- جوشى ۇلىسىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزدەگى اۋماعى 6 ميلليون شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتتى. ءتىپتى، ريم يمپەرياسىنىڭ ەڭ ايبىندى كەزەڭىندە مۇنداي جەر كولەمى بولماعان. كەيبىر تاريحشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا، التىن وردانىڭ دالا ريمى دەپ اتالۋى دا - وسىدان. ءبىراق الىپ يمپەريانىڭ قۋاتى جەرىنىڭ كولەمىندە ەمەس، ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى، ياعني، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ مىقتى بولۋىندا ەدى. جوشى ۇرپاقتارى حان نەمەسە گابسبۋرگ ديناستيالارى سەكىلدى عاسىرلار بويى، ياعني، 600 جىلدان استام ۋاقىت ۇلى دالا توسىندەگى ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا بيلىك جۇرگىزدى. بۇل جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارى قۇرعان مەملەكەت جۇيەسى تۇراقتى ءارى ومىرشەڭ بولعانىن كورسەتەدى. سونىڭ ارقاسىندا ءارتۇرلى ەتنوس پەن ءدىن وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، التىن وردا داۋىرىندە دالا زاڭى مەن يسلام قۇقىعىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇيەسى قالىپتاستى.
— ال قوعامدىق ءتارتىپ قاعيداتىنىڭ باستاۋىندا تۇرىك قاعاناتىنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن شىڭعىس حاننىڭ «ۇلى جاساق» زاڭى تۇردى. زاڭ ۇستەمدىك قۇرعان الىپ يمپەريانىڭ ءار تۇكپىرىندە ادامنىڭ جانە ونىڭ مال-مۇلكىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل - قوعامدىق ءتارتىپ بولدى دەگەن ءسوز، - دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ءال-فارابي، ياساۋي جانە باسقا دا ايگىلى ويشىلدار ءىلىمىنىڭ التىن وردا تۇسىندا ودان ءارى دامي ءتۇسۋى زاڭدىلىق ەكەنىن باسا ايتتى.
— ماسەلەن، تۇركى ءتىلى، يسلامنىڭ كىتابي داستۇرلەرى مەن دالانىڭ سان عاسىرلىق دانالىعى ءدال وسى كەزەڭدە ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ، يدەولوگيالىق تۇرعىدان اۋقىمى كەڭەيدى. بۇل التىن وردا كەزەڭىنىڭ ادەبيەتىندە كورىنىس تاۋىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ ءسوز ونەرى قانات جايعان كەزەڭ رەتىندە باعالاندى. حالقىمىز ءۇشىن التىن وردا داۋىرىنەن بۇگىنگە دەيىن جەتكەن «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى زور. بيىل كۇيدىڭ شىققانىنا 800 جىل تولادى. بۇل اڭىز - دومبىرانىڭ شاناعىنان شىققان ۇلى دالانىڭ ءۇنى، ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى. كەتبۇعا، اسان قايعى، شالكيىز جانە دوسپامبەت سەكىلدى جىراۋلاردىڭ مۇراسى ءبىزدىڭ ايماققا ءتان ءداستۇرلى ونەر جانرىندا بۇگىنگە دەيىن جەتكەنى كەزدەيسوق ەمەس. سول كەزەڭدەگى جىرلاردا (ەر ەدىگە، الپامىس، قوبىلاندى، ەر تارعىن) باتىرلاردىڭ ەرلىك جولى مەن تاريحي وقيعالار تىزبەگى ءجيى باياندالادى. بۇل - قازاق، تاتار، باشقۇرت، نوعاي، قاراقالپاق جانە باسقا دا حالىقتاردىڭ ورتاق قازىناسى، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ التىن وردانىڭ زياتكەرلىك مۇراسىن زەردەلەۋدى ۇسىندى.
- التىن وردا فەنومەنىن مىڭداعان جىل بويى ەۋرازيا جۇرەگىندە قالىپتاسقان باي ينتەللەكتۋالدىق كەڭىستىكتەن ءبولىپ قاراي المايمىز. ورتا عاسىرلاردا ۇلى دالا وزىق يدەيالاردى ۇسىنعان الەمدىك ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالعانى ءمالىم. ورتالىق ەۋرازياداعى كوشپەلىلەر تىرشىلىگىنەن، تۇركى-موڭعول مۇرالارىنان، يسلام داستۇرلەرىنەن جانە حريستيان قاۋىمداستىعىنا جاتاتىن حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمدىق قاعيداتتارىنان ءنار العان اقىل-ويدىڭ قۇنارلى توپىراقتا قانات جايۋى زاڭدى ەدى. بۇل يدەيالار ەۆوليۋتسياسى ۇزدىكسىز جۇرگەن كەزەڭ ەدى. ءار عاسىر ۇلى دالانىڭ اقىل-وي كەنىن بايىتىپ، جاڭا قۇندىلىقپەن تولىقتىرىپ وتىردى، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ پايىمىنشا، وسى تەرەڭ ساباقتاستىقتى تۇيسىنبەي، التىن وردانىڭ وركەندەۋ سىرىن وبەكتيۆتى باعالاۋ قيىن.
- البەتتە، بۇل ورايدا التىن وردانىڭ نەگىزى قالانعانعا دەيىنگى كەزەڭدەردە ءومىر سۇرگەن ايگىلى ويشىلداردىڭ عىلىمي، فيلوسوفيالىق، ادەبي مۇرالارىنىڭ ءمان- ماڭىزى زور. ەڭ الدىمەن، تاريحتا اريستوتەلدەن كەيىنگى «ەكىنشى ۇستاز» اتىمەن ءمالىم الەمدىك فيلوسوفيانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى -ءابۋ ناسىر ءال- فارابيدىڭ ورنى ەرەكشە.
ول «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» تراكتاتىندا ادىلدىكتەن اينىماۋ، بىلىمگە قۇشتارلىق جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى شىڭداۋ ارقىلى بارشاعا بىردەي يگىلىككە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن جان-جاقتى ايتقان. ونىڭ ويلارى تۇرىك، مۇسىلمان الەمىندەگى كەيىنگى ساياسي-فيلوسوفيالىق داستۇرلەردى تۇسىنۋگە ماڭىزدى باعدار بولدى، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.