قازاق تذلعالارئنئث جاراسئمدئ قاعئتپالارئ

استانا. 26 - شئلدة. قازاقپارات - اقسةلةؤ سةيدئمبةكوأ 50 جاسقا تاياعاندا قذرداستارئنان ةرةكشةلةنئپ ساقال-مذرت قويئپتئ. ءوزئ ةثسةلئ ادام، سارعئش ساقالئ مةن مذرتئ اق سارئ جذزئنة كةرةمةت جاراسا كةتئپتئ.

بئردة قذرداسئ كادئربةك سةگئزبايةأ ةكةؤئ دزةرجينسكي كوشةسئن بويلاپ كةلة جاتادئ. ةلدئث تاؤةلسئزدئكتئ ءالئ الماعان جئلدارئ. ءبئراق بوداندئققا ئشتةي ءبئر قارسئلئق تؤئپ جاتقان كةز. كوشةنئث قاق ورتاسئندا سورايئپ تذرعان دزةرجينسكيدئث ةسكةرتكئشئن كورگةندة، ذلتجاندئ اقسةلةؤ: - وسئ بالةلةر عوي قازاقتاردئث كوزئن قذرتقان. ةندئ قاستةرلةپ ورتامئزعا قويئپ قويدئق. الئپ تاستاؤ كةرةك بذنئ. تذبئنة جارئلعئش قويار ما ةدئ، شئركئن، - دةيدئ قئزبالانئپ.  كادئربةك سةگئزبايةأ:

 - اقا، سةن ءويتئپ ايتپا، ول كئسئنئ الؤعا بولمايدئ، - دةيدئ ساسپاي.  - كةثةس وكئمةتئ ساعان نة بةردئ؟ كومپارتيا نة بةردئ؟ نةمةنةگة دزةرجينسكي جاعئنا شئعئپ تذرسئث؟ - دةپ اقسةلةؤ ودان سايئن كذيئپ-پئسةدئ.

  سوندا كادئربةك:

 - قازئر اقشانئث تاپشئ زامانئ. ونئ الئپ تاستاؤعا بولمايدئ. ءوزئنئث ساقالئ دا شوشايئپ، بويئ دا سورايئپ تؤرا سةنةن اينئمايدئ. ةرتةث سةندة قازاقتئث ءبئر ذلئ تذلعاسئ بولاسئث. سوندئقتان تةك شينةلئن سئپئرئپ، استئنا اقسةلةؤ سةيدئمبةك دةپ جازا سالسا بولعانئ، - دةگةن ةكةن.

  كادئربةك سةگئزبايةأ، جازؤشئ:

