وسى رەتتە ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىك كەنجەبايەۆپەن سويلەسىپ، مال ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن قالاي اجىراتۋعا بولاتىنىن جانە ۆەتەريناريالىق باقىلاۋداعى ماسەلەلەردى سۇرادىق.
— مالدى تەز سەمىرتۋ ءۇشىن ءتۇرلى پرەپاراتتار مەن ستيمۋلياتورلار قولدانىلاتىنى ءجيى ايتىلادى. مۇنداي ءتاسىل مالدىڭ ەتى مەن سۇتىنە قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟
— ءدارى دە، سول سياقتى جەم- ءشوپ تە اعزاعا سىڭگەننەن كەيىن مالعا قۋات بەرۋى ءتيىس. كەيبىر پرەپارات مالدىڭ قۋاتىن تومەندەتىپ، ءسۇتىن ازايتادى. ونىڭ قۇرامىنداعى كەيبىر زاتتار اعزاعا تولىق سىڭبەي، بۇلشىقەتتىڭ اراسىندا قالىپ قويادى. سونىڭ سالدارىنان مال سەمىرەدى، ءبىراق بۇل تابيعي سالماق بولىپ ەسەپتەلمەيدى. سارى ماي، قازى، قويدىڭ قۇيرىق مايى سياقتى تابيعي مايلار اعزاعا ءسىڭىپ، ەنەرگيا بەرۋى كەرەك. ال كەيبىر ستيمۋلياتوردىڭ اسەرىنەن جينالعان زاتتار ماي سەكىلدى كورىنگەنىمەن، اعزاعا قاجەتتى ەنەرگەتيكالىق قور بولا المايدى. بۇل ادامعا قاجەت ەمەس سالماق. ستيمۋلياتورلاردى جاقسى نارسە دەپ ايتۋعا بولمايدى. ولار — بەلگىلى ءبىر ماعىنادا دوپينگ. قازىر ەت پەن مايدىڭ قۇرامىندا اعزاعا قاجەتسىز زاتتاردىڭ كوبەيىپ كەتۋ قاۋپى بار.
— مۇنداي پرەپاراتتار قانشالىقتى باقىلاۋدا؟
— ۆەتەريناريالىق دۇكەندەردە مۇنداي پرەپاراتتاردى كەيدە جاسىرىن نەمەسە اتاۋىن وزگەرتىپ ساتاتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. قازاقستانعا قالاي جانە قانداي جولمەن كەلىپ جاتقانى دا ناقتى باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى.
قازاقستاندا وسىرىلگەن ءىرى قارا جانە جىلقى ەتىنە شەتەلدىكتەر قىزىعۋشىلىق تانىتادى. ءبىراق ەتتىڭ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپ وتە جوعارى. شەتەلدىك ساتىپ الۋشىلار قازاقستاندىق زەرتحانانىڭ قورىتىندىسىنا سەنبەي، ءونىمدى وزدەرىندە قايتادان تەكسەرەدى. ونىڭ ىشىندە كادمي، مىس، قورعاسىن، كوبالت، ۆيسمۋت سەكىلدى اۋىر مەتالداردىڭ بار-جوعىن كورەدى. ەگەر مۇنداي قاجەتسىز زاتتار انىقتالماسا، ەتتىڭ ءدامى دە، اسپازدىق ساپاسى دا جوعارى بولاتىنىن بىلەدى. مۇنداي ەت جاقسى تۋرالادى، ادامعا قۋات بەرەدى. بۋاز مالدىڭ ءوزى دۇرىس قورەكتەنسە، ءتولى جاقسى وسەدى.
— مالعا بەرىلەتىن جەم-ءشوپتىڭ قورىتىلۋىنا ستيمۋلياتورلاردىڭ اسەرى بار ما؟
— ارينە. قالىپتى جاعدايدا جەم- ءشوپتى قورىتقان كەزدە ونىڭ شامامەن 75 پايىزى اعزاعا ءسىڭىپ، قۋات بەرەدى. قالعان بولىگى قي- تەزەك، ءزار ارقىلى سىرتقا شىعادى. ال كەيبىر ستيمۋلياتورلار قولدانىلعان جاعدايدا وسى ءسىڭۋ كورسەتكىشىن 90 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا بولادى. ءبىراق بۇل سىرت كوزگە جاقسى ناتيجە سياقتى كورىنگەنىمەن، ونىڭ كەرى اسەرى بار. مالدىڭ سالماعى تەز وسەدى، الايدا ەتتىڭ ءدامى مەن تابيعي قۇرامى بۇزىلادى. مۇنداي ەت ۇزاق ساقتاۋعا جاراماۋى مۇمكىن، ءتۇسى مەن ءيىسى دە وزگەرەدى. مالدى وسىنداي تاسىلمەن بورداقىلاپ، كەيىن حالىققا ساتاتىنداردى تەك قارا باسىنىڭ پايداسىن ويلايتىن ادامدار دەپ ەسەپتەيمىن.
