جياڭ جيەشىنىڭ حانىمىن تاڭ قالدىرعان قازاق
كەڭەستەر وداعىنىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان «شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى» مەن شينجاڭ پروۆينتسياسىنىڭ جەرگىلىكتى اكىمشىلىگى اراسىندا «بەيبىت كەلىسسوزدەر» ءجۇرىپ جاتقان بەيمازا، قىسىلتاياڭ شاقتا قىتاي رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جياڭ جيەشىنىڭ حانىمى، الەم تانىعان ديپلومات - سۇڭ مەيليڭ 1946 -جىلدىڭ اقپان ايىندا قاقتىعىس ايماعىنا قۇپيا ساپار شەگەدى.
تاراپتاردىڭ شەكاراسىنا اينالعان ماناس وزەنىنىڭ بويىن ءوز كوزىمەن شولىپ قايتقان سۋڭ مەيليڭ ءۇرىمجى قالاسىندا گازەت ءتىلشىسى دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جەرگىلىكتى ۇلتتىق ازشىلىقتاردىڭ وكىلدەرىمەن جۇزدەسىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. بۇل جايىندا 1939 -جىلدان كەيىن سۇڭ مەيليڭگە حاتشى بولعان، 1945-1949 -جىلدارى شينجاڭ ينستيتۋتىندا وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىسقان قىتايلىق قالامگەر جاڭ زىگى ءوز ەڭبەگىندە كەلەسىدەي دەرەكتەر ۇسىنادى:
- سۇڭ مەيليڭ ەتنيكالىق ازشىلىقتاردان شىققان كورنەكتى قايراتكەرلەرگە امانداسا بارماق بولدى. ونىڭ قولىندا الدىن الا ازىرلەنگەن ءتىزىم بار ەدى. ولار: دۇنگەن مادەني قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى ما ليانجيۋن احۋن مەن ونىڭ ورىنباسارى ما گوي، قازاق مادەني قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى ءسالىس جانە قازاق تورەسى الەن ۋاڭنىڭ حانىمى قادۋان. (سۋڭ مەيليڭ) مەنەن تاعى ءبىراز ادام ۇسىنۋدى سۇرادى. مەن شينجاڭ ينستيتۋتىنىڭ بىرنەشە وقىتۋشىسىن اتادىم. ولاردىڭ اراسىنان ەكى ادام ىرىكتەلدى: قازاق ني حۋادە (نىعىمەت مىڭجاني) مەن ۇيعىر مۇحيتي (يبراھيم مۇحيتي)... قازاق جىگىتى ءسالىس قىتاي ءتىلىن مۇدىرمەي سويلەيدى ەكەن، مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ماشىقتى ءسوز تىركەستەرىنە سۋداي: «ورتالىق ۇكىمەتتىڭ ءسىزدى كوتەرىلىسشىلەردىڭ وكىلدەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە جىبەرۋى، شىنىمدى ايتسام، وتە ىزگىلىكتى شارا. ءتيىستى ۇيىمداردى پروۆينتسيالىق ۇكىمەتتىڭ اينالاسىنا بىرىكتىرە بىلگەندە عانا ءار ۇلت جۇرتشىلىعىنىڭ قولداۋىنا يە بولۋعا جول اشىلادى» دەپ كوسىلە جونەلدى. ول ءھام ءوز ەركىمەن بىزگە اۋدارماشى بولىپ، قادۋان حانىمعا بىرگە باردى، - دەپ جازادى جاڭ زىگى.
دۇنگەن مادەني قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرىمەن ءتىل تابىسا الماي كوڭىلى جاسىپ شىققان سۇڭ مەيليڭ حانىم مەن ونىڭ ساپارلاستارىن ۇستامدىلىعىمەن، شەشەندىگىمەن، شيراقتىعىمەن تاڭ قالدىرعان ءسالىس امىرە ۇلىنىڭ شىن مانىندە ءىرى قايراتكەر، ناعىز ۇلت جاناشىرى بولعانىن بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيدى.