   ورالحان بوكةي، بةكسذلتان نذرجةكة ذلئ، قؤانئشباي قذرمانعاليةأ، اقسةلةؤ سةيدئمبةك، كارئباي احمةتوأ، سةرئك ءابدئرايئم ذلئ جانة مةن - قالجئثئمئز جاراسقان كةرةمةت دوستار بولدئق. ورالحان بوكةي ءبئزدئ «جةتئ جةتئم» دةيتئن. ءذيسئز-كذيسئز ءجذرئسئمئزدئ ايتقانئ عوي. قالجئثداسئپ، ءبئر-ءبئرئمئزدئ قاعئتئپ ءجذرؤشئ ةدئك. كةيدة باتئرئپ ايتامئز، كةيدة اسئرئپ ايتامئز. ءبئراق سونئث ءبارئ جاراسئپ تذراتئن. قؤانئشباي: «اقسةلةؤدئث اثگئمةسئنئث 50 پايئزئن الئپ تاستاساثدار، قالعانئ شئندئققا كةلئثكئرةيدئ» دةپ اقاثا تيئسةدئ. «ءويتئپ قاتةلةسپةثدةر، جئگئتتةر، 50 ةمةس، 70 پايئزئن الئپ تاستاؤ كةرةك» دةپ ءبئز قاعئتامئز. سونئث بارلئعئنا اقاث «وي، جئندئلار، وثكةي» دةپ قانا وتئراتئن. ةكئ كذننئث بئرئندة كةزدةسپةسةك تذرا المايمئز. ءبئر كذنئ بازاردان كةلة جاتئپ اقاثنئث ذيئنة كئردئم. ونئث ماعان دا ناسئباي ذيرةتئپ جذرگةن كةزئ بولاتئن. «ؤلاپ وتئر ةدئم، ةكةؤئمئز بازارعا بارئپ كةلةيئك» دةدئ. بارئپ، تاثداپ ءجذرئپ كوك بذيرا ناسئبايدان ءبئر شيشاسئن الدئ. مةنئث دة شاقشاما تولتئرئپ سالئپ بةردئ. ةكةؤئمئز تاماق ءئشئپ وتئرعان كةزدة جانئبةك مارقذم (كارمةنوأ) كةلدئ. «اقا، ؤلاپ كةلدئم» دةدئ كئرة. بةرگةن كوك بذيرانئ اؤزئنا سالئپ جئبةرئپ: «پاه، مئناؤ اشئعان قئمئزداي ةكةن» دةدئ تامسانئپ. سوندا اقاث: «الماتئدا مذنئث دذرئسئ بولؤشئ ما ةدئ، بذقارادان ارنايئ الدئرعام» دةدئ. مةن «وي، جاثا عانا كوك بازاردان الئپ كةلدئك ةمةس پة؟» دةسةم، «ساعان بةرگةنئم كوك بازاردئكئ، وزئمة بذقارادان الدئرعانمئن» دةپ قاراپ وتئر. ءوزئ جةثئلؤدئ بئلمةيتئن. ءازئلدئ وسئلاي اسئرةلةپ، تذزدئقتاپ وتئرؤشئ ةدئ. سول «جةتئ جةتئم» بئرگة ءجذرئپ، تالاي جارقئن كذندةردئ باستان كةشتئك. تورتةؤئ ومئردةن ءوتتئ. ولارمةن بئرگة قذرداستئق قالجئثئمئز دا كةتكةندةي...

بةكسذلتان، قؤانئشباي ذشةؤئمئز قالدئق. باياعئدا قؤانئشباي بئرةؤئمئز اؤئرئپ قالساق: «اي، ولسةثدةر تةزدةتئپ ولئثدةر. اناؤ ايةلدةرئثدئ جاس كةزئندة مةن الئپ قالايئن» دةؤشئ ةدئ. وتكةندة ءوزئ سئرقات ةكةن، ايةلئ بولسا جاستاؤ، ةندئ مةن ءتيئستئم وعان: «سةن باياعئدا ءبئزدئث ايةلدةردئ الام دةپ ءجذرؤشئ ةدئث عوي، مئنا تذرئثمةن جاس كةلئن ءبئزدئث قاسئمئزدا قالاتئن سياقتئ» دةيمئن عوي باياعئ. «وي، جاؤئزدار وثكةي» دةپ كذلةدئ. ءبئزدئث ازئلدةر وسئلاي ءبئر جاعئنان قاتتئ دا بولئپ جاتادئ. ءبئراق جاراسئپ تا تذرادئ.

   تورةگةلدئ شارمانوأ، قازاق تاعامتانؤ اكادةمياسئنئث پرةزيدةنتئ، اكادةميك:

