حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ باعالاۋىنشا، قازىردىڭ وزىندە الەمدىك جيىنتىق قارىز جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىن باسىپ وزعان. بەرەشەكتىڭ ۇلعايۋى جاڭا داعدارىسقا اكەلۋى مۇمكىن بە، الدا نە كۇتىپ تۇر؟ Kazinform اگەنتتىگىنىڭ ا ق ش-تاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى تاقىرىپتى تالدادى.
قوماقتى قارىز قولبايلاۋ ەمەس
جاھاندىق قارىزدىڭ ۇلعايۋى وتكەن جىلى بايقالا باستادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ 2025 -جىلعى دەرەگىنە سايكەس، مەملەكەتتەردىڭ جيىنتىق قارىزى 251 تريلليون دوللاردى قۇراعان بولاتىن. بۇل الەمدىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ (ج ءى و) 235 پايىزىنا تەڭ، ياعني ءبىر جىلداعى جاھاندىق ءوندىرىس كولەمىنەن ەكى ەسە جوعارى. ونىڭ ۇستىنە قارىزدىڭ باسىم بولىگى ا ق ش، ەۋروپالىق وداق ەلدەرى جانە قىتايعا تيەسىلى.
مۇنداي رەكوردتىق دەڭگەي پاندەميا باستالعالى بەرى العاش ورىن الىپ وتىر. وسى تۇستا زاڭدى سۇراق تۋىندايدى: الەم جاڭا جاھاندىق داعدارىس الدىندا تۇر ما؟
ادەپكىدە مەملەكەتتىڭ قارىزى كوپ بولسا، ارتى داعدارىسقا اكەلىپ سوعادى دەپ ويلاۋىمىز مۇمكىن. الايدا، ا ق ش پەن جاپونيانىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، ۇنەمى ولاي بولا بەرمەيدى. ەل ەكونوميكاسى سىرتقى قارىزدىڭ ەسەبىنەن دە بەكي تۇسەتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قارىزى كوپ ەل تاقىرعا وتىرادى دەگەن ۇكىم جوق، كەرىسىنشە بەرەشەگى از ەلدىڭ بولاشاعىنا كۇمانمەن قارايتىندار بار.
مىسالى، بۇگىندە ا ق ش- تىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 39,1 تريلليون دوللاردان اسىپ، جالپى ىشكى ءونىمنىڭ شامامەن 124,8 پايىزىنا جەتتى. جاپونيادا كورسەتكىش ودان دا جوعارى –ج ءى ءو-ءنىڭ شامامەن 230 پايىزىنا (شامامەن 9,83 تريلليون دوللار) تەڭ. سوعان قاراماستان، قوس ەل قارىز داعدارىسىنا ۇشىراعان ەمەس. مۇنىڭ سەبەبى قارىز قۇرىلىمى مەن ونى باسقارۋ ەرەكشەلىگىندە جاتىر.
بىرىنشىدەن، قارىزدىڭ ەداۋىر بولىگى مەملەكەت باقىلايتىن ۇلتتىق ۆاليۋتاعا بايلانعان. بۇل ورتالىق بانكتەرگە قاجەت بولعان جاعدايدا قارىزدى قايتا قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار ا ق ش تا، جاپونيا دا قارىز الۋ ءۇشىن نەگىزىنەن ىشكى قارجى ينستيتۋتتارىنا ارقا سۇيەيدى. ماسەلەن، ا ق ش-تا قازىناشىلىق باعالى قاعازداردىڭ شامامەن 69 پايىزى ىشكى ينۆەستورلاردىڭ (ينۆەستيتسيالىق قورلار، بانكتەر، مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جانە جەكە تۇلعالار) يەلىگىندە. ال جاپونيادا كورسەتكىش شامامەن 89 پايىزعا جەتەدى، ونىڭ نەگىزگى بولىگى مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار.
ەكىنشىدەن، ينۆەستورلاردىڭ جوعارى سەنىمى شەشۋشى ءرول اتقارادى.
- ا ق ش ەكونوميكاسى ورنىقتى جانە مەملەكەتتىك وبليگاتسياعا دەگەن سۇرانىس جوعارى. سوندىقتان ەلدىڭ سىرتقى قارىز كولەمى كوپ بولعانىمەن، تۇراقسىزدىق بولمايدى،-دەپ اتاپ ءوتتى Goldman Sachs Research ۇيىمىنىڭ ا ق ش بويىنشا باس ەكونوميسى دەۆيد مەريكل.
