نەپالداعى سەل تاسقىنى
26 -تامىز كۇنى تاڭەرتەڭ نەپالدىڭ سولتۇستىك اۋداندارىن جويقىن سۋ تاسقىنى جايپاپ ءوتتى. قىتاي شەكاراسى ماڭىنان باستالعان تاسقىن بحوتەكوشي مەن تريشۋلي وزەندەرىنىڭ اڭعارلارىنا تارالىپ، ادام شىعىنىنا اكەلدى.
عالىمداردىڭ الدىن الا پىكىرىنشە، اپاتقا تاۋداعى ءىرى مۇز جانە تاۋ جىنىستارى ماسسيۆىنىڭ وپىرىلىپ ءتۇسۋى سەبەپ بولدى. ونىڭ سوڭى كوشكىنگە ۇلاسىپ، وزەن اڭعارلارىنا ۇلكەن كولەمدە سۋ مەن تاۋ جىنىستارىنىڭ تۇسۋىنە اكەلگەن.
سوڭعى مالىمەت بويىنشا، الاپات سەل تاسقىنى سالدارىنان نەپال مەن تيبەتتە 1301 ادام قازا تاپقانى راستالدى. تاعى 5339 ادام ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان. سونىمەن قاتار بىرنەشە شەتەلدىك تۋريست ءالى تابىلعان جوق. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستان، رەسەي مەن ۋكراينا ازاماتتارى دا بار.
الماتى دا مۇنداي سەلدى بۇرىن باستان وتكەرگەن
الماتىلىقتاردىڭ «نەپالداعى جاعداي قايتالانادى» دەپ قورقۋىنا نەگىز بار. قالا تاريحىنداعى ەڭ جويقىن وقيعالاردىڭ ءبىرى 1973 -جىلعى 15-شىلدەدە بولعان. سول كۇنى تۇيىقسۋ مۇزدىعى ماڭىنداعى كولدىڭ جارىلۋىنان كىشى الماتى وزەنىنىڭ اڭعارىمەن تومەن قاراي الىپ سەل جۇرگەن. قازگيدرومەتتىڭ دەرەگىنشە، جارىلعان كولدىڭ كولەمى شامامەن 225 مىڭ تەكشە مەتر بولعانىمەن، جولاي قوسىلعان تاۋ جىنىستارى مەن سۋ اسەرىنەن سەلدىڭ كولەمى بىرنەشە ەسەگە ۇلعايعان. مەدەۋ سەل قويماسىنا اعىن شامامەن 10 مىڭ تەكشە مەتر/سەكۋند جىلدامدىقپەن جەتىپ، سەلدىڭ جالپى كولەمى بىرنەشە ميلليون تەكشە مەترگە جەتكەن.
سەلدىڭ نەگىزگى سوققىسى مەدەۋ شاتقالىنداعى بوگەتكە ءتيدى. ول كەزدە بوگەتتىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالماعان ەدى. سوعان قاراماستان، بوگەت سەلدى ۇستاپ قالىپ، ونىڭ الماتىعا قاراي جىلجۋىنا جول بەرمەدى. 1973 -جىلعى اپات كەزىندە بوگەت شامامەن 5,3 ميلليون تەكشە مەتر سەل ماسساسىن توقتاتتى.
وسى وقيعادان كەيىن مەدەۋ بوگەتىن كۇشەيتۋ جۇمىستارى جالعاسىپ، ونىڭ سەل ۇستايتىن سىيىمدىلىعى ارتتىرىلدى. 1982 -جىلى بوگەتتىڭ ەكىنشى كەزەگى اياقتالدى.
اقساي بوگەتى ءالى سالىنباعان
مەدەۋ بوگەتى سالىنىپ بىتكەنىمەن، الاڭدايتىن دۇنيە ءالى دە بار. سەبەبى قۇرىلىسى توقتاپ تۇرعان اقساي بوگەتىن اتاپ وتۋگە بولادى.
مۇنى گەولوگ ارمان سەرعازين ايتىپ بەردى. ول سۋ تاسىسا، الماتىنى بۇدان دا اۋقىمدى اپات كۇتىپ تۇرعانىن ايتتى.
— الماتىدا سەلدەن قورعايتىن ءۇش بوگەت بار. العاشقى ەكەۋى — مەدەۋ جانە ايۋساي سەنىمدى قالقاندار. ولار قالانى مورەنا كولدەرىنىڭ قار كوشكىنىنەن قورعايدى. ءبىراق ءۇشىنشى بوگەت — اقساي. ول جينالىپ جارىلاتىن بومبا سەكىلدى. ول ونداعان مىڭ ادام تۇراتىن قالانىڭ باتىس بولىگىن قورعاۋ ءۇشىن سالىنعان، — دەدى سەرعازين.