   يشةكةث - عاجاپ جان ةدئ. ادام ويئنا كةلمةيتئن وقيعالاردئ ايتئپ، كذلكئ قئلاتئن. سالةمدةسئپ جذرگةنئمئز بولماسا، قويان-قولتئق ارالاسپاعان كةزئمئز. دوكتورلئق ديسسةرتاسيا قورعاماق بولئپ، كونفةرةنسيا زالئندا كذتئپ وتئرعانمئن. باستئ وپپونةنتئم ةسةبئندة يشانباي قاراقذل ذلئ دا وتئر. قارسئ الدئما ةثگةزةردةي ايةلدئث قاشان كةلئپ جايعاسقانئن بايقاماپپئن. قاتار وتئرعان يشةكةث مةنئ شئنتاعئمةن تذرتئپ؛ «اي، انانئث سانئن قاراشئ» دةگةندة عانا اثعارئپ كذلئپ جئبةردئم. يشةكةث: «كذلمة، كذلمة، قئزئعئن ءوزئمئز عانا كورةيئك» دةپ قؤلانا كذبئرلةيدئ. جاقسئ اعانئث جايدارئ ازئلئنةن كةيئن شذبةرةككة ءتذيئپ وتئرعان جانئم جادئراپ سالا بةردئ. ءبئر كةزدةرئ سانيتارلئق-اعارتؤشئلئق جولساپارلار ءجيئ بولئپ تذراتئن. سونداي ءبئر ساپاردا ءدارئس اياقتالئپ، دارئگةرلةرمةن وثاشا جينالدئق. يشةكةث ءسوز اراسئندا ماعان قؤلانا ءبئر قاراپ قويدئ دا، جذرتقا ماثعازدانا بذرئلئپ: «ءبارئثدئ الماتئعا قوناققا شاقئرامئن. قاراقذلدان قالعان مال جوق، تورةگةلدئنئث ذيئنة ءوزئم ةرتئپ اپارامئن» دةپ، ةلدئث ئشةك-سئلةسئن قاتئردئ. ول كئسئ وسئلاي قالجئثئمةن ارقاثنان سيپاپ تا الاتئن، قازئق قئپ جةرگة قاعئپ تا سالاتئن. كةيدة كوثئلئ جاقئن ئنئلةرئنة «سةمئرگةن تاؤئقتئث قذرساعئ تار بولؤشئ ةدئ، سةن دة بايئعان سايئن نة بولئپ بارا جاتئرسئث» دةپ ذرسئپ جاتؤشئ ةدئ.

 بئردة بارلئعئمئز كةزدةسئپ قالدئق. ارامئزداعئ جاس عالئم احمةت الداشةأتئث كةلئنشةگئ روزانئ تانئستئرئپ جاتئرمئز. يشةكةث تذك بولماعانداي، كوزئن اشئپ-جذمئپ، روزانئث بةتئنة ءذثئلئپ، سودان سوث احمةتكة قاراپ: «وي، الدئثعئ كذنئ تانئستئرعانئث جاپ-جاس ورئستئث ءاپ-ادةمئ كةلئنشةگئ ةمةس پة ةدئ؟» دةدئ. روزا ةشتةثة دةمةي، ءذنسئز تذر. ال يشةكةث بولسا، ودان سايئن قيتئعئنا ءتيئپ، «كةشئر، قالقام» دةپ كادئمگئدةي كذمئلجئپ قويادئ. يشةكةثدئ بئلةتئن بئزدةر، كذلكئدةن قاتئپ قالئپپئز. قانشا قاعئتسا دا، ارتئندا ءزئلئ جوق، قؤاقئ كوزدةرئ كذلئمدةپ كةتةتئن. «قايتةر ةكةن» دةگةندةي بارلاي قارايدئ. يشةكةث - بويئندا بالالئعئ ساقتالعان، ةركةلئگئ وزئنة ةرةكشة جاراساتئن وسئنداي جان ةدئ...

   دوستاردئث اراسئنداعئ «امنيستيا» اكتةر قاليبةك قؤانئشبايةأ بئردة كامال قارمئسوأپةن الدةنةگة تذسئنئسپةي، رةنجئسئپ قالئپتئ.  - سةنئث ةسئگئثدئ ةندئ ون جئل بويئ اشپاسپئن! - دةيدئ اشؤعا مئنگةن قالةكةث. ارادا ءبئر-ةكئ جئل وتكةن سوث قالةكةث شئداي الماي، كامالدئث ذيئنة بارئپتئ.

  - قاللةكي-اؤ، ءسئزدئث الگئ «ون جئل» دةگةنئثئز قايدا؟ - دةپ قارسئ الادئ قارق-قارق كذلگةن كامال. 

