اتاپ وتةرلئك جايت، بذعان دةيئن ةلئمئزدئث وبلئستارئندا اؤئل شارؤاشئلئعئن ذجئمداستئرؤعا بايلانئستئ تولقؤلار بولدئ. «قازاقستان بويئنشا ءجذز ةلؤگة جةتكةن بذل تولقؤلارعا اكةمنئث قاتئسئ بار ما؟» دةگةن ماقساتپةن سذراقتئث استئنا العان (ب م س ب) بئرلةسكةن مةملةكةتتئك ساياسي باسقارما ورگاندارئ اكةمدئ قئسپاققا الدئ. بذعان دةيئن مذحامةدجان تئنئشبايةأ ةكئنشئ مةملةكةتتئك دؤمانئث مذشةسئ، جةتئسؤداعئ ؤاقئتشا ذكئمةتتئث كوميسسارئ، تذركئستان اأتونوميالئق ذكئمةتئنئث ءتوراعاسئ، الاشوردا ذكئمةتئنئث مذشةسئ بولسا دا ورگاندار ونئث ساياسي تذراقسئزدئعئن العا تارتتئ.
الاشوردالئقتاردئث (بارلئعئ 16 ادام) ءئسئن قاراؤ ذزاققا سوزئلدئ. ةشقانداي قئلمئستئق ءئس تابئلماسا دا ولاردئ بةس جئل مةرزئمگة (أورونةج وبلئسئنا جةر اؤدارادئ) كونسلاگةرگة ايداپ جئبةردئ.
اكةم سوندا موسكأا-دونباسس تةمئر جول قذرئلئسئنا ينجةنةر بولئپ ورنالاستئ. بئرلةسكةن مةملةكةتتئك ساياسي باسقارماسئنئث قئزمةتكةرلةرئ كةلئپ ءجيئ ءتئنتؤ جذرگئزئپ تذرادئ. بئردة ولار انامنئث قذندئ بذيئمدارئن اشكةرةلةي جازدادئ. ساتقان بذيئمداردئث قاراجاتئنا ازئق-تذلئك ساتئپ الئپ جذردئك، سةبةبئ سول كةزدةرئ ةلئمئزدئث باسقا دا ايماقتارئندا تذرالاعان سذم اشتئق بذندا دا بولدئ. انام ئلعي دا مةنئمةن بئرگة كةزةكتئ باعالئ زاتتارئ ءذشئن ؤفاعا اتتانئپ ءجذردئ. سونداي ساپارلاردئث بئرئندة أاگون باگاجئنداعئ ةكئ چةموداننئث اؤزئ اشئلئپ، ونداعئ زاتتاردئث كةيبئرئ ذرلانعان بولدئ. سول توزئعئ جةتكةن چةموداندار ءالئ كذنگة دةيئن اتا-اناممةن وتكةرگةن ذرةيلئ كذندةردئ ةسئمة تذسئرةدئ. انامنئث ايتؤئنشا، اكةم ذيدة تةمئر جول كوپئرلةرئن جوبالاؤدئ قوسئمشا اتقارعان. مةن سول سئزبالاردئث «سينةك» ورامدئعئن جانة ةثبةك ينجةنةرئنة قاجةتتئ باسقا دا قذرال-سايمانداردئ ةسئمدة ساقتاپ قالدئم. سونداي-اق ءبئز تذرعان ةكئ قاباتتئ اعاش ءذي مةن كئرة بةرئستةگئ شية اعاشئ دا ةسئمدة.
