دةگةنمةن اتالمئش ءاننئث ورئنداؤشئسئ وكةن تاثئسقان قئتايداعئ قازاق تئثدارماندارئنا كةثئنةن تانئس بولعانئمةن، قازئر الماتئدا تذراتئن ءان اأتورئ سايلامحان مذستاحي تؤرالئ دةرةكتةر تئم از كةزدةسةدئ. ةندةشة اتالمئش ءان قالاي دذنيةگة كةلدئ؟ بةلگئلئ ءاننئث بةلگئسئز اأتورئ كئم؟ اأتوردئث ءوز اؤئزئنان تئثدايئق.
سايلامحان مذستاحي: ءاننئث كئندئگئ اتئزدا كةسئلئپ ةدئ... «ساؤلةشئم» ءانئ 1980 - جئلدارئ جاستئقتئث جالئنئنان تؤئنداعان العاشقئ اندةرئمنئث ءبئرئ. «مادةنيةت زور توثكةرئسئ» اتتئ قويئلئمنئث ةندئ عانا اياقتاپ، ون جئل بويئ ةسةثگئرةتكةن سئيقئرلئ كذشتئث بذعاؤئنان بئر جولا بوساپ، ةسئن جيعان ءار حالئق تامئرئ قيئلؤعا شاق قالعان ذلتئق قذندئلئقتارئن ذلئقتاي باستاعان كةزدةرئ بولاتئن.
اكةم سول توثكةرئستة قؤدالاؤعا ذشئراعان باسشئلاردئث قاتارئندا بولدئ. «كاپيتاليزم جولئمةن جذرگةن وقئتؤشئ»، «شةتشئل ةلةمةنت» دةگةن ةكئ «قالپاق» كيئپ، وتباسئمةن «نوقاي» دةپ اتالاتئن مةثئرةؤ دالاداعئ ةگئنشئلئك قئستاعئنا «ةثبةكپةن وزگةرتؤگة» اپارئلعان ةدئ. مةن بالالئق شئعئمدئ دا، جاستئق شاعئمدئ دا سول قئستاقتا وتكئزدئم. «مادةنيةت زور توثكةرئسئ» ةندئ باستالعان تذستا مةكتةپ تابالدئرئعئن اتتادئم. «ماؤ كوسةمنئث» قئزال تومدارئنان ءذزئندئ جاتتاپ جذرئپ، مذشةل جاسقا دا تولدئم، سول كةزدة وث اياعئمنان مةرتئكتئم. 4 جئل عانا وقئپ، مذگةدةك بولئپ قالعان مةن ءذشئن ول كةزدة ءبئلئم-عئلئم جات ذعئم ةدئ.
ءبئراق، قولونةر، ادةبيةت، كوركةمونةر حالئقتئق ونةر ةكةنئ، ول ونةردئث التئن كةنئشئ مةكتةپ ةمةس، حالئق ةكةنئ بار شئندئق.ذرپاق بويئنداعئ ءبئر وزگةشةلئك، ةرةكشةلئك بولسا ول تةك اتانئث قانئ، انانئث اق سذتئمةن كةلةتئنئ دة اقيقات. وسئنئ مةن تةرةث ءتذسئندئم.
ذلئ اتام اندئرةشتئث ناعاشئسئنان دارئعان ذستالئق ونةرئ بولدئ. التئن، كذمئس ذستاپ، ةر-تذرمان، بئلةزئك، شولپئ تةكتةس اسئل بذيئمداردئ جاسايتئن، سول قذندئ ونةر اتادان بالاعا جالعاسئپ بئزگة كةلگةندة، زامان وزگةرئپ سالا بةردئ. كوللةكتيأتئث ذستاحاناسئندا اتقا تاعا سوعاتئن، اؤئل-شارؤاشئلئق تةحنيكاسئن جوندةيتئن قذنسئز دذنية بولئپ قالدئ. بالا جاستان تاعدئر تاؤقئمةتئمةن، زامان قاقپايئن كوپ كورگةن مةنئث مئنةزئم تذيئق بولاتئن. سول مئنةزئمة قاراپ، اينالامداعئلار: «ة، سةن كئشكةنة كذنئندة مئسقئلشئل ةدئث، «مئسقئل، مئسقئلدئث ءتذبئ مذشكئل» دةيتئندئ شئعاردئ.