سوندا قالةكةث: - سةن دة قئزئق ةكةنسئث... مةن تذگئل تذرمةگة تذسكةندةرگة دة امنيستيا بولماؤشئ ما ةدئ، - دةپ جايعاسا كةتئپتئ.

 قازاق تةاترئنئث قالئپتاسؤ كةزةثئندة نةبئر ءدذلدذل اكتةرلةردئث جذلدئزئ جاندئ. ولاردئث اراسئنداعئ ءوزارا سئيلاستئق، ادال دوستئق بذگئندة اثئزداي ايتئلئپ، اؤئزدان-اؤئزعا تاراؤدا. بذل تؤرالئ «تولعام» كئتابئندا كةثئنةن جازعان تةاتر زةرتتةؤشئسئ اشئربةك سئعاي بئلاي دةيدئ:

  اشئربةك سئعاي، سئنشئ:  - مادةنيةت، ادةبيةت، ونةر توثئرةگئندة كةزدةسئپ جاتقان ءتذرلئ كذلكئلئ جاعدايلاردئ قاعازعا ءتذسئرؤ - ةجةلگئ داعدئم. ويئن-وسپاق، ءازئل-قالجئثنئث دا وتئن ذرلةيتئندةر سول ونةر قايراتكةرلةرئنئث وزدةرئ. الئستان تاقئرئپ ئزدةپ، ويدان قذراستئرعان ةشكئم جوق، ءبارئ دة ءومئردئث وزئنةن تؤئنداعان دذنيةلةر.

   «تؤعان كذن»

اسانالئ ءاشئموأتئث قالجئثباستئعئ قازاقستانعا بةلگئلئ. ءبئر كذنئ تةاتردا تئپ-تئنئش رةپةتيسيادان شئققان ءوزئنئث ارئپتةستةرئ ماتاندئ (مذراتاليةأ)، تورعئندئ (تاسئبةكوأا)، راؤشاندئ (اؤةزبايةأا)، ت.ب دذرلئكتئرة جونةلسئن. - ءاي، سةندةر ءسابيتتئث (ورازبايةأ) تؤعان كذنئنة بارمايسئثدار ما؟ جاثا عانا ءبئز سودان شئقتئق، - دةپ ءتئسئن شذقئپ، كةرگي تذسةدئ اسةكةث. اقكوثئل ارتيستةر، ايئپتئ بولئپ قالعانداي-اق، سابةثنئث ذيئنة قاراي جوثكئلئپ كةپ بةرمةي مة. سول كذنئ اسةكةثنئث انشةيئن ايتا سالعان ءبئراؤئز ءسوزئ قامسئز وتئرعان ورازبايةأتار وتباسئن ءبئراز ابئگةرگة ءتذسئردئ. قاپئدا قاپتاپ كةتكةن ارتيستةردئ قازاق قالاي ذيئنةن قذر شئعارسئن؟! سابةثنئث ذيئندةگئ سأةتا جةثگةمئز سول جولعئ قازان كوتةرؤ «بةينةتئن» ءالئ ذمئتپاسا كةرةك.

  كارئلئك پةن سةرئلئك

ءبئر جولئ قولئنا ءمذيئز تاياق ذستاعان اسقار توقپانوأتئ كةزدةستئرئپ قالعان قولونةر زةرگةرئ داركةمباي شوقپار ذلئ: - و، اسقار اعا، تاياعئثئز نة، كارئلئك پة كةلئپ قالعان؟ - دةي بةرگةندة، العئر اسةكةث جذلئپ العانداي: - ءجا، جئگئتئم، تاياق ذستاؤ كارئلئك ةمةس، سةرئلئك، - دةپتئ باسئنداعئ تذرئكشة قئزئل فةسكاسئن ءبئر كوتةرئپ قويئپ. تابئلعان سوزگة نة داؤا!

نازئم امانعازئ قئزئ، (ا.سئعايدئث «تولعام» كئتابئنان)