وسىعان ۇقساس پىكىردى جاپونيا ەكونوميكاسىن زەرتتەۋشىلەر ايتىپ كەلەدى. Goldman Sachs Research ۇيىمىنىڭ اعا ەكونوميكالىق كەڭەسشىسى اكيرا وتانيدىڭ باعالاۋىنشا، «كۇنشىعىس ەلىندە» قارىز دەڭگەيى قوماقتى. سولاي بولعانىمەن، ولار ىشكى قارىز الۋ جانە قارجى جۇيەسىنە باقىلاۋ جۇرگىزۋ ارقىلى جاعدايدى قاداعالاپ وتىر.
باستى ءتۇيىن: قارىزدىڭ كولەمى ەمەس، ونى پايدالانۋ قابىلەتى ماڭىزدى.
ارينە، «الماقتىڭ دا سالماعى بار»، كەز كەلگەن نەسيە ەكونوميكاعا اسەر ەتپەي قويمايدى. تاعى سول ا ق ش-تى مىسال ەتسەك، ونىڭ مەملەكەتتىك قارىزى بويىنشا ورتاشا پايىزدىق مولشەرلەمەسى پايىز3,36 عا جەتتى. 2020-جىلعى عانا كورسەتكىش پايىز1,77 ەدى. وتكەن جىلى قازان ايىندا مەملەكەت پايىزدىق تولەمگە 981 ميلليارد دوللار جۇمساعان.
جاپونيادا پايىزدىق مولشەرلەمە سالىستىرمالى تۇردە تومەن - پايىز2-3. دەگەنمەن جىل سايىن بيۋدجەت شىعىنىنىڭ پايىز25-30 ى قارىزعا كەتەدى. ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا، جاپونيا الداعى ءبىر قارجىلىق جىل ىشىندەگى بەرەشەكتى جابۋعا 31,3 تريلليون يەن جۇمساماق، 2029 -جىلى 41,3 تريلليون يەنگە كوتەرىلەدى.
ەۋروپالىق وداق: ۇيلەستىرۋ كەمشىلىگى
وتكەن جىلى ەۋروپالىق وداقتىڭ جيىنتىق مەملەكەتتىك قارىزى 15 تريلليون ەۋرونى (17,55 تريلليون ا ق ش دوللارى) قۇراپ، ج ءى و- ءنىڭ 88,5 پايىزىنا جەتتى. ا ق ش پەن جاپونيا سەكىلدى ەۋروپادا دا بەرەشەكتىڭ 84,2 پايىز- ىن (ۆاليۋتا مەن دەپوزيتتەر - 2,6 پايىز، نەسيەلەر - 13,3 پايىز) بورىشتىق باعالى قاعازدار قۇرايدى.
ەۋرووداقتاعى قارىز دەڭگەيى ا ق ش پەن جاپونياعا قاراعاندا تومەن، ءبىراق بىركەلكى جۇيە جوق. مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ءج ءى ءو-گە شاققانداعى ەڭ جوعارى ۇلەسى گرەكيادا (367,8 ميلليارد ەۋرو نەمەسە 149,7 پايىز)، يتاليادا (3,08 تريلليون ەۋرو - 137,8 پايىز)، فرانتسيادا (3,4 تريلليون ەۋرو - 117,7 پايىز)، بەلگيادا (681,1 ميلليارد ەۋرو - 107,1 پايىز) جانە يسپانيادا (1,7 تريلليون ەۋرو - 103,2 پايىز) تىركەلگەن.
بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. ءبىرىنشىسى، وداق ىشىندە ەكونوميكالىق ساياساتتى ۇيلەستىرۋ ءىسى وسال. ءار ەل دەربەس بيۋدجەت ساياساتىن جۇرگىزەدى، ءبىر-ءبىرىنىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن باقىلامايدى، ورتاق ۆاليۋتا ەۋروپالىق ورتالىق بانك ارقىلى رەتتەلەدى. سونىڭ سالدارىنان ءار مەملەكەت ءوز بەتىنشە قارىزعا باتۋدا.
تاعى ءبىر ماسەلە، ەو مەملەكەتتەرى وزدەرى باقىلامايتىن ۆاليۋتادا قارىز الۋعا اۋەس. مۇنداي جاعدايدا ولار قارىزدى وتەۋ ءۇشىن ەكسپورت نەمەسە ينۆەستيتسيا ارقىلى قارجى اعىنىن قامتاماسىز ەتۋگە ءماجبۇر.