گەولوگتىڭ ايتۋىنشا، بوگەتتىڭ قۇرىلىسى 2023 -جىلى اياقتالۋى ءتيىس ەدى. الايدا قۇرىلىس جۇمىستارى توقتاپ قالدى. بۇعان ءىرى كولەمدەگى قاراجاتتىڭ جىمقىرىلۋى سەبەپ بولعانىن العا تارتتى. مەردىگەر كومپانيا بوگەتتى تالاپقا ساي سالماعان. ميللياردتاعان تەڭگە جوعالىپ، وسىعان بايلانىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ناتيجەسىندە جوبا توقتاتىلدى.
— قازىر اقساي وزەنى مەن ونىڭ ۇستىندەگى مورەنا كولدەرى اشىق تۇر. ەگەر ۇلكەن سەل جۇرسە، ول ءبارىن شايىپ كەتەدى. جاندوسوۆ كوشەسى زارداپ شەگەدى. سودان كەيىن سۋ تاسقىنى اۋەزوۆ جانە الاتاۋ اۋداندارىنا تارايدى. ەندى بوگەتتى اياقتاۋ ءۇشىن قايتادان باعالاپ، تاعى ميللياردتاعان قاراجات ءبولۋ كەرەك، — دەدى گەولوگ.
سوزىنشە، بۇل جايت 2024 -جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. سوندىقتان بيۋروكراتيالىق ماسەلەنى تەزىرەك شەشۋ جولىن قاراستىرۋ كەرەك دەيدى.
سونداي-اق مامان ۇلكەن الماتى وزەنىندەگى جاعدايدى مىسالعا كەلتىردى. ايتۋىنشا، جازدا قاتتى جاڭبىر جاۋعان كەزدە وزەندەر ارناسىنان اسىپ كەتتى. ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ جوعارى اعىسىندا ەكى بوگەت بولعانىنا قاراماستان، قاتتى اعىن جاقىندا عانا رەكونسترۋكسيالانعان ينفراقۇرىلىمدى زاقىمداپ كەتتى.
— جوعارى اعىستا ايۋساي بوگەتىنىڭ ارقاسىندا قاۋىپتەن امان قالدىق. دەگەنمەن قاتتى اعىن جاڭا ينفراقۇرىلىمنىڭ ءبىر بولىگىن زاقىمداپ، كەيىن ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە تۋرا كەلدى، — دەدى گەوفيزيك.
ول اقساي بوگەتى پايدالانۋعا بەرىلمەيىنشە، الماتىنىڭ تولىق قاۋىپسىز بولمايتىنىن ءتۇسىندىردى.
ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەلىپ جاتىر؟
«قازسەلدەن قورعاۋ» الماتى باسقارماسى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى الىشەر توقتاسىن وڭىردە سەل قاۋپى بولعانىمەن، جاعداي باقىلاۋدا ەكەنىن ايتادى.
سوزىنشە، ءىرى سەلدىڭ جۇرۋىنە قاتتى نوسەر، اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋى، قار مەن مۇزدىقتاردىڭ تەز ەرۋى، مورەنالىق-مۇزدىق كولدەردىڭ جارىلۋى، تاۋ جىنىستارىنىڭ وپىرىلۋى جانە جەر سىلكىنىسى اسەر ەتەدى.
— الماتىدا سەل قاۋپى بار. ءبىراق ءىرى سەلدىڭ ءجۇرۋى ناقتى تابيعي جاعدايلارعا جانە بىرنەشە قاۋىپ فاكتورىنىڭ ءبىر ۋاقىتتا قاتار كەلۋىنە بايلانىستى. قازىر قالادا سەل قاۋپىن باقىلاۋعا، ودان قورعانۋعا جانە تۇرعىنداردى الدىن الا ەسكەرتۋگە ارنالعان جۇيە جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار قاۋىپتىڭ الدىن الۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ، قاجەت بولعان جاعدايدا جەدەل ارەكەت ەتۋ جۇمىستارى قامتاماسىز ەتىلەدى، - دەدى مامان.
ودان بولەك ەسكەرىلەتىن شارالار:
گيدرومەتەورولوگيالىق، سەل، سىرعىما جانە قار كوشكىنى جاعدايلارىنا تاۋلىك بويى مونيتورينگ جۇرگىزەدى؛
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا، ۇيىمدار مەن كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارىنا، سونداي-اق باۋ-باقشا قوعامدارىنا حابارلامالار-ۇسىنىمدار بەرىلەدى؛
قاۋىپتى ۋچاسكەلەردە ەسكەرتۋ تاقتالارى ورناتىلادى؛
قاۋىپتى ۋچاسكەلەرگە جەر ءۇستى جانە اەروۆيزۋالدى تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى؛
ول اقساي وزەنىنىڭ باسسەينىندە سەل ۇستايتىن بوگەت قۇرىلىسى ۋاقىتشا توقتاتىلدى دەيدى. نىساننىڭ دايىندىق دەڭگەيى — .
قازىر جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتاماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ، كەيىن مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل راسىمدەر اياقتالعاننان كەيىن نىساننىڭ قۇرىلىسى جالعاسادى، — دەدى ول.
اۆتورلار
قىرمىزى سكەندىر