جازا مةرزئمئ اياقتالعاننان سوث وتباسئمئز تاشكةنتكة باعئت بذردئ. ال الماتئعا كةلؤگة اكةمة رذقسات ةتپةدئ. اكةمنئث ءبئرئنشئ نةكةدةن تؤعان ذلكةن قئزئ - فاناتبانؤدئث ذيئندة تذردئق. تاشكةنتتة بولعان كةزئمئزدةن اكةمنئث جذمئس ئزدةپ، بارماعان جةرئ قالمادئ. ءبئراق بارلئق جةردة بةتئن قايتاردئ. اكةمنئث ابئرجؤلئ كةيپئ ءالئ كذنگة ةسئمدة. جذمئس ئزدةؤ ءذشئن ول تاشكةنتتةن ءجيئ شئعئپ تذردئ، ءبئراق ءبارئ ناتيجةسئز بولدئ. اقئرئ قاندئ اعاش-گؤرةأ جول قذرئلئسئنان جذمئس تاپتئ. تاعئ دا ورئن اؤئستئرؤ. 1936- جئلئ قذرئلئسقا بارا جاتقاندا جول-جونةكةي بالالارئ اؤئرئپ قالئپ، مةنئ پويئزدان ءتذسئرئپ، قازالئ ستانساسئنداعئ جذقپالئ اؤرؤلار اؤرؤحاناسئنا جاتقئزدئ. وندا انام پاتةرگة ورنالاستئ، ال اكةم جذمئس بةرگةن جةرئنة كةتتئ.
1937- جئلئ ماؤسئم ايئنئث باسئندا اكةمنئث دةنساؤلئعئ جاراماي قذرئلئستان كةتتئ. سول كةزدة «كازاحستانسكايا پراأدا» گازةتئندة ونئث «الاشوردا» ذيئمئنا قاتئستئ بار ةكةندئگئ جايئندا ماقالا جاريالاندئ.
وسئدان سوث اكةم جذمئستئ ماسكةؤدةن ئزدةدئ، سول كةزدة جول-جونةكةي ؤفاعا بئزگة سوعئپ كةتتئ. سودان سوث أولگوستروي مةكةمةسئنة جذمئس ئستةيمئن دةگةن نيةتپةن رئبينسك قالاسئنا بارادئ. جذمئس تاپپاي 1937- جئلئ تامئز ايئندا تاشكةنت قالاسئنا قئزئ فاناتبانؤدئكئنة كةلةدئ. الداعئ جئلدئث كوكتةمئنةن باستاپ كؤيبئشةأ گيدروتورابئنئث قذرئلئسئنا ورنالاسؤدئ نةمةسة وقئتؤشئلئق قئزمةتپةن شذعئلدانؤدئ جوسپارلايدئ. ونئث 1926 - جئلعا دةيئن تاشكةنتتةگئ قازاق پةداگوگيكالئق ينستيتؤتئندا (قازئرگئ اباي اتئنداعئ قاز. پةد. ؤنيأةرسيتةتئ)، قازاق قذس شارؤاشئلئعئ عئلئمي-زةرتتةؤ ينستيتؤتئندا، تةحنيكؤمدة، أورونةج قالاسئنداعئ وقؤ ورئندارئنئث بئرئندةگئ جذمئس فاكؤلتةتئندة (ر ابفاكتا) جيناعان تاجئريبةسئ بولدئ.
مذحامةدجان تئنئشبايةأ 1937- جئلئ 22 - قاراشادا وزبةك ك س ر-داعئ ئشكئ ئستةر حالئقتئق كوميسسارياتئنئث، قوعامدئق قاؤئپسئزدئك باسقارماسئنئث مئناداي ايئپتاؤلارئمةن تذتقئنعا الئندئ: «...كونتررةأوليؤسييالئق ذلتشئل «الاشوردا» ذيئمئنا كئرگةن رةأوليؤسيانئث العاشقئ كذنئنةن باستاپ، كةثةستئك ذكئمدئ جولئنان تايدئرؤدئ كوزدةگةنئ ءذشئن، سونداي-اق اتالعان ذيئمنئث وزبةكستان، قازاقستان جانة قاراقالپاقستان اؤماقتارئندا دا ةتةك جايؤئنا قولعابئس بةرگةنئ ءذشئن؛ كةثةستئك ذكئممةن جاسالئنئپ جاتقان بايلاردئ تاراتؤ، ذجئمداستئرؤ جانة قونئستانؤشئلئق شارالارئن بذرمالاؤعا باعئتتالعان كونتررةأوليؤسيالئق جذمئستار جاساعانئ ءذشئن؛ 1923-1928 -جئلدارئ باسماشئ قوزعالئسئ بويئنشا باسشئلئق جاساعانئ مةن باندئلار توبئن قذرعانئ ءذشئن...»
1937 - جئلعئ وقيعانئ ماعان ةلدئث باسقا ايماعئندا، ؤفادا ءجذرئپ قانا باقئلاؤعا تؤرا كةلدئ.