Global Markets and Policy ۇيىمىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى سونيا گيببستىڭ پىكىرىنشە، ە و-نىڭ قارىز جۇكتەمەسىن رەتتەۋ ءۇشىن بيۋدجەت شىعىنىن جۇيەلەۋ كەرەك. قورعانىس سالاسىنا كەرەك قاراجاتتى جەكە كاپيتال ەسەبىنەن جابۋعا ۇمتىلعان ءجون.
ساراپشى كەلەسى كەزەڭدە ەنەرگەتيكالىق جوبالاردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋدى ۇسىندى. بۇگىندە ە و-نىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىگى قارىز كولەمى مەن ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىققا اكەلە جاتىر.
- ەۋروپادا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى گاز قۇنىنا بايلانىستى. گاز جەتكىزىلىمى مەن ەكسپورتتاۋشى ەلدەر تاراپىنان كەدەرگى بولسا، كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەكونوميكالىق شيەلەنىس تۋىندايدى، - دەدى Goldman Sachs كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى داان سترۋيۆەن.
قىتايدىڭ قارىزى
قىتايدىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 18,7 تريلليون دوللارعا تەڭ، بۇل -ءج ءى ءو-ءنىڭ شامامەن 90 پايىزىنا سايكەس كەلەدى جانە ەۋروپالىق وداق دەڭگەيىمەن شامالاس. 2008 -جىلى قىتايدىڭ مەملەكەتتىك بەرەشەگى 1,2 تريلليون دوللار بولعان، سودان بەرى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 17 پايىز-عا ءوسىپ كەلەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، ا ق ش-تىڭ قارىز جۇكتەمەسىنىڭ جىلدىق ءوسىمى نەبارى 7,7 پايىز، ە و-دا شامامەن 3 پايىز عانا.
ساراپشىلار مۇنداي وسىمگە بىرنەشە فاكتور اسەر ەتتى دەپ سانايدى: ەلدەگى نەسيەلەندىرۋدىڭ ارتۋى، ينفراقۇرىلىمعا اۋقىمدى ينۆەستيتسيا سالۋ، ەكونوميكالىق دامۋ مودەلىنە بايلانىستى. قىتاي كەيىنگى ون شاقتى جىلدا ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن نەسيەگە كوپ قول سوزىپ كەلەدى، اسىرەسە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار مەن جىلجىمايتىن مۇلىك سەكتورىندا كرەديتتىڭ ۇلەسى مول.
ق ح ر- دىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ باسىم بولىگى وڭىرلىك بيلىك ورگاندارى مەن مەملەكەتتىك كومپانيالاردا.
- قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى. الايدا قوردالانعان تەڭگەرىمسىزدىكتى ەستەن شىعارماعان جاقسى، بولاشاقتا بارىنشا ساق ساياسات جۇرگىزۋ قاجەت، - دەيدى Goldman Sachs Research ۇيىمىنىڭ قىتاي بويىنشا باس ەكونوميسى حۋەي شان.
ساراپشى ءسوز ەتكەن قارىزداعى تەڭگەرىمسىزدىك دەگەن نە؟ قىتاي مودەلى قىسقا مەرزىمدە قارىزدى بەلسەندى پايدالانۋدا، كوپ سالادا ناتيجەسىن كورىپ وتىر. ال ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى قارىزدارىنىڭ تاۋەكەلى جوعارى. ۇزاق مەرزىمگە العان نەسيە مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ بولاشاعىن بولجاپ ءبىلۋ كۇننەن-كۇنگە قيىن. تەڭگەرىم وسى قىسقا جانە ۇزاق مەرزىمدى قارىزدار اراسىنداعى بالانستى ساقتاۋدا جاتىر.
دامۋشى ەلدەر: تاۋەكەل ايماعى
دۇنيەجۇزىلىك بانك ەڭ وسال 78 دامۋشى ەلدىڭ نەگىزگى قارجىلاندىرۋ كوزىنە اينالعانى جاسىرىن ەمەس. 2024-جىلى تابىس دەڭگەيى تومەن جانە ورتاشا ەلدەردىڭ جيىنتىق سىرتقى قارىزى تاريحي ماكسيمۋمعا - 8,9 تريلليون دوللارعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە رەكوردتىق 1,2 تريلليون دوللار نەگىزىنەن تابىسى تومەن، حالىقارالىق دامۋ قاۋىمداستىعى ارقىلى قارىز الۋعا قۇقىعى بار 78 ەلگە تيەسىلى. مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ءج ءى ءو-گە قاتىناسى ەڭ جوعارى ەلدەر قاتارىنا ۆەنەسۋەلا (164,27 پايىز)، ليۆان (164 پايىز)، سۋدان (222 پايىز) جانە سينگاپۋر (176 پايىز) كىرەدى.
