جەكە پىكىر ءبىلدىرۋ مەن وزگە ادامداردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋدىڭ ارا-جىگى قايدا؟ الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى قانداي قاتەلىكتەردى ءجيى جىبەرەدى؟ بۇل تۋرالى Qazaq Expert Club ساراپشىسى، سۋديا دينارا كۋيكابايەۆا ايتىپ بەردى.
ونىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى جىلدارى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جاريالانىمدارعا بايلانىستى داۋلاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ارتقان. ماسەلەن، 2024 -جىلى سوتتارعا ار-نامىستى، قادىر-قاسيەتتى جانە ىسكەرلىك بەدەلدى قورعاۋ تۋرالى 1612 تالاپ-ارىز تۇسكەن. ونىڭ 42-ءسى ب ا ق- قا، 430-ى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى بولعان. 2025 -جىلى مۇنداي تالاپ-ارىزداردىڭ سانى 2009-عا دەيىن ءوستى، ونىڭ ىشىندە 52- ءسى ب ا ق- قا، 471- ءى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا قويىلعان. 2026 -جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 1193 تالاپ-ارىز ءتۇستى، ونىڭ 12- ءسى ب ا ق- قا، 268- ءى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى.
«وسىنداي ىستەردى قاراۋ بارىسىندا داۋلاردىڭ كوپشىلىگى قاساقانا جامان نيەتتەن تۋىندامايتىنىن بايقادىم. ادەتتە وعان ەموتسيا، اسىعىس قورىتىندى جانە رۇقسات ەتىلگەن سىن مەن زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ ارا-جىگىن بىلمەۋ سەبەپ بولادى»، - دەيدى ول.
سۋديانىڭ پىكىرىنشە، ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلىكتەردى شارتتى تۇردە بىرنەشە ساناتقا بولۋگە بولادى. ماسەلەن، ادامدار ايىپتاۋدى دالەلدەنگەن فاكت رەتىندە كورسەتۋگە بەيىم. سوت داۋلارىنىڭ ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - سوتتىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن ۇكىمى شىقپاي تۇرىپ، ادامدى الاياق، جەمقور، قىلمىسكەر، پاراقور نەمەسە قىلمىستىق توپتىڭ مۇشەسى دەپ اتايتىن جاريالانىمدار. «كوپتەگەن اۆتور مۇنداي تۇجىرىمداردىڭ پىكىر رەتىندە ەمەس، ناقتى فاكت تۋرالى مالىمدەمە رەتىندە قابىلداناتىنىن ەسكەرە بەرمەيدى»، - دەيدى ساراپشى.
دينارا كۋيكابايەۆا كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى قاعيداتى قولدانىلاتىنىن ەسكە سالادى: سوت ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن ادام قىلمىس جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ ەسەپتەلمەيدى. سوندىقتان رەسمي اقپاراتقا سايكەس كەلەتىن: «اتالعان تۇلعاعا قاتىستى تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر»، «قىلمىستىق ءىس قوزعالدى»، «ءىس سوتتا قارالىپ جاتىر» دەگەن تۇجىرىمداردى قولدانعان قاۋىپسىزدەۋ. تاعى ءبىر ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلىك - سۋبەكتيۆتى باعالاۋدى دالەلدەنگەن فاكت رەتىندە كورسەتۋ. «زاڭ پىكىر بىلدىرۋگە تىيىم سالمايدى. مىسالى، «ماعان قىزمەت كورسەتۋ ۇنامادى» دەگەن ءسوز - سۋبەكتيۆتى باعا. ال «كومپانيا الاياقتىقپەن اينالىسادى»، «دارىگەر ديپلومىن ساتىپ العان» نەمەسە «رۇقسات پارا بەرۋ ارقىلى الىنعان» دەگەن مالىمدەمەلەر مۇلدەم باسقاشا قابىلدانادى. بۇلار - تەكسەرۋگە بولاتىن ناقتى فاكتىلەر تۋرالى مالىمدەمەلەر. ءدال وسىنداي جاريالانىمدار كوبىنە سوت تالقىلاۋىنىڭ نىسانىنا اينالادى»، - دەپ تۇسىندىرەدى سۋديا.
سونداي-اق، ونىڭ ايتۋىنشا، ادامدار سالدارىن ويلاماي، تەكسەرىلمەگەن اقپاراتتى ءجيى جاريالايدى. كوپشىلىك «تانىستاردان ەستىگەن» مالىمەتتەردى، قاۋەسەتتەردى نەمەسە انونيمدى حابارلامالاردى سالدارىن ويلاماي تاراتادى. ەگەر ادام كومپانيانىڭ، دارىگەردىڭ، كاسىپكەردىڭ نەمەسە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ زاڭسىز قىزمەتى تۋرالى اقپارات جاريالاسا، كەيىننەن سول اقپاراتتىڭ شىنايىلىعىن دالەلدەۋگە تۋرا كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك.