— ەندەشە، مالدى سويۋ كەزىندە قانداي تالاپتار قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك؟
— سوياردان بۇرىن مالدى كەمىندە ءبىر كۇن تىنىشتىقتا ۇستاعان دۇرىس. جەم-ءشوپ بەرمەيدى، تەك سۋ بەرەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ دەنە قىزۋىن ولشەيدى. كەز كەلگەن اۋرۋ تەمپەراتۋرانى كوتەرۋى مۇمكىن. مالدىڭ دەنە قىزۋى قالىپتى كورسەتكىشتەن اسپاۋى كەرەك. ەتتىڭ ساپاسى مالدى قالاي باۋىزداعانعا دا بايلانىستى. مىسالى، ءىرى قارانىڭ دەنەسىندە بىرنەشە ليتر قان بولادى. جاقسى باۋىزدالعان مالدىڭ جۇلىنىن ۇزبەيدى، كۇرەتامىرىن عانا كەسەدى. سوندا جۇرەك دەنەدەگى قاندى بارىنشا سارقىپ ايدايدى. ال اۋرۋ نەمەسە دۇرىس باۋىزدالماعان مالدىڭ قانى تولىق اقپايدى. قان ەتتىڭ ىشىندە قالىپ قويادى. سوندىقتان مۇنداي ەتتىڭ ءتۇسى قويۋ، شيە تۇستەس بولۋى مۇمكىن. ال ساۋ مالدىڭ ەتى القىزىل بولادى.
— بازاردان ەت ساتىپ الاتىن ادام ونىڭ بالعىن ەكەنىن قالاي انىقتاي الادى؟
— مۇنىڭ بىرنەشە قاراپايىم بەلگىسى بار. بىرىنشىدەن، بالعىن ەتكە قاعاز مايلىق جابىسپايدى. ال ساپاسى تومەن، ىشىندە ءسول قالعان ەتكە جابىسىپ قالۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن، ەتتى ساۋساقپەن باسىپ كورۋگە بولادى. بالعىن، تىعىز ەتتىڭ ويىلعان جەرى ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ قايتا قالپىنا كەلەدى. ال ساپاسى ناشار ەتتە ساۋساقتىڭ ءىزى سول كۇيى قالىپ قويادى. ەتتىڭ تۇسىنە دە نازار اۋدارۋ كەرەك. تۇيەنىڭ ەتى بوزداۋ، سيىردىڭ ەتى قىزعىلت، جىلقىنىڭ ەتى شيە تۇستەس بولادى.
— مالدىڭ اۋرۋ ەكەنىن ەتتەن نەمەسە ىشكى اعزالارىنان بايقاۋعا بولا ما؟
— بازاردا الدىمەن سويىلعان مالدىڭ باسى، ودان كەيىن وكپە-باۋىرى، ءۇشىنشى كەزەكتە ەتى تۇرۋى كەرەك. بۇل جاي عانا ءتارتىپ ەمەس. مالدىڭ باسىنداعى بەزدەر ارقىلى ونىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى كوپتەگەن بەلگىنى انىقتاۋعا بولادى. باستىڭ ىشىندە 12 جۇپ بەز بار. مال قانداي دا ءبىر اۋرۋعا شالدىقسا، سول بەزدەر قىزارىپ، ءىسىنىپ، قانتالاپ، وزگەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان باستى ەتتەن بولەك قويىپ، ونىڭ جاعدايىن كورسەتۋ ماڭىزدى. مىسالى، تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان مالدىڭ بەزدەرى وزگەرىپ، ءىرىڭدى وشاقتار پايدا بولۋى مۇمكىن. قابىرعانىڭ ىشكى جاعىنان دا تارىنىڭ دانىندەي مايدا ءىرىڭ وشاقتارىن كورۋگە بولادى. كەيدە مۇنى ساتۋشى قىرىپ الىپ، مارگانەتسپەن جۋىپ، بىلدىرتپەي قوياتىن جاعدايلار كەزدەسەدى.
— تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان مال مىندەتتى تۇردە ارىق بولادى دەگەن تۇسىنىك دۇرىس پا؟
— جوق، بۇل — جاڭساق پىكىر. تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان مالدىڭ ىشىندە سەمىزى دە كەزدەسەدى. سوندىقتان مالدىڭ ساۋ ەكەنىن ارىق نەمەسە سەمىز ەكەنىنە قاراپ بىلە المايسىز. اۋرۋ مالدىڭ ەتى ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان كۇماندى جاعدايدا ۆەتەريناريالىق ساراپتاما مىندەتتى تۇردە جۇرگىزىلۋى كەرەك. اۋرۋ مالدىڭ ەتى اينالىمعا جىبەرىلمەي، ءتيىستى تارتىپپەن جويىلۋى قاجەت.
— قاساپحانالاردا ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ قالاي جۇرگىزىلۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
— ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى — ۆەتەرينار دارىگەر قاساپحانا باسشىسىنا تاۋەلدى بولماۋى كەرەك. ول تاۋەلسىز مامان بولعانى ءجون. ويتكەنى قاساپحانا باسشىلىعىنا باعىنىشتى بولسا، سوعان جالتاقتاۋمەن انىقتالعان كەمشىلىكتى اشىق كورسەتە الماۋى مۇمكىن. قازىر كەيبىر مال سويۋ پۋنكتتەرىندەگى ۆەتەريناريالىق جۋرنالدار تاپ- تازا. سويىلعان مالدىڭ بارلىعى ساۋ دەپ كورسەتىلەدى. ءبىراق ءىس جۇزىندە اۋرۋ نەمەسە جاراقاتتانعان مال كەزدەسۋى مۇمكىن. مال سويۋ پۋنكتىندە ۇرىلعان، سوعىلعان، ىرىڭدەگەن، جارالانعان بولىكتەر، وكپە- باۋىرداعى جارامسىز اعزالار مىندەتتى تۇردە الىنىپ تاستالۋى كەرەك. ولاردى زالالسىزداندىرۋعا ارنالعان قۇرالدار بولۋى ءتيىس. ەگەر قان تامعان جەر دۇرىس تازالانباسا، تىشقان، قۇمىرسقا، شىبىن-شىركەي كوبەيەدى. بۇل سانيتاريالىق تالاپتىڭ ساقتالماعانىن كورسەتەدى.
— بۇل جەردە ۆەتەريناريالىق جانە سانيتاريالىق باقىلاۋدىڭ ءوزارا بايلانىسى قانشالىقتى ماڭىزدى؟
— كوپتەگەن اۋرۋ ماۋسىمدىق سيپاتتا بولادى. قىستا ازايىپ، جازدا كوبەيەدى دەگەندەي. سوندىقتان باقىلاۋدى جىلىنا ءبىر رەت جۇرگىزىلەتىن تەكسەرۋمەن شەكتەۋگە بولمايدى. وبلىستا مال دارىگەرلىك قىزمەتتى ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەت. مال سويۋ پۋنكتتەرى مەن ۆەتەريناريالىق باقىلاۋدىڭ بايلانىسى ناشار. ۆەتەرينار دارىگەر قاساپحانا باسشىسىنا باعىنبايتىن جۇيە قالىپتاسسا، مامان كەمشىلىكتى ەركىن كورسەتىپ، ءتيىستى شارا قولدانا الار ەدى.
— شۇجىق ونىمدەرىنىڭ ساپاسىنا قانشالىقتى سەنۋگە بولادى؟
— شۇجىقتىڭ قانداي مالدىڭ ەتىنەن، قانداي تەحنولوگيامەن دايىندالعانىن، مالدىڭ قاشان سويىلعانىن، ءونىمنىڭ كىم تاراپىنان تاسىمالدانىپ، قالاي ساقتالعانىن تۇتىنۋشى بىلە بەرمەيدى. ساتىلاتىن جەردەن سەرتيفيكات سۇراساڭىز، كەيدە ونداي قۇجاتتىڭ جوق ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز.
شۇجىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. وكپە- باۋىردان جاسالاتىن، ساپاسى تومەن ەتتى قايناتۋ ارقىلى ازىرلەنەتىن، جارتىلاي ىستالعان، ىستالعان جانە شيكىلەي ىستالعان تۇرلەرى كەزدەسەدى. ساپاسى جاعىنان سوڭعى ەكى ءتۇرىنىڭ ارتىقشىلىعى بار. ءوزىم ءونىمنىڭ قالاي دايىندالاتىنىن كورگەننەن كەيىن ونى اۋزىما العان ەمەسپىن. ويتكەنى شيكىزاتتىڭ ساپاسىن، تەحنولوگياسىن، ساقتالۋىن بىلمەي تۇرىپ، وعان تولىق كەپىلدىك بەرۋ قيىن.