دۇنيەجۇزىلىك بانك دەرەكتەرىنە سايكەس، تابىسى تومەن جانە ورتاشا ەلدەردىڭ سىرتقى قارىزى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتىپ، قايتا قارجىلاندىرۋ قاجەتتىلىگى ارتىپ كەلەدى.
جالپى العاندا، دامۋشى ەلدەر 2024-جىلى سىرتقى قارىزدارىن 90 ميلليارد دوللار كولەمىندە قايتا قۇرىلىمداعان ەدى، بۇل 2010-جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش رەتىندە باعالانعانى ەستە.
دامۋشى ەلدەر ءۇشىن نەگىزگى پروبلەمالار: شەتەل ۆاليۋتاسىندا قارىز الۋ، ەكونوميكانىڭ سىرتقى سۇرانىسقا تاۋەلدىلىگى جانە شەكتەۋلى قارجىلىق رەزەرۆ. جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى ەسكەرسەك، اتالعان فاكتورلار قارىز داعدارىسىن تۋىنداتۋى ىقتيمال.
نەلىكتەن الەم قارىزعا ءومىر سۇرەدى؟
قارىزدىڭ ءوسۋى - ۋاقىتشا قۇبىلىس ەمەس، قازىرگى ەكونوميكالىق مودەلدىڭ اجىراماس بولىگى.
- جاھاندىق قارىز الداعى ۋاقىتتا ۇلعايا بەرەدى، مەملەكەتتەر قارىز الۋعا مۇقتاج. ا ق ش، قىتاي، گەرمانيا، جاپونيا، ءۇندىستان تاۋەكەلگە قاراماي نەسيە الۋدى جالعاستىرا بەرەتىنى انىق، - دەپ اتاپ ءوتتى Global Markets and Policy ديرەكتورى ەمرە تيفتيك.
ونىڭ ايتۋىنشا، نەسيە تالابىنىڭ جۇمسارۋى قارىز نارىعىن ودان سايىن كەڭەيتە بەرمەك. ينۆەستيتسيا ارتۋى تەحنولوگيا، ەنەرگەتيكا، ينفراقۇرىلىم سالالارىنا سىرتتان كەلەتىن قاراجاتتى كوبەيتە تۇسەتىن بولادى. ءىرى جوبالاردىڭ كوبى قارىز ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى دەگەن بولجام بار.
شىن مانىندە، قارىز ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى قۇرالىنا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز. كوپ مەملەكەت قارىزدىڭ كومەگىمەن اۋقىمدى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ، ەكونوميكاسىن اياققا تۇرعىزدى. وسى ورايدا RAND مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبى ساراپشىلارى - ساياسات تالداۋىنىڭ پروفەسسورلارى ۆەگارد نيۋگارد، كارتەر پرايس جانە اكشايا سۋرەش كاسىبي كەڭەس ايتتى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، ەلدەر ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرسا، مەملەكەتتىك قارىز دەڭگەيىن تومەندەتە الادى. اتاپ ايتقاندا، جىلىنا ينفلياتسيادان 3,2 پايىز جوعارى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان 30 جىلدىق جوسپار قۇرۋى شارت.
تاريحتا مۇنداي تاجىريبەنى قولدانعان ەلدەر جەتكىلىكتى. 1946-1974-جىلدارى اقش بيۋدجەتتىك ءتارتىپ پەن جوعارى ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىن ۇيلەستىرە بىلگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە قارىز جۇكتەمەسىن ءج ءى ءو-نىڭ 106 پايىزىنان 23 پايىزىنا دەيىن قىسقارتتى.
قورىتا ايتساق، الەم جاي عانا «قارىزعا ءومىر ءسۇرىپ» وتىرعان جوق. نەسيەنى ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا، ەكونوميكانى دامىتۋعا پايدالانۋدا. تەك پايىزدىق مولشەرلەمە مەن ينۆەستورلار سەنىمى كۇماندى كۇيدە قالىپ وتىر.