ءسالىس - كوكتۇمانىڭ تۋماسى
حالىق تاعدىرى سىنعا تۇسكەن كۇردەلى، الماعايىپ كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن ءسالىس امىرە ۇلى تۋرالى ماعلۇماتتار، وكىنىشكە قاراي، وتە تاپشى، كەرەك دەسەڭىز ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى. «سولتۇستىك- باتىس قىتايداعى ۇلتتار سوزدىگى» دەپ اتالاتىن ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتە قايراتكەر تۇلعا جايلى مىناداي دەرەك كەلتىرىلەدى:
- ءسالىس (1919-1950)، شىن اتى قالياسقار امىرە ۇلى. ءۇرىمجىنىڭ تۋماسى. ۇرىمجىدەگى موڭعول- قازاق مەكتەبى مەن پەداگوگيكالىق ۋچيليشەدەن وقۋ تاۋىسقان. قىتاي ءتىلى مەن جازۋىن جەتىك يگەرگەن. وقۋ تاۋىسقاننان كەيىن جىلدار بويى ۋچيليشەدە وقىتۋشى بولعان. 1942 -جىلى قازاق- قىرعىز مادەني-اعارتۋ ۇيىمىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ سايلانعان. كەيىنىرەك (جەرگىلىكتى بيلەۋشى) شىڭ شىسايدىڭ پارمەنىمەن تۇتقىندالىپ، تۇرمەگە قامالادى.
شىڭ شىساي شينجاڭنان كەتكەننەن كەيىن، گومينداڭ كەرتارتپاشىلدارى ونى اباقتىدان بوساتىپ، ماڭىزدى قىزمەتكە تارتادى. ءۇش ايماق رەۆوليۋتسيالىق ۇكىمەتى مەن شينجاڭنىڭ جەرگىلىكتى بيلىگى اراسىنداعى تابىستى بەيبىت كەلىسسوزدەردەن كەيىن شينجاڭ كواليتسيالىق ۇكىمەتى قۇرىلعاندا، گومينداڭ تاراپىنىڭ كورسەتۋىمەن ءسالىس كواليتسيالىق ۇكىمەتتىڭ مۇشەسى، حاتشىلىق جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. ول ءارقاشان گومينداڭ پارتياسىنىڭ نۇسقاۋىنا ساي «ءۇش ايماق» وكىلدەرىمەن تىرەسىپ وتىرعان.
1947 -جىلى ساۋلە باسپاسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن قوسا اتقارادى جانە قازاق تىلىندەگى «ساۋلە» جۋرنالىن شىعارىپ، كەرى ناسيحات جۇرگىزەدى. 1949 -جىلى دا كەرتارتپا ۇستانىمنان باس تارتپاي، وسپان باندىلارىمەن اۋىز جالاسىپ، شينجاڭنىڭ بەيبىت بوستاندىعىنا قارسى ارەكەت ەتەدى. ق ح ر قۇرىلعاننان كەيىن بۇلىكشىلەردى باستاپ شينجاڭنان قاشىپ كەتەدى، كەلەسى جىلىندا شينحايدا ولەدى.
باتتاسا جاعىلعان يدەولوگيالىق بوياۋدى ەسەپكە الماعاندا، وسى شاعىن انىقتامانىڭ وزىنەن ءسالىس امىرە ۇلىنىڭ ءارقاشان ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ بەل ورتاسىندا، قيانكەسكى ساياسي كۇرەس الاڭىندا جۇرگەنىنە كوزىمىز جەتەدى. دەگەنمەن ماعلۇماتتا جاڭساقتىق تا جوق ەمەس. بۇل اسىرەسە كورنەكتى تۇلعانىڭ تۋعان جىلى مەن تۋعان جەرىنە قاتىستى.
ءسالىستىڭ تۋعان قارىنداسى ءۇمىتقاننىڭ جۇبايى، كەزىندە ۇزاق جىلدار بويى «شينجاڭ گازەتىنىڭ» قازاق رەداكسياسىندا اعا اۋدارماشى بولىپ قىزمەت ەتكەن ءادىل ىسقاقجان ۇلىنىڭ قويىن داپتەرىندەگى ەستەلىگىنە جۇگىنسەك، ءسالىس امىرە ۇلى - ماقانشىنىڭ تۋماسى.