ماسكةؤدةن ؤفاعا كوپ مولشةردة، باشقذرتستان 500 ادامدئ اتؤعا بذيرئق كةلئپ ءتذستئ. مةن تذرمة جاقتاعئ جولعا قاراپ، تةرةزةدةن جاؤئنگةرلةردئث كذزةتؤئمةن جذرةتئن تذتقئندالعان شارؤالاردئث «باتالوندارئن» ءجيئ كورةتئنمئن. بالالئق اثقاؤلئقپةن «بذل قانداي جاؤلار؟» دةپ اث-تاث بولاتئنمئن.
كةيئن، كذزدئث ءبئر كذنئندة مةنئ ازاندا ةرتة وياتتئ. سوندا ادامدار انامنئث تؤعان ءسئثئلئسئ حاجاردئث كذيةؤئ، أةتةرينار دارئگةر، مةنئث اعام شاحبازاگةرةي ةنيكةيةأتئ تذتقئنداؤعا كةلئپتئ. اعام مةن ونئث حالئقتئق كوميسسارياتئنئث (ناركومات) اؤئلشارؤاشئلئق ءبولئمئنئث (سةلحوزوتدةل) باستئعئنا ؤفا جئلقئ زاأودئنداعئ اسئل تذقئمدئ ةكئ قذلئنعا ادةيئ زالال كةلتئردئ دةگةن ايئپ تاقتئ. بذعان دةيئن، مةن ةكئ «حالئق جاؤئن» تاؤئپ كةل دةگةن ورگان تاپسئرماسئن ورئنداؤ ءذشئن جذمئسئنا كةلئپ كومةك سذراعان تانئس قئزعا «مةن ولاردئث ةشقايسئسئن دا بئلمةيمئن» دةگةن اعامنئث اثگئمةسئن ةستئگةنمئن. اعامنئث سوتتالؤئنان كةيئن وعان اباقتئعا ازئن-اؤلاق تاماق بةرئپ جئبةرئپ وتئرؤ جانة سوت ءئسئنئث جاعدايئن ءبئلؤ بئزگة قيئنعا سوقتئ.
شيةلةنئستئ كذندةردئث بئرئندة، تذتقئنداؤ ؤشئعئپ تذرعان ساتتة، بئزگة جاقئن تذراتئن پروكؤراتؤرا زاثگةرلةرئنئث ءبئرئ وزئنة-ءوزئ قول جذمساپ، ءومئرئن قازا ةتكةنئن ةستئدئك.
كةيئن مةدينستيتؤتتئ ذزدئك بئتئرگةن اپام باشقذرتستاننئث شالعاي اؤدانئنا جذمئسقا جئبةرئلدئ. ال ءبئز ةكئ رةتتةي دةرلئك قذقئمئزدئ شةكتةگةن انام ةكةؤمئز عانا قالدئق ذيدة. انام اعامنئث اباقتئدا وتئرئپ شئعؤئنئث سةبةبئن ئزدةستئرؤدئ قولعا الدئ.
شاحبازگةرةي اعام ةكئ جئل اباقتئدا وتئرعان سوث، «ةشقانداي قئلمئسئ جوق» دةپ بوساتئلدئ. سؤديا اعامدئ قذجاتتارئ دايئن بولعانشا اباقتئدا ذستاي تذرعئسئ كةلگةنئمةن، ول بئردةن سوت زالئنان قايتتئ. پروكؤرور دةرةؤ بوساتؤدئ تالاپ ةتتئ. پروكؤروردئث «سةندةر نةگة ةنگئزبةيتئن جةرگة، ارئ تازا جانداردئ اكةپ جةتكئزگةنسئثدةر؟» دةگةن سذراعئنا، «ةندئ قايتپةكپئن، حالئقتئث ةكئ جاؤئن تاؤئپ اكةل دةگةن تاپسئرما السام» دةپ جاؤاپ بةرگةندةر دة بولدئ. دةگةنمةن ؤفا تذرعئندارئ وزدةرئنئث بارلئق «باتئر-جةتكئزؤشئلةرئن» ايتپاي-اق ءبئلدئ.