مةن سوزگة سونشالئق ساراث بولعان سايئن، ءوزئمدئ ئشئمدة تذنشئعئپ جاتقان ءبئر كذش بارداي سةزئندئم، ونئث ايعاي سالعئسئ، ءان ايتقئسئ كةلةتئن سياقتانا بةردئ. ئثئلداپ، ئسقئرئپ جذرةتئن ادةت تاپتئم. مةندةگئ بذل وزگةرئستئ بايقاعاندار: «وسئ سةنئث جاقئننان بةرئ ئثئلداپ، ئسقئرؤئث كوبةيئپ بارادئ، بايقايسئث با؟» دةيتئن. ءبئراق، مةن ولاردئث مذنداي سوزدةرئن كةلةكة، مازاق دةپ ئشتةن تئنئپ، ءذنسئز قالا بةرةتئنمئن.
ةل نة دةسة، و دةسئن دةدئم. دةگةنمةن، كوثئلئم ءبئر قوثئر داؤئستئ قوبئز با، الدة دومبئرا ما، بولماسا اششئ ءبئر سئبئزعئ ذنئنة مة، ايتةؤئر ساز اسپابئنا ئشكئ داؤئسئمدئ ذندةستئرگئم كةلةتئندئ شئعاردئ. ءسويتئپ جذرگةندة قولئما قالاقشاداي توعئز پةرنةلئ سارعئش دومبئرا ئلئگئپ، جانئمنان تاستامايتئن بولدئم. سول كةزدة ماعان دومبئرانئث قذلاق كذيئن كةلتئرئپ بةرةتئن اؤئل ماثئنان ةشكئم دة بولمادئ. سوسئن دومبئرانئ ءوز بةتئمشة ذيرةنة باستادئم، راديودان بةرئلگةن حالئق اندةرئن، كذيلةرئن وثاشادا وتئرئپ دومبئراعا سالئپ كوردئم.
اؤئلدئث توي-تومالاعئ ءبئر تاماشا ونةردئث ساحناسئ ةدئ شئركئن! توردة وتئرعان قذداعي، قذداشانئث لاقتئرئپ قالعان ورامالئ، شئتئ الدئثا توپ ةتة قالسا، قاشساث دا قذتئلمايسئث. ءالئث كةلسة اؤةلئ ايتئسقا تذسةسئث، ودان قالدئ قارا ولةث ايتاسئث، ول ةكةؤئ دة بولماسا، «قارا جورعانئ» بيلةپ بةرؤ جازئلماعان زاث بولاتئن. سونداي «نوقتا» باسقا ئلئنگةندة قئسئلا وتئرئپ، جذرت الدئندا دومبئرمةن ءان ايتاتئن ةدئم.
1982 - جئلدئث كوكتةمئ ةدئ. ءبئر كذنئ اؤداندئق راديودا ءتئلشئ بولئپ ئستةيتئن مذقاش دةيتئن دوسئم ذيگة ارنايئ كةلدئ، ماعان قئزدارعا جازعان بئرنةشة ولةثدةرئن وقئپ بةرئپ: «وسئلاردئث ئشئندة ذناعان ولةثگة اؤةن شئعارئپ كور» دةگةن ءوتئنئش ايتتئ. مةن ونئث ذسئنعان بئرنةشة پاراق قاعازدارئن قولئما السام دا: «مذقا، بذل تالابئثدئ مةن ورئنداي الارمئن با؟» دةپ ةدئم. ول ماعان: «وثاشادا ويلانئپ كورمةيسئث بة، ساعان ساتتئلئك تئلةيمئن!» دةپ قايتئپ كةتتئ. مذقاش كةتكةن سوث ونئث ولةثدةرئنة قايتالاي كوز جذگئرتئپ وتئرئپ، «اققؤ» دةگةن ولةثگة كوزئم ءتذستئ. ءبئرئنشئ شؤماعئنداعئ:
ويناعان كول بةتئندة تولقئن قؤئپ،
كوثئلدئ كةتتئث ةركةم تولقئندئرئپ.