- ءسالىستىڭ شىن اتى قالياسقار ءامىرالى ۇلى. 1934 -جىلى موڭعول- قازاق مەكتەبىنە وقۋعا تۇسكەندە سارجان دەگەن تەگىنە بايلانىستى وقۋ ورنى تاراپىنان ءسالىس اتالىپ كەتكەن. 1916 -جىلدىڭ باس شەنىندە ماقانشىدا تۋعان. اق پاتشانىڭ قازاقتان اسكەر الۋ تۋرالى جارلىعى شىققاندا ءبىر ستارشىن تۋما دەگەن ەل 1916 -جىلدىڭ كۇزىنە قاراي قىتاي جەرىنە ءوتىپ، ءۇرىمجى توڭىرەگىن مەكەن ەتكەن. اكەسى ءامىرالى اربامەن وتىن، كومىر تاسىعان كىرەكەش بولعان. 1927 -جىلى ءسالىستى كوك مەشىت مەدرەسەسىنە وقۋعا بەرگەن. وسىندا 3-4 جىل وقىپ، 1931 -جىلدان كەيىن كىرەكەشتىك جۇمىسپەن اينالىسا ءجۇرىپ، قىتاي ءتىلىن ءوز بەتىمەن يگەرگەن. موڭعول- قازاق مەكتەبىندە دۋبەك شالعىنبايەۆ، احمەتقالي ءبىتىمباي ۇلى، ءادىل سەكسەن ۇلى، ساعيدوللا ارالباي ۇلى، ءىلياس جولجاقسى ۇلى سياقتى قازاق بالالارىمەن قاتار وقىعان، - دەپ جازادى ءادىل ىسقاقجان ۇلى.
ال استانا قالاسىندا تۇراتىن فوتوگراف-كاسىپكەر قۇشتار راشات ۇلى ناعاشى اتاسىنىڭ اكەسى بولىپ كەلەتىن ءسالىستىڭ تۋمىسى جايلى بىزبەن كەلەسى دەرەكتى ءبولىستى:
- ءسالىس اتام - ۇلت رۋحانياتىنىڭ شىراقشىسى بولعان ۇلى تۇلعا. ول 1912 -جىلى قازىرگى اباي وبلىسىنىڭ ماقانشى اۋدانىندا، كوكتۇما وزەنىنىڭ بويىندا ومىرگە كەلىپتى. 1916 -جىلى ەل باسىنا تۇسكەن اۋىر ناۋبەتتە ءسالىستىڭ اكەسى ءامىرالى ەل-جۇرتىمەن قىتاي اسىپ، تارباعاتايدىڭ شاعانتوعاي ءوڭىرىن پانا تۇتادى. كەيىنىرەك ولكەنىڭ ءبىلىم ورداسى - ءۇرىمجى قالاسىنا قونىس اۋدارىپ، ۇل- قىزىن وقۋعا بەرىپتى. ءسالىس ولكەنىڭ ساياسي ومىرىنە، جاستار قوزعالىسىنا ەرتە، بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ، بوستاندىق، ەركىندىك، تەڭدىك ءۇشىن كۇرەستى، وسى جولدا تۇرمەگە قامالىپ، اباقتىدا ازاپ شەكتى. ۇرىمجىدەگى پەداگوگيكالىق مەكتەپتە وقىتۋشى بولعان جىلدارى جەر- جەردەن قازاق بالالارىن وقۋعا تارتىپ، قىتايداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوستى، - دەيدى ول.
مەيلى قالاي بولعاندا دا ءسالىستىڭ 1910 -جىلداردىڭ ورتا شەنىنە قاراي قازاقستان توپىراعىندا، ماقانشى جەرىندە، كوكتۇما بويىندا دۇنيەگە كەلگەنى انىق. ءسالىس جانە قۇپيا ساۋلە ۇيىمى تۋرالى وتە قۇندى دەرەكتەر ۇسىنعان تاريحشى قابيموللا مانجىبايەۆ تە قايراتكەردىڭ قازاقستاندا ءومىر ەسىگىن اشقانىن ءوز ەستەلىگىندە اتاپ وتەدى.
قۇندى قۇجات
ءسالىس امىرە ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قىرى شينجاڭ ولكەسىنىڭ جەرگىلىكتى ۇكىمەتىندە حاتشىلىق جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان جىلدارى جارقىراپ كوزگە تۇسەدى.
- ءسالىس اتام مەشەۋلىكتى ءبىلىم مەن عىلىم ارقىلى عانا جويۋعا بولاتىنىن ەرتە ءبىلدى. سوندىقتان مادەنيەت، اعارتۋ جۇمىستارىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولدى، قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساپ، قازاق زيالىلارىنا قامقورشى بولا ءبىلدى. ءۇرىمجى قالاسىنان كوپتىلدى مەكتەپ اشىپ، قازاق، ۇيعىر، قىتاي بالالارىن وقۋعا تارتتى. ونەر وتاۋلارى مەن ۇيىرمەلەرىن ۇيىمداستىردى. قىتايدا قازاق تەاترىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا دا ءسالىستىڭ ەڭبەگى سىڭگەن، - دەيدى قۇشتار راشات ۇلى.
سوڭعى پىكىردىڭ شىنايىلىعىن ءسالىستىڭ كوزىن كورگەن، ءدارىسىن تىڭداعان، كەيىنىرەك ساۋلەنىڭ قۇپيا جۇمىسىنا تارتىلعان قابيموللا مانجىبايەۆتىڭ ەستەلىگىندەگى «قازاق- قىرعىز ۇيىمىنىڭ ونەر ءبولىمى جاعىنان ساحنالىق قويىلىمدارعا قاتىستىرىلىپ، اي سايىن، ماۋسىم سايىن سپەكتاكل قويۋعا ارالاستىم. «قىز جىبەك»، «قاراگوز»، «قالقامان- مامىر»، «ەڭلىك- كەبەك»، «ەرتارعىن»، «كوتىبار»، «الدار كوسە» قويىلىمدارىندا باستى رولدەردە وينادىم» دەگەن دەرەك راستاي تۇسەدى.
ءسالىستىڭ ۇلت جاناشىرى رەتىندەگى قايراتكەرلىك قىزمەتىنەن مالىمەت بەرەتىن قۇندى قۇجات قىتايدىڭ تايبەي قالاسىنداعى «مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ» ارحيۆىندە ساقتاۋلى. 1947 -جىلدىڭ قازان ايىندا جەرگىلىكتى قۇپيالىق باسقارماسى ۇسىنىپ، قاراشا ايىندا حاتقا تۇسكەن قۇپيا مالىمەتتىڭ تولىق ءماتىنى كەلەسىدەي:
شەكارا قىزمەتى تۋرالى حابارلاما
ءبىرىنشى، شينجاڭ پروۆينتسيالىق ۇكىمەتى حاتشىلىق جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى ءسالىستىڭ قازاق وكىلدەرىن جينالىسقا شاقىرىپ، ۇكىمەتكە ءوز تالاپتارىن جەتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى جونىندە
شينجاڭ پروۆينتسيالىق ۇكىمەتى حاتشىلىق جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى ءسالىس 13-قازان كۇنى ديحۋا (ءۇرىمجى) قالاسىندا قازاق مادەني قاۋىمداستىعى اتىنان شاھارداعى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرىن جينالىسقا شاقىرعان. جينالىستا ءسالىس بۇعان دەيىنگى ريەۆوليۋتسيا كەزەڭىندە قازاقتار كوبىرەك قۇرباندىق بەردى، ءبىراق سونىڭ ەسەسىنە كەلگەن قۇقىق پەن يگىلىكتىڭ قىزىعىن ۇيعىرلار كورىپ وتىر؛ بىرىنشىدەن، قازاقتاردىڭ سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگىنە ۇكىمەت العىس جاريالاعان جوق؛ ەكىنشىدەن، حاتشىلىق جەتەكشىسى ايسا ۇيعىر مادەني قاۋىمداستىعىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ، (ۇيىمنىڭ جۇمىسىن) ۇكىمەت بيۋدجەتىنەن قارجىلاندىرىپ وتىر، ال قازاق مادەني قاۋىمداستىعىنا مۇنداي ارتىقشىلىق بەرىلمەگەن دەپ مالىمدەگەن. قازاقتار قىزۋ تالقىدان كەيىن ۇكىمەتكە كەلەسىدەي 7 تالاپ قويۋعا شەشىم قابىلداعان:
1) جۇمىستان كەتىرىلگەن ابدىكەريم ماحسۇمنىڭ ورنىنا پروۆينتسيالىق ۇكىمەتتىڭ ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە قازاق وكىلى تاعايىندالسىن؛
2) بەيبىتشىلىك كەلىسىمىنە سايكەس دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى بولىپ دالەلحان (سۇگىربايەۆ) تاعايىندالعان ەدى، ءبىراق دالەلحان قازىرگە دەيىن بۇل جۇمىسقا كىرىسە المادى، بوس ورىنعا قازاق وكىلى تاعايىندالسىن، پروۆينتسيالىق ءدارىحانادا ديرەكتوردىڭ ورنى دا بوس تۇر، بۇل قىزمەتكە دە قازاق وكىلى تولىقتىرىلسىن؛
3) مەملەكەتتىك ورگانداردا قازاقتاردى كەمسىتۋشىلىك جاپپاي ءومىر ءسۇرىپ وتىر، بۇدان كەيىن قازاق قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى كوبەيتىلسىن؛
4) ۇكىمەت وزگە ۇلتتاردىڭ ءبىلىم ىسىنە كوبىرەك ءمان بەرەدى، الدا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ دە سانى كوبەيتىلسىن جانە قازاق تۇرمىسىنىڭ مادەني دارەجەسىن كوتەرۋ ءۇشىن قازاق جاستارىنا تەگىن ءبىلىم بەرىلسىن؛
5) كوممەرتسيالىق بانكتەر قازاقتارعا بەس جىل مەرزىمگە ءوسىمسىز قارىز بەرسىن، قازاق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قارجىلاي كومەك كورسەتىلسىن؛
6) ەگىنشىلىكتى دامىتۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاۋ بوكتەرلەرىنەن قازاقتارعا كوبىرەك جەر ساتىپ بەرسىن؛
7) مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-قاعازدارىندا قىتاي جانە ۇيعىر تىلدەرىنە باسىمدىق بەرىلىپ، قازاق ءتىلى ەسكەرۋسىز قالىپ كەلەدى، تەڭدىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە بۇدان كەيىن ۇيعىر جانە قازاق تىلدەرى قىتاي تىلىمەن قاتار قولدانىلسىن.
وسى ايتىلعان تالاپتارعا ۇكىمەتتىڭ ەكى اپتا ىشىندە جاۋاپ بەرۋىن سۇرايمىز.
كورىنىپ تۇرعانداي، قۇجاتتاعى ءار تارماق اسا كۇردەلى جاعدايدا تۇرعان ولكەنىڭ قۇبىلمالى الەۋمەتتىك- ساياسي ومىرىندە قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن جوقتاپ، ۇپايىن تۇگەندەۋگە، ۇلت- ازاتتىق كۇرەستە قول جەتكەن جەتىستىكتى شىنايى، ماقساتتى ساياسي قۇقىقتار مەن ەكونوميكالىق يگىلىكتەر رەتىندە ناقتىلاۋعا، قازاقتاردىڭ جەرگىلىكتى بيلىكتەگى مارتەبەسىن كوتەرىپ، ۇلەسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان وزەكتى ءھام وجەت تالاپتار ەدى.
ساياسي كۇرەستەگى قازاقشىلدىعى ءسالىستى بيلىككە قاۋىپتى ادام رەتىندە كورسەتسە كەرەك، ايتپەسە قۇپيالىق قىزمەتى سوڭىنا شىراق الىپ ءتۇسىپ، نانكينگە جاسىرىن مالىمەت جىبەرمەس ەدى. ونى بىلاي قويعاندا، قايراتكەردىڭ ۇستانىمدارى كواليتسيالىق ۇكىمەتتەگى كەي ارىپتەستەرىنە، اسىرەسە «ءۇش ايماق» وكىلدەرىنە اسا ۇناي قويماعان، ونى «قازاق ۇلتشىلى» دەپ ۇيعارىپ، كوزگە شىققان سۇيەلدەي كورگەن. كواليتسيالىق ۇكىمەت ىدىراۋدىڭ الدىنداعى ساياسي تولقۋلار كەزىندە، «ءۇش ايماق» تاراپىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءۇرىمجى قالاسىندا شەرۋگە شىققان كەڭەسشىل، «شارقيشىل» («ءۇش ايماق» كۇشتەرىن جاقتاۋشىلار) ۇيعىر، قازاق جاستارى جەرگىلىكتى بيلىكتەگى قازاق وكىلدەرى - جانىمحان تىلەۋباي ۇلى مەن قادۋان حانىمدى (قاديشا مامىربەك قىزى) جانە ءسالىس امىرە ۇلىن لاۋازىمدى قىزمەتتەن بوساتۋدى تالاپ ەتىپ ۇران شاقىرادى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە ۇرىمجىدەگى قازاق، دۇنگەن بۇقاراسى دا قارىمتا شەرۋلەر ۇيىمداستىرىپ، ونىڭ سوڭى وت پەن سۋداي ەكى توپ اراسىنداعى قاقتىعىسقا ۇلاسادى.
وقيعالار تىزبەگى بۇرحان شاھيدي، سايفۋددين ازيزي، قابيموللا مانجىبايەۆ سياقتى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ەستەلىكتەرىندە دە، قۇپياسىزداندىرىلعان گومينداڭ قۇجاتتارىندا دا تاپتىشتەپ باياندالعان.
كەسكىلەسكەن كۇرەس كەيدە كىسى ولىمىنە دەيىن دە بارعان. مىسالى، 1946 -جىلى قىركۇيەك ايىندا التايداعى سايلاۋ ناۋقانىنا بايقاۋشى بولۋعا بارا جاتقان تۇركىستان نوعايباي ۇلىن (ءۇرىمجى ايماعىنىڭ باسشىسى قادۋان حانىمنىڭ ورىنباسارى) جولشىباي «شارقيشىل» سودىرلار ۇرىپ ولتىرەدى. ءدال سول كۇندەرى تارباعاتايدا بايقاۋشى بولىپ جۇرگەن سالىسكە موڭعول-قازاق مەكتەبىندە بىرگە وقىعان سىنىپتاستارى دۋبەك شالعىنبايەۆ پەن احمەتقالي ءبىتىمباي ۇلى قامقور بولادى. بۇل جايىندا ءسالىستىڭ ۇرىمجىگە ورالعان سوڭ تىلەۋلەستەرىنە «تارباعاتايدىڭ جارشىسى دۋبەك، ساقشىسى احمەتقالي ەكەن، مەنى ەكەۋى قورعاپ قالدى. ولار ماعان ماركسيزم-لەنينيزمدى كوپ ايتتى... ۇرىمجىگە قايتپا، گومينداڭعا سەنبە، ولار قارا نيەتىنەن قايتپايدى دەدى... مەنى (ۇكىمەت بيلىگىندەگى) ساۋان شەكاراسىنا دەيىن جەتكىزىپ سالدى» دەپ اعىنان اقتارىلعانىن قابيموللا مانجىبايەۆ جازادى. ساياسات الاڭىندا ءوزارا قاراما-قايشى باعىتتاردى ۇستانسا دا، الاشتىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى، قازاقتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋدى تۇبەگەيلى ماقسات تۇتقان ارىستاردىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق پەن جاناشىرلىق، وكپەگە قيسا دا ولىمگە قيمايتىن اعايىنگەرشىلىك قاسيەت كىم-كىمدى دە ءتانتى ەتەرى حاق.
ءسالىس جانە «ساۋلە» ۇيىمى
ءسالىستىڭ قايراتكەرلىك قىزمەتى ءسوز بولعاندا «ساۋلە» ۇيىمى تۋرالى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ۇيىم شامامەن 1943 -جىلى، ءسالىس قازاق- قىرعىز مادەني-اعارتۋ ۇيىمىنا ءتوراعا بولىپ تۇرعاندا قۇرىلعان. قۇرىلتايشىلارى - سالىستەن وزگە نىعىمەت مىڭجاني (تاريحشى-عالىم، قوعام قايراتكەرى)، زاكاريا اشەن ۇلى (اسكەري قايراتكەر)، ابدىكارىم ىنتىقبايەۆ (اقىن)، ءماجيت ءابۋزاروۆ (اۋدارماشى، باسپاگەر)، حالىق قاري (قوعام قايراتكەرى)؛ ال بەلسەندى مۇشەلەرى قاتارىندا قابيموللا مانجىبايەۆ، زارىپ جوشى ۇلى (قوعام قايراتكەرى)، ءادىس سەكسەن ۇلىنىڭ ەسىمدەرى اتالادى. مانجىبايەۆتىڭ كۋالىك بەرۋىنشە، ءسالىس وعان «ساۋلەنىڭ» تىڭشىلىق ۇيىم دا، فەودالداردىڭ قولشوقپارى دا ەمەس ەكەنىن، باستى ماقساتى قازاقتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي، شارۋاشىلىق-مادەني قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعانىن ايتقان.
«ساۋلەنىڭ» قىزمەتى اسىرەسە شارقي مەن جەرگىلىكتى بيلىك اراسىنداعى بىتىمگە سايكەس 1946 -جىلى قىركۇيەك ايىندا كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرىلۋدىڭ قارساڭىندا جاندانا تۇسەدى. 1945 -جىلدىڭ اياعىنا قاراي گومينداڭ بيلىگى بولاشاق كواليتسيالىق ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا ەنەتىن قازاق وكىلدەرى تۋرالى پىكىر جيناعاندا، ساۋلەلىكتەردىڭ ورتاق شەشىمىمەن بەلگىلى تۇلعالار ج. تىلەۋباي ۇلى، قادۋان حانىم، ز. اشەن ۇلى، س. امىرە ۇلى مەن ن. مىڭجانيدىڭ كانديداتۋراسى ۇسىنىلىپ، ساياسي جۇيەدەگى قازاق وكىلدەرىنىڭ ۇلەسى كەڭەيتىلەدى.
ساۋلەلىكتەر ولكەدەگى تۇرىكشىلدىك باعىتتى ۇستاناتىن زيالى قاۋىممەن جاقىن بايلانىستا بولعان. بەلگىلى ۇيعىر عالىمى حەۋىر تيمۋردىڭ ەسكە الۋىنشا، 1945 -جىلى تۇرىكشىل ۇيعىر زيالىلارى مۇحاممەد يمين مەن ايسا يۋسۋپتىڭ باستاماسىمەن التاي باسپاسىنىڭ دايىندىق كوميسسياسى قۇرىلعاندا، ءسالىس ءتوراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانادى. 1947 -جىلى «دارنەك» كونۆەنتسياسىندا مىڭجاني قازاقتىڭ اتا تاريحى تۋرالى بايانداما جاساعاننان كەيىن ساۋلەلىكتەردىڭ «پانتۇركيستەرمەن» اراقاتىناسى جاقىنداي تۇسكەنىن مانجىبايەۆ تە اتاپ كورسەتەدى.
ساۋلەلىكتەر ءتۇرلى سەبەپپەن اتا جۇرتىنان اۋا كوشۋگە ءماجبۇر بولعان شىعىس قازاقتارىنىڭ مۇددەسىن دە قاپەردەن شىعارماعان.
«ساۋلەنىڭ» قاۋلىسىمەن ۇيىم مۇشەسى، قۇتىبي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ورازباي قالي ۇلى 1949 -جىلى كوكتەمدە قىتايدىڭ چيڭحاي پروۆينتسياسىنداعى قازاقتارعا جانساۋعا سۇراۋ ءۇشىن، سولتۇستىك- باتىس قىتايدىڭ اسكەري- اكىمشىلىك باسشىسى، دۇنگەن ميليتاريست ما بۋفانعا ەلشى بولىپ بارادى. سول جىلدىڭ جازىندا جەرگىلىكتى اكىمشىلىك قىزمەتكەر كارىم اكىرامي دە «ساۋلەنىڭ» تاپسىرماسىمەن ما بۋفانعا جولىعىپ، سول ايماقتاعى قازاقتاردىڭ حال-جاعدايىنان حابار الىپ قايتادى.
«ساۋلە» ۇيىمى قازاقتىڭ شارۋاشىلىعى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ ماسەلەسىن ۇنەمى نازاردا ۇستايدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى - «ىرىس» كومپانياسى. بەلگىلى قايراتكەر- عالىم حاسەن ورالتايدىڭ كۋالاندىرۋىنشا، «ىرىس» كومپانياسىنىڭ ماقساتى قازاقتىڭ قولىنداعى ءجۇن، تەرى سەكىلدى شيكىزات ونىمدەرىنىڭ قۇنىن كوتەرۋ بولعان. كومپانيانى ءسالىس باسقارعان.
«ساۋلەنىڭ» تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى 1947 -جىلى «ساۋلە» باسپاسىنىڭ قۇرىلۋى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. باسپانىڭ جۇمىسىنا ساۋلەلىكتەردەن وزگە بەلگىلى قازاق زيالىلارى تارتىلادى. «ساۋلە» جۋرنالى جارىق كورىپ، وعان ن. مىڭجاني باس رەداكتور بولادى.
ح. ورالتايدىڭ ەسكە الۋىنشا، جۋرنالدىڭ العاشقى سانىندا باسپا مەن باسىلىمعا دەمەۋشى بولعان 35 تۇلعانىڭ ءتىزىمى بەرىلەدى. ءتىزىمنىڭ ەڭ باسىنا وسپان باتىر، جانىمحان قاجى، قاليبەك حاكىم، قادۋان حانىم ەسىمدەرى بەرىلگەن. «ساۋلەگە» قوسىمشا ادەبي-كوركەم «شانشار» باسىلىمى دا شىعارىلادى. باسپادان «اباي ولەڭدەرى»، «يمان- شارت»، «الىپپە» ت. ب كىتاپتار جارىق كورگەن.
1947 -جىلدىڭ كۇزىندە «ساۋلەنىڭ» مۇرىندىق بولۋىمەن جانە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بەكىتۋىمەن ۇرىمجىدە قازاق تەاترى اشىلادى. قىتايداعى قازاق ونەرىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى وسى التىن ۇيادا قاناتتانىپ، توپشىسىن بەكىتەدى. 1948 -جىلى ۇرىمجىدە اشىلعان ولكەلىك ءتىل مەكتەبىنە قازاق بالالارىنىڭ قابىلدانۋى دا ساۋلەلىكتەردىڭ قۇلشىنىسىنىڭ ارقاسى ەكەنىن مانجىبايەۆ ءوز ەستەلىگىندە اتاپ كورسەتەدى. وسى مەكتەپتە ءبىلىم العان قازاق جاستارىنىڭ قاتارىندا نۇردوللا وسپان ۇلى، ءازىمقان ءتىشان ۇلى، مەللاتقان الەن ۇلى، ناريمان جاباعىتاي ۇلى سىندى بولاشاق ءسوز زەرگەرلەرى مەن قازاق باسپا ءسوزىنىڭ قارا نارلارى دا بولادى.
تيبەتكە كوش
1949 -جىلدىڭ كۇزىنە قاراي قىتايدا ساياسي رەجيمنىڭ اۋىساتىنى، بيلىككە كوممۋنيستەر كەلەتىنى بەلگىلى بولا باستادى. جەرگىلىكتى بيلىككە جاقىن قازاق جەتەكشىلەرى مەن زيالىلارىنىڭ دا پىكىرى ەكىگە جارىلادى. جانىمحان قاجى مەن قادۋان حانىمنىڭ شاقىرۋىمەن وتكەن القالى جيىندا ءسالىس جاڭا بيلىككە سەنبەيتىنىن ايتىپ، ەميگراتسياعا كەتۋگە بەل بۋعانىن مالىمدەيدى. مانجىبايەۆ ءسالىس كوشىنىڭ 1949 -جىلدىڭ 15-قاراشا كۇنى قوزعالعانىن جازادى:
- ءسالىس، ابدىكارىم (ىنتىقبايەۆ)، ءادىل (سەكسەن ۇلى) اۋىلدارى قاراشارىگە قاراي كوشتى. مەن دە ولارعا ىلەسىپ، العۇيداعى قاليبەك (حاكىم) اۋىلىنا باردىم. از كۇننەن كەيىن سالىستەر وزەندى قۇلداپ، ءبىر تۇمسىقتى اينالا بەرگەندە، ءبىز زاكاريانىڭ (اشەن ۇلى) قايناتاسى زەينەمباي مولدامەن بىرگە وزەندى ورلەي كوشتىك. مەنىڭ ءسالىس، ابدىكارىم، ءادىلدى سوڭعى كورۋىم وسى بولدى، - دەپ جازادى مانجىبايەۆ «كەشىرمەلەرىم» دەيتىن مەمۋارلىق ەڭبەگىندە.
قاليبەك كوشىمەن قاناتتاسا جىلجىعان ءسالىس اۋىلىنا جولشىباي لوبنور اۋدانىندا اكىمشىلىك قىزمەتتە بولعان يمين داموللا (ۇيعىر ۇلتىنان) باستاعان شاعىن توپ قوسىلادى. ۇزىن سانى 23 ادامنان تۇراتىن ءسالىس اۋىلىن الدا اۋىر، قايعىلى تاعدىر كۇتىپ تۇرعانىن ەشكىم بولجاماعان ەدى.
- ۇلى ناعاشىم (ناعاشى اتاسىنىڭ اكەسى دەگەن ماعىنادا - رەد) ءسالىس، ونىڭ باجاسى ابدىكارىم، تىلەۋلەس، مۇراتتاس دوسى ءادىل كوشى كوك تىرەگەن تيانشان تاۋىنان اسىپ، لوبنور سۋىن كەشىپ، «بارسا كەلمەس»، «اجالدىڭ قارا