلئ، ارامزا مةن دذمشة دةگةن تذسئنئك كةلسة، وندا ونئث ساناسئ ءالئ دة كةثةستئك وتاردان ارئلماعانئ. ايتپةسة، وسئ مولدا ةمةس پة تؤعاندا ازانئن شاقئرئپ، ولگةندة جانازاسئن شئعاراتئن؟
سوندئقتان دا، بئزگة مذنداي تذسئنئكتةن سانامئزدئ شاياتئن ؤاقئت جةتتئ. بذگئنگئ تاثدا مولدالاردئث ساپاسئ كوتةرئلئپ جاتقاندا، مولداعا قاتئستئ جذرتتئث دا ساناسئ كوتةرئلؤئ ءتيئس دةپ ةسةپتةيمئز.
سالتان سايران ذلئ
muslim.kz