اپپاعئ ارمانئمنئث كةلشئ بةرئ،
وزئثدةي پاك تذلعانئ ةتتئم ءذمئت، - دةگةن جولدارئن قايتالاي وقئعانئمدا، كيةلئ اققؤ قذستئث ءبئر شاراپاتئ مةنئث جان دذنيةمدئ جةلپئپ وتكةندةي، ءبئر سيقئرلئ ساؤساق كوثئل سازئمنئث پةرنةسئن ءدوپ باسقانداي بولدئ. جانئمنئث قئل ئشةگئن شةرتة باستاعانداي، ولةثنئث قايئرما شؤماعئن وقئعاندا باياعئدان بئلةتئن ءان اؤةنئنئث ءسوزئن جاثا تاپقانداي كذي كةشتئم.
اققؤ ايدئن باعئث،
اققؤ ءانئم مةنئث.
اپپاعئ ارمانئمنئث كةلشئ بةرئ،
شالقئسئن، شابئتتانسئن مةنئث جانئم، - دةگةن جولدارئن اندةتة جونةلگةنئمدئ وزئمدة سةزبةي قالئپپئن. نة كةرةك، سول قايئرما اؤةندئ از بولسا ءجذز قايتالاپ بارئپ، دومبئرانئ قولعا الئپ، پةرنةسئن باسئپ، ئشةگئنة قول سوقتئم. وسئلايشا العاشقئ «اققؤ» ءانئ قانات قاققان ةدئ.
وسئدان كةيئن دة اقئن سادةن ءانؤار ذلئنئث «ءمولدئر بذلاق» دةگةن ولةثئنة ءان جازدئم. كةيئنئرةك سوزدةرئن دة ءوزئم جازعان «بذلبذل جئرئ»، «كوكتةم جئرئ» دةگةن اندةرئم دذنيةگة كةلدئ. مةن ول كةزدة اؤئلدئث جئلان باؤئر تراكتورئنئث تئزگئنئندة ةدئم. كوكتةمدة ةگئس باسئندا جةر جئرتئپ جاتقانبئز، ايماقتئق گازةت-جؤرنالداردا ولةثدةرئ جاريالانئپ جذرةتئن، بةكباقئت دةگةن كورشئ اؤئلدئث باستئعئ اتئز باسئنا كةلئپ اتتان ءتذسئپ جاتقاسئن، ول كئسئنئث قاسئنا بارئپ سالةمدةستئم. بةكباقئت مةنئث بةت-جذزئمة بئردةمة ئزدةگةندةي قاراپ وتئردئ دا: «سايلامحان، ءبئز سةنئ تةمئرشئلئكپةن، تةحنيكانئث ءتئلئن بئلةتئن جئگئت دةپ جذرسةك، باسقا دا ونةرئث بار ةكةن عوي»، - دةپ قويئن داپتةرئنئث اراسئنان تاقئرئبئ جازئلماعان، ءذش شؤماقتان تذراتئن ولةثئن ذسئندئ. «مئناؤ مةنئث وزدةرئثدةي بوز بالا كةزئمدة جازعان ولةثئم ةدئ، وسئعان اؤةن شئعارئپ كورمةيسئث بة؟» دةدئ. مةن ءذش شؤماق ولةثدئ ئشتةي وقئدئم دا: «بةكة، ءوزئثئز بئلةسئز، تةمئر مةن كومئر بولسا بولدئ، اتئثئزدئث تاعاسئ ةرتةث دايئن بولادئ دةيتئن قولدئث جذمئسئ ةمةس، ويعا بئردةثة ورالئپ جاتسا كورةرمئز»،- دةپ تايساقتاي جاؤاپ بةردئم. ءبئر اؤئلدئث باستئعئ سونشا جةردةن ات تةرلةتئپ كةلئپ، اماناتتاعانداي بولعان سوث، قالايدا ءبئر كادةگة جاراتؤئم كةرةك بولدئ. سونئمةن، تراكتور ماتورئنئث دارئلداعان داؤئسئمةن قوسئلئپ ءجذرئپ، «ساؤلةشئم» ءانئنئث دة كئندئگئ اتئز باسئندا كةسئلگةن ةدئ.