1938 - جئلدئث ورتاسئندا انام تاشكةنتتةگئ قذربئسئنان اكةمئز قايتئس بولعاندئعئ تؤرالئ حات الدئ. جارتئ عاسئر وتكةن سوث عانا ونئث اباقتئدا ؤلانعانئ تؤرالئ، دةمةك اؤئر جازا قولدانعانئ جونئندة ناقتئراق بئلدئك. ول قذجاتتاردا كورسةتئلگةندةي اباقتئ اؤرؤحاناسئندا ةمةس، كامةرادا جازئم بولعان.
مةن اكةمنةن باس تارتپادئم. عئلئمي قئزمةتتة ءجذرئپ، ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنة اكةمدئ تاشكةنتتة تذتقئندالعانئ ءذشئن اقتاؤ جونئندة ءوتئنئش جولدادئم. ونئث اقتالعانئ تؤرالئ انئقتامانئ شةشةم ةكةؤمئز 1970- جئلئ، شةشةمنئث قايتئس بولؤئنان جارتئ جئل بذرئن عانا الدئق. شةشةم ةكةؤمئزدئث جذبئمئز اجئراماعان، ول بئزبةن بئرگة تذردئ. ومئرئندة «حالئق جاؤئنئث» ايةلئ دةگةن تاثبانئث بار قيئندئعئن كوردئ. اكةمنئث الاشوردانئث وزگة باسشئلارئنان كةيئن ارادا باقانداي 12 جئل سالئپ بارئپ ءبئراق اقتالعانئ، ونئث حالئق اراسئندا مويئندالماي قالؤئنا سةبةپ بولدئ. تئنئشبايةأتئث ءوزئ دة، ونئث قازاقستان حالقئنا سئثئرگةن ةثبةكتةرئ دة مذلدةم ذمئتؤلئ قالدئ.
اكةمنئث جةتئسؤداعئ جةرلةستةرئ ةث العاشقئ بولئپ وزدةرئنئث اراسئنان شئققان كورنةكتئ وكئلئنئث ةسئمئن قايتا تئرئلتؤگة تئرئستئ. ولاردئث مذحامةدجان تئنئشبايةأتئث 115 جئلدئق مةرةيتويئن اتاپ ءوتؤ جونئندةگئ ذسئنئسئن كةزئندة دئنمذحامةد قونايةأ (قازئر ونئث اتئنداعئ قور) قئزؤ قولدادئ. ويتكةنئ ديمةكةثنئث ءوزئ ءومئر بويئ حالقئنا ادال قئزمةت ةتكةن تئنئشبايةأتئ ذلگئ تذتقان ةدئ. اكادةميك نادئر نادئروأتئث ةستةلئگئندة ايتئلاتئنداي، دئنمذحامةد احمةت ذلئ ولةرئنةن بئرنةشة كذن بذرئن «دارئگةرئنئث ةشقايدا شئقپاثئز» دةگةن كةثةسئنة قاراماستان تالدئقورعان قالاسئنا بارئپ، تئنئشبايةأتئث مةرةيتويئنا قاتئسقان ةكةن.
مةنئث تؤعان كذنئمنةن كةيئن الماتئعا تذثعئش رةت كةلؤئم (1999 - جئل) تئنئشبايةأتئث تؤعانئنا 125 جئل تولؤئنا بايلانئستئ مةرةيتويلئ مةرةكةمةن تذسپا-تذس كةلدئ. قازاقستان عئلئم اكادةمياسئنئث قولداؤئمةن تئنئشبايةأتئث قوعامدئق-ساياسي جانة عئلئمي جذمئستارئنا ورايلاستئرئلعان كونفةرةنسيا وتكئزئلدئ. ونئث ةسئمئ كولئك جانة كوممؤنيكاسيا اكادةمياسئنا، قالانئث ءبئر كوشةسئنة بةرئلدئ، كئتاپتارئ جارئق كوردئ.
د.تئنئشبايةأ (شةيح-ءالي)، ق ب ت ؤ-دئث پروفةسسورئ، تةحنيكا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، باشقذرتستان رةسپؤبليكاسئ عئلئم مةن تةحنيكاسئنئث ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةرئ، «قذرمةت» وردةنئنئث يةگةرئ