«مەن ءبىر ءىستى قارادىم، وندا ۇيىم جاريالانعان اقپاراتتى تولىعىمەن جوققا شىعاراتىن قۇجاتتاردى ۇسىندى. بۇعان قوسا، ماماننىڭ جەكەلەگەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ قورلاۋ سيپاتىندا بولعانى تۋرالى قورىتىندىسى الىندى. ناتيجەسىندە تالاپ-ارىز قاناعاتتاندىرىلدى»، - دەيدى دينارا كۋيكابايەۆا.
ول جاريالانىمدى ءوشىرۋ ءاردايىم ماسەلەنى شەشپەيتىنىن كوپشىلىك تۇسىنە بەرمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. زاڭ سوتقا جۇگىنگەنگە دەيىن دالەلدەمەلەردى نوتارياتتىق تارتىپپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان بولەك، كومپيۋتەرلىك-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى جانە وشىرىلگەن جاريالانىمنىڭ مازمۇنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باسقا دا دالەلدەمەلەر پايدالانىلۋى مۇمكىن.
«سونداي-اق كوپشىلىك پىكىرلەردىڭ، ياعني كوممەنتاريلەردىڭ ماڭىزى جوق دەپ ويلايدى. الايدا كوممەنتاريلەردىڭ دە پوستتارمەن بىردەي سالدارى بولۋى مۇمكىن جانە ولار دا سوت داۋلارىنا ءجيى سەبەپ بولادى. زاڭ تۇرعىسىنان العاندا، كوممەنتاري - جەكە پوست سياقتى اقپارات تاراتۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى. سوندىقتان دورەكى قورلاۋ، ايىپتاۋ نەمەسە شىندىققا سايكەس كەلمەيتىن مالىمەتتەردى تاراتۋ ءدال سونداي قۇقىقتىق سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن»، - دەپ تۇسىندىرەدى ساراپشى.
ماسەلەن، الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ ءبىرى كوممەنتاريدە باسقا ادامدى قورلاپ، ونىڭ دەربەس دەرەكتەرىن كورسەتكەن. سوت مالىمەتتەردى شىندىققا سايكەس كەلمەيدى دەپ تانىپ، ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەتتى قورعاۋ تۋرالى تالاپتى قاناعاتتاندىردى جانە 200 مىڭ تەڭگە كولەمىندە مورالدىق زيان وتەماقىسىن ءوندىرىپ الدى.
تاعى ءبىر ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلىك - وزگەنىڭ فوتوسۋرەتتەرى مەن جەكە حات الماسۋىن كەلىسىمىنسىز جاريالاۋ. «ازاماتتىق زاڭناما ادامنىڭ ءوز بەينەسىنە دەگەن قۇقىعىن قورعايدى، ال كونستيتۋسيا حات جازىسۋ، تەلەفون ارقىلى سويلەسۋ جانە وزگە دە حابارلامالاردىڭ قۇپيالىلىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. سوندىقتان باسقا تاراپتىڭ كەلىسىمىنسىز فوتوسۋرەتتى نەمەسە جەكە حات الماسۋدى جاريالاۋ كەيبىر جاعدايلاردا سوت داۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە، ءتىپتى سوتتا دا مۇنداي ماتەريالدار زاڭ تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ جانە حات الماسۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ قانا زەرتتەلەدى»، - دەيدى دينارا كۋيكابايەۆا.
ءسوز سوڭىندا سۋديا مىناداي كەڭەس بەرەدى: «جاريالاۋ باتىرماسىن باسپاس بۇرىن وزىڭىزگە مىنا سۇراقتاردى قويىڭىز: «بۇل مەنىڭ پىكىرىم بە، الدە فاكت تۋرالى مالىمدەمە مە؟»، «جازعانىمدى دالەلدەرمەن راستاي الامىن با؟»، «سوت شەشىمىنسىز ادامدى قىلمىس جاسادى دەپ ايىپتاپ وتىرعان جوقپىن با؟»، «باسقا ادامنىڭ ءوز بەينەسىنە دەگەن قۇقىعىن نەمەسە حات الماسۋ قۇپياسىن بۇزىپ وتىرعان جوقپىن با؟».
ەسىڭىزدە بولسىن، جەكەلەگەن جاعدايلاردا زاڭناما ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار اكىمشىلىك نەمەسە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى دە كوزدەيدى. ماسەلەن، كوپشىلىك الدىندا نەمەسە تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرى ارقىلى تاراتىلعان جالا ءۇشىن 180 ا ە ك- كە دەيىن ايىپپۇل نەمەسە اكىمشىلىك قاماق تاعايىندالۋى مۇمكىن. ال ادەپسىز تۇردە، سونىڭ ىشىندە ونلاين-پلاتفورمالار ارقىلى ايتىلعان قورلاۋ ءۇشىن 200 ا ە ك- كە دەيىن ايىپپۇل، تۇزەۋ نەمەسە قوعامدىق جۇمىستار كوزدەلگەن».
24.kz