1983 - جئل ادةبيةت، كوركةمونةردئث كذنئ تؤئپ، ايماق-اؤدانداردئث كوركةمونةر ذيئرمةلةرئ جاثادان قذرئلئپ جاتقان كةز ةدئ. وسئ كوكتةمدة التاي ايماعئ بويئنشا كاسئپتئك ويئن-ساؤئق ذيئرمةلةرئنئث «كوكتةم» اتتئ ءان، كذي، بي بايقاؤئ وتكئزئلةتئن بولدئ. وسئ بايقاؤعا قيلئمحان كوكةي ذلئ، وكةن تاثئسقان ذلئ، جؤ شو بؤ (قئتاي قئزئ) سياقتئ انشئلةردئث ورئنداؤئمةن تذساؤئ كةسئلئپ «كوكتةم جئرئ» ءانئم ايماق بويئنشا 2-دارةجةلئ سئيلئققا ية بولدئ. وسئلايشا ئلگةرئندئ-كةيئندئ بولئپ، «قارعالداق گذلئ»، «مةرةكة تاثئ»، «نة قئلايئن باسقانئ» اتتئ اندةرئم ورتالئق قازاق راديوسئنئث، شئنجاث حالئق راديوسئنئث ءان بايقاؤلارئندا 2، 3 دارةجةلئ سئيلئعئنا ية بولدئ. سونئث ارقاسئندا، مةن شئنجاث مؤزئكانتتار قوعامئنا مذشة بولدئم.
جالپئ، تانئمالدئعئ جاعئنان وسئ «ساؤلةشئم» ءانئ قارا ءذزدئ، وكةن تاثئسحان ذلئنئث گيتتارامةن جةكة داؤئستا ورئنداؤئندا حالئققا كةث تارالئپ، جذلدئزئ جاندئ. الايدا سول جئلداردا اأتورلئق مةنشئك قذقئق دةگةنگة اسا ءمان بةرمةيتئن كةزةث ةدئ. وكةن تاثئسحان ذلئنئث جةكة ءان جيناعئندا اأتوردئث ورئنداؤئنداعئ اندةر دةپ تارالئپ كةتكةن. وسئ ءانئم 1987 - جئلدارئ تيان-شان كينوستؤدياسئ تذسئرگةن «قاهارمان سةرجان» دةگةن دةرةكتئ فيلمدة سذراؤسئز پايدالانئلدئ. ارادا 12 جئل وتكةندة 1999 - جئلئ، وكةن تاثئسحان ذلئنئث قايتالاي ورئنداؤئندا شئنجاث حالئق راديوسئنئث التئن قورئنا قوسئلعان سةگئز ءانئمنئث ءبئرئ بولدئ.
سونئث ارقاسئ شئعار «ساؤلةشئم» بذگئنگة دةيئن ةل ئشئندة ءجيئ ايتئلادئ. 2002 - جئلئ وكةن تاثئسحان ذلئ ذرئمجئدة وتكةن ءان كةشئندة كةش شئمئلدئعئن وسئ «ساؤلةشئم» انئمةن اشقان ةدئ...
جازئپ العان حازئرةت ءابدئلدا
PS. سايلامحان مذستاحي ذلئ قازئر الماتئداعئ «جاس-اي» شئعئس-تيبةتتئك مةديسينا ورتالئعئندا كذزةتشئ بولئپ جذمئس جاسايدئ. ةكئنشئ دارةجةلئ مذگةدةك. ةكئ جئر جيناعئنئث اأتورئ.
دەرەككوز:«قامشئ» سايتئ