— مۇزداتىلعان ەت تۋرالى نە ايتاسىز؟
— مۇزداتىلعان كەزدە ەتتىڭ اقۋىزى مەن مايىنىڭ قۇرىلىمى وزگەرىپ، ءبىر- بىرىنەن اجىراۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان تابيعي قاسيەتى تومەندەيدى. سوندىقتان جاڭا سويىلعان جانە دۇرىس ساقتالعان ەتتىڭ ساپاسى جوعارى. شەت ەلدەن اكەلىنگەن تاۋىق ەتىندە دە ساپاعا قاتىستى ماسەلە بولۋى مۇمكىن. مىسالى، كەيبىر مۇزداتىلعان تاۋىقتى قايناتقاننان كەيىن سۇيەگىنىڭ قارايىپ كەتكەنىن كورۋگە بولادى. ال ءۇي جاعدايىندا سويىلعان جاس تاۋىقتىڭ سۇيەگى بۇلاي وزگەرمەيدى.
— ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ساپاسىنا توقتالساق. تابيعي ءسۇتتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
— ەشكى، سيىر، بيە، ىنگەن، ارۋانا ءسۇتىنىڭ ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك قاسيەتى بار. قازاقتا «ۋىزىندا جارىماعان» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان. ۋىزدىڭ قۇرامىندا يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋعا قاتىساتىن ماڭىزدى زاتتار بار. مال دا، ادام دا دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن العاشقى قورەگىنەن قاجەتتى قۋات الادى. ۋىز بىرنەشە كۇن ساقتالىپ، كەيىن بىرتىندەپ كادىمگى سۇتكە اينالادى. مىسالى، بۇزاۋ ەنەسىن كۇنىنە بىرنەشە رەت ەمەدى. ۋىزىنا دۇرىس جارىماعان ءتول ءالسىز بولىپ، سالماق قوسۋى قيىندايدى، اۋرۋشاڭ بولادى.
— ال سيىر ءسۇتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى قانداي تالاپ بار؟
— سيىردى كۇنىنە ەكى رەت تولىق، ياعني سارقىپ ساۋۋ كەرەك. جەلىنىندە قالدىق ءسۇت قالسا، ول اشىپ، باكتەريالار پايدا بولادى. ال بۇل ماستيتكە اكەلۋى مۇمكىن. ءسۇتتى تازا، ەمالدانعان ىدىستا ساقتاعان دۇرىس. جاڭا ساۋىلعان ءسۇتتىڭ قۇنارلىلىعىنا ەشتەڭە جەتپەيدى. پاكەتتەگى ءسۇتتىڭ نەگە ۇزاق ۋاقىت بۇزىلمايتىنىن ويلانىپ كوردىڭىز بە؟ ءونىمنىڭ تەحنولوگياسىنا بايلانىستى ونىڭ قۇرامىنا ءارتۇرلى قوسپا قوسىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان تۇتىنۋشى قاپتاماداعى قۇرامىن مىندەتتى تۇردە وقىعانى ءجون.
— قايماق سياقتى ونىمدەردىڭ تابيعيلىعىن قالاي اجىراتۋعا بولادى؟
— كەيبىر قايماققا كراحمال، جوعارى سۇرىپتى ۇن سەكىلدى قوسپالار قوسىلادى. مۇنداي ءونىمنىڭ قۇرىلىمى قامىرعا ۇقساپ، سوزىلىپ تۇرۋى مۇمكىن. يىسكەگەن كەزدە ۇننىڭ ءيىسى سەزىلەدى. قالىپتى دايىندالعان قايماقتىڭ بەتىندە از عانا كوپىرشىك بولادى. ال ۇن قوسىلعاندا كوپىرشىك سانى ايتارلىقتاي كوبەيەدى. كەيدە ساتۋشى تۇتىنۋشى جاقىنداعان كەزدە قايماقتى ارالاستىرىپ، كوپىرشىكتى باسىپ قويادى. بۇعان ساتىپ الۋشىلاردىڭ كوبى ءمان بەرە بەرمەيدى. سوندىقتان ءونىمنىڭ قۇرامىن سۇراپ، سەرتيفيكاتىن تالاپ ەتۋگە بولادى. تۇتىنۋشى ساتۋشىدان ءونىمنىڭ ساپاسىن راستايتىن قۇجاتتاردى سۇراۋعا قۇقىلى.
