ارالدىڭ قۇرعاعان ۇلتانىنىڭ ساپاسى قالاي جاقسارتىلىپ جاتىر

جازكەن جيەمبايەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى جانە ارال اۋداندارىنداعى سەكسەۋىل ءتالىمباقتارىندا تەڭىز ۇلتانىنا ەگىلەتىن اعاشتىڭ تۇقىمىن فيتوسانيتارلىق ساراپتامادان وتكىزدى. ينستيتۋتتىڭ ورمان جانە جاسىل جەلەكتەردى قورعاۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، PhD، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور گۇلناز مەڭدىبايەۆا Kazinform ءتىلشىسىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسى جانە كوشەتتى كوكتەتۋدىڭ، زيانكەستەن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى جونىندەگى سۇراعىنا جاۋاپ بەردى.

-اڭگىمەمىزدى اۋەلى ساراپتاما قورىتىندىسىنان باستاساق. زەرتتەۋ قالاي ءوتتى؟

- زەرتتەۋ بارىسىندا تۇقىمدار ءارتۇرلى قورعانىش-ىنتالاندىرعىش پرەپاراتتارمەن وڭدەلدى. سىرتقى قاباتى دراجيرلەندى، ياعني ءارتۇرلى قوسپامەن قاپتالدى. وسىلايشا، ساۋىقتىرۋدان باستاپ ەگىستىككە دەيىنگى بارلىق كەزەڭدى قامتيتىن كەشەندى قورعاۋ جۇيەسى بويىنشا تۇقىم سەبىلدى. تاجىريبە جاقسى ناتيجە كورسەتتى. وڭدەلگەن تۇقىمنىڭ ونگىشتىگى، شىعىمدىلىعى جانە ساقتالۋ كورسەتكىشى ادەتتەگىدەن 30-48 پايىز جوعارى بولدى. تاجىريبە نۇسقاسىندا اۋرۋ دا، زيانكەستىڭ زاقىمداۋى دا بايقالمادى. وسكىندەردىڭ قولايسىز ورتا جاعدايىنا توزىمدىلىگى ارتتى. بۇل باستامامىز مەملەكەتتەن قولداۋ تاپسا، الداعى ۋاقىتتا ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان ۇلتانىن ورمانعا اينالدىرۋ، شولەيتتەنگەن اۋماقتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن سەكسەۋىل عانا ەمەس، سارسازان جانە قاراباراق تۇقىمدارى دا دارىلەنەدى. ولاردى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە كەشەندى قورعاۋ شارالارى عىلىمي تۇرعىدان جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەسىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ارال ءوڭىرىنىڭ ەكوجۇيەسىن قالپىنا كەلتىرىپ، شولەيتتەنۋمەن كۇرەسۋگە، سەكسەۋىل جانە شولگە بەيىمدەلگەن باسقا دا وسىمدىكتەردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ جاسىل قورىن تولىقتىرۋعا ىقپال ەتەدى.

-سەكسەۋىلگە قانداي اۋرۋلار مەن زيانكەستەر قاۋىپ توندىرەدى؟

- زەرتتەۋ بارىسىندا قارا سەكسەۋىل تۇقىمىنا فيتوساراپتاما جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە تۇقىم قۇرامىندا ساڭىراۋقۇلاق جانە باكتەريالىق ميكروفلورانىڭ بارى انىقتالدى. مۇنداي ميكروورگانيزمدەر تۇقىم بورتە باستاعان كەزدە قارقىندى دامىپ، ينفەكتسيالىق فون قالىپتاستىرادى. سونىڭ سالدارىنان تۇقىمنىڭ كوگەرۋى، وسكىننىڭ تامىر شىرىگىمەن، فۋزاريوزبەن (Fusarium spp.)، التەرناريوزبەن (Alternaria spp.) جانە باكتەريوزدارمەن زاقىمدانۋ قاۋپى ارتادى. بۇل تۇقىمنىڭ ونگىشتىگىن، ءونۋ ەنەرگياسىن تومەندەتىپ، كوشەتتەردىڭ قالىپتى دامۋىنا كەسىرىن تيگىزەدى. ارال ماڭى ايماعىندا سەكسەۋىلگە بۋناقدەنەلىلەر مەن كەمىرگىشتەر ەلەۋلى قاۋىپ توندىرەدى. ونىڭ ىشىندە تامىردى زاقىمدايتىن قوڭىزدار، جاپىراق جانە تۇقىممەن قورەكتەنەتىن زيانكەستەر، سونداي-اق ۇلكەن قۇمتىشقان سياقتى كەمىرگىشتەر كەڭ تارالعان. بۇل ورگانيزمدەر تۇقىمنىڭ ونگىشتىگىن تومەندەتىپ، جاس كوشەتتەردىڭ ءوسۋىن تەجەيدى. سەكسەۋىل ەكپەلەرىنىڭ ساقتالۋىنا كەسىرىن تيگىزەدى.

-مۇنداي قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي قورعاۋ شارالارى ءتيىمدى؟

- سەكسەۋىل القابىن ءتيىمدى قورعاۋ ءۇشىن تۇراقتى ورمانپاتولوگيالىق جانە فيتوسانيتاريالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردى ەرتە كەزەڭدە انىقتاپ، دەر كەزىندە كۇرەس شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار تۇقىم سەبۋ الدىندا فۋنگيتسيدتىك جانە باكتەريتسيدتىك قاسيەتى بار قورعانىش-ىنتالاندىرۋشى پرەپاراتتارمەن وڭدەۋ، دراجيرلەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ، ساۋ تۇقىمدىق ماتەريال پايدالانۋ جانە ءتالىمباقتاردا فيتوسانيتاريالىق تالاپتاردى ساقتاۋ ماڭىزدى. زيانكەستەرگە قارسى بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى كوبىرەك قولدانۋ، قاجەت بولعان جاعدايدا قاۋىپسىز ينسەكتيتسيدتەردى پايدالانۋ سەكسەۋىلدىڭ ونىمدىلىگى مەن ومىرشەڭدىگىن ارتتىرادى. بۇعان قوسا، ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتى ارقىلى مونيتورينگ جۇرگىزۋ سەكسەۋىل القاپتارىنىڭ جاي-كۇيىن ۋاقىتىلى باقىلاپ، قورعاۋ شارالارىن جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

-توپىراقتىڭ تۇزدانۋى سەكسەۋىلدىڭ شىعىمدىلىعىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟

- توپىراقتىڭ تۇزدانۋى قارا سەكسەۋىلدىڭ (Haloxylon aphyllum) ءوسىپ-ونۋىنە جانە شىعىمدىلىعىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. سەكسەۋىل تابيعاتىنان تۇزعا ءتوزىمدى كسەروگالوفيت بولعانىمەن، توپىراقتاعى تۇز مولشەرىنىڭ شامادان تىس ارتۋى قاۋىپ توندىرەدى. ول كەزدە تۇقىمنىڭ ونگىشتىگى تومەندەپ، كوشەتتەردىڭ ساقتالۋى مەن ءوسۋ قارقىنى باياۋلايدى. وسىمدىكتىڭ سۋ مەن قورەكتىك زاتتاردى ءسىڭىرۋى قيىنداپ، تامىر جۇيەسىنىڭ دامۋىن تەجەيدى. سونىڭ سالدارىنان بيوماسساسى ازايىپ، جاس ەكپەلەردىڭ ونىمدىلىگى تومەندەيدى. سوندىقتان سەكسەۋىلدى ورمانداندىرۋ الدىندا توپىراقتىڭ تۇزدىلىق دەڭگەيىن مىندەتتى تۇردە باعالاۋ قاجەت.

ينستيتۋت عالىمدارى وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، قورعانىش- ىنتالاندىرعىش پرەپاراتتارمەن وڭدەلگەن سەكسەۋىل تۇقىمدارى ءۇشىن دراجيرلەۋ تەحنولوگياسىن قولداندى. مۇنداي تۇقىمدار قولايسىز ورتا جاعدايىنا توزىمدىرەك بولىپ كەلەدى. مەحانيكالاندىرىلعان ادىسپەن سەبۋگە قولايلى جانە توپىراققا بىركەلكى تارالادى. ناتيجەسىندە تۇقىمنىڭ ونگىشتىگى ارتىپ، كوشەتتەردىڭ ساقتالۋى مەن باستاپقى ءوسۋ كورسەتكىشى جاقسارادى.

-وڭدەلمەگەن تۇقىمداردا اۋرۋدىڭ تارالۋ قاۋپى قانشالىقتى؟

- فيتوساراپتاما ناتيجەسى وڭدەلمەگەن تۇقىمنىڭ ساڭىراۋقۇلاق جانە باكتەريالىق ميكروفلورا كەشەنىمەن زالالدانعانىن كورسەتتى. تۇقىم بورتكەن كەزدە بۇل ميكروورگانيزمدەر قارقىندى كوبەيەدى، تۇقىم كوگەرەدى. وسىمدىكتەرگە زيان كەلەدى. ەگىستىك ساپاسى ناشارلاپ، ءونۋ ەنەرگياسى مەن ونگىشتىگى تومەندەيدى. كەيبىر پاتوگەندەر وسىمدىكتىڭ فيزيولوگيالىق ۇدەرىسىنە تەرىس ىقپال ەتەتىن توكسيندەر دە بولەدى. سوندىقتان سەبۋ الدىندا تۇقىمدى وڭدەۋدىڭ تيىمدىلىگى زور.

-سەكسەۋىلدىڭ شىعىمدىلىعىنا قايسىسى كوبىرەك اسەر ەتەدى: اۋرۋ ماالدە كليماتتىق جاعداي ما؟

- سەكسەۋىلدىڭ شىعىمدىلىعىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار ءوزارا تىعىز بايلانىستى. دەگەنمەن تۇقىمنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە زيانكەستەردىڭ اسەرى ايقىن بايقالادى. ولار وسىمدىكتىڭ شىرىنىن سورىپ، گەنەراتيۆتى مۇشەلەرىن زاقىمداپ، تۇقىمنىڭ تولىق قالىپتاسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. وسىمدىكتىڭ يممۋنيتەتىن السىرەتەدى، سالدارىنان تۇقىم ساپاسى تومەن بولىپ، اۋرۋ قوزدىرعىشىن تەز جۇقتىرادى.

كليماتتىق جاعدايدىڭ دا ءرولىن جوققا شىعارمايمىز. ۇزاققا سوزىلعان قۇرعاقشىلىق، جوعارى تەمپەراتۋرا، توپىراقتىڭ تۇزدانۋى جانە ىلعال تاپشىلىعى سەكسەۋىلدىڭ ءوسۋى مەن دامۋىن تەجەپ، تۇقىم ونىمدىلىگىن تومەندەتەدى. وسىنداي قولايسىز جاعدايدا السىرەگەن وسىمدىكتەر زيانكەستەردىڭ شابۋىلىنا، اۋرۋعا تەز تاپ بولادى.

وڭى-قارا سەكسەۋىل تۇقىمىنىڭ كوكتەۋىنە قانداي فاكتورلار اسەر ەتەدى؟

- ول بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى. ەڭ الدىمەن، تۇقىمنىڭ ساپاسى ماڭىزدى. تولىق جەتىلگەن، دۇرىس جينالىپ، قولايلى جاعدايدا ساقتالعان تۇقىمداردىڭ ونگىشتىگى جوعارى بولادى. سونىمەن قاتار توپىراقتاعى ىلعال قورى شەشۋشى رول اتقارادى. كوكتەمگى جاۋىن- شاشىننان كەيىن العاشقى 10-20 كۇن ىشىندە ىلعال جەتكىلىكسىز بولسا، تۇقىمنىڭ باسىم بولىگى ونبەي قالادى نەمەسە جاس وسكىندەر قۋراپ كەتەدى. اۋا تەمپەراتۋراسى دا كوپ اسەر ەتەدى. سەكسەۋىل تۇقىمىنىڭ كوكتەۋىنە ەڭ قولايلى تەمپەراتۋرا - 18-25 گرادۋس. بۇدان بولەك توپىراقتىڭ مەحانيكالىق قۇرامى، تۇزدىلىعى، اەراتسياسى، سەبۋ تەرەڭدىگى جانە جەل ەروزياسى ىقپال ەتەدى.

-ينستيتۋت ۇسىنعان تەحنولوگيانى ەلىمىزدە كەڭىنەن ەنگىزۋ جوسپاردا بار ما؟

- عىلىمي مەكەمە رەتىندە ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز - زەرتتەۋ ناتيجەسىن وندىرىسكە ۇسىنىپ، عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار ازىرلەۋ. بۇل باعىتتا عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى اسا ماڭىزدى. ءبىز وڭىرلىك گرانتتار مەن مەملەكەتتىك تاپسىرىستار اياسىندا عىلىمي سۇيەمەلدەۋدى جۇزەگە اسىرىپ، تەحنولوگيالاردى ناقتى وندىرىستىك جاعدايدا ەنگىزۋگە جانە ولاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا دايىنبىز.

ەسكە سالايىق، 2021-2025 -جىلدارى ەلىمىز بويىنشا 1 ميلليون 90 مىڭ گەكتار جەرگە سەكسەۋىل ەگىلسە، ونىڭ 432 مىڭ 500 گەكتارى - سىر ءوڭىرىنىڭ ۇلەسىندە.