— جالپى، بازارداعى مال ونىمدەرىنە ۆەتەريناريالىق ساراپتاما قالاي جۇرگىزەدى؟
— ءار بازاردا ۆەتەريناريالىق زەرتحانا بولۋى كەرەك. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى كۇن سايىن تاڭەرتەڭ تەكسەرۋدەن وتكىزىلەدى. ءار ءونىمنىڭ جارامدىلىق مەرزىمى مەن ساقتالۋ تەمپەراتۋراسى ءارتۇرلى. سوندىقتان ەت، ءسۇت، قايماق جانە باسقا ونىمدەردىڭ بارلىعى بەلگىلەنگەن تالاپ بويىنشا ساقتالۋى قاجەت. بۇل جەردە زەرتحانانىڭ جۇمىسى عانا ەمەس، ساتۋشىنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ماڭىزدى.
— ۆەتەرينار دارىگەرلەرگە ءتان قانداي ماسەلەلەر وزەكتى؟
— سوڭعى جىلدارى ۆەتەرينار دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى بىرتىندەپ كوتەرىلىپ كەلەدى. اۋىلداردا ۆەتەريناريالىق ستانسيالار جۇمىس ىستەپ تۇر. ماماندار كولىكپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ءبىراق ولاردىڭ جۇكتەمەسى وتە كوپ. اۋداندا ۆەتەريناريالىق ءبولىم بار، وندا ءتورت- بەس ادام وتىرادى. شىن مانىندە سولار اۋىلداعى ۆەتەرينار دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ، جاعدايىن جاساۋى كەرەك. مىسالى، ۆەتەرينار دارىگەر اۋىل- ايماقتى ارالاپ، ايدالاداعى مالشىنىڭ ۇيىنە بارادى. بۇرىن اۋىلدان وتىز شاقىرىمداي الىسقا جولعا شىقسا، دالالىق كوەففيتسيەنت تولەنەتىن. ول ءىسساپار شىعىنى رەتىندە قاراستىرىلاتىن. قازىر وسى ماسەلەلەردىڭ كەيبىرى شەشىمىن تاپپاي وتىر. ءتىپتى اق حالات كيمەگەنى ءۇشىن ۆەتەرينارلارعا ايىپپۇل سالىنعان جاعدايلار بولدى. سول اق حالات ارادا ءبىر ساعات وتپەي-اق مالدىڭ اراسىندا كىرلەيدى. ونىڭ ورنىنا تالاپقا ساي باسقا ارنايى كيىم قاراستىرۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
— سالاعا كادر ماسەلەسى دە اسەر ەتىپ وتىر ما؟
— اسەر ەتەدى. كەيبىر اۋىلداردا ۆەتەرينار بولىپ جۇرگەن ادامنىڭ نەگىزگى ماماندىعى مۇلدە باسقا بولۋى مۇمكىن. سوعان قاراماستان وعان مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ، قولدان ۇرىقتاندىرۋ سياقتى جاۋاپتى جۇمىستار جۇكتەلەدى. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ مەن قولدان ۇرىقتاندىرۋعا جىل سايىن قوماقتى قاراجات بولىنەدى. ءبىراق بۇل جۇمىستى كاسىبي ماماندار اتقارۋى كەرەك. مىسالى، قىزىلوردا وبلىسىندا 100 انالىقتان شامامەن 43-44 ءتول الىنسا، قوستانايدا بۇل كورسەتكىش — 72, كوكشەتاۋدا 74-كە جۋىق. وسى ايىرماشىلىقتىڭ ءوزى بولىنگەن قارجى مەن اتقارىلعان جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
— اڭگىمەمىزدىڭ قورىتايىق، تۇتىنۋشىعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
— ەڭ الدىمەن، مال ونىمدەرىن سەنىمدى جەردەن ساتىپ الۋ كەرەك. ەتتىڭ تۇسىنە، يىسىنە، تىعىزدىعىنا، ءسولىنىڭ كوپتىگىنە نازار اۋدارىڭىز. ءونىمنىڭ سەرتيفيكاتىن، تاڭبالانۋىن جانە جارامدىلىق مەرزىمىن تەكسەرگەن ءجون. ال ۆەتەريناريالىق باقىلاۋعا كەلسەك، بۇل جۇيە تاۋەلسىز، اشىق ءارى تۇراقتى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ۆەتەرينار دارىگەر — تەك قاعاز تولتىرىپ وتىراتىن ەمەس، حالىقتىڭ قاۋىپسىز ازىق-تۇلىك تۇتىنۋىنا جاۋاپتى نەگىزگى مامانداردىڭ ءبىرى.
ەسكە سالايىق، 2026-2027 -جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ەلىمىزدە ۆەتەريناريالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ تاعى 2399 نىسانىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اۆتورلار
نازەركە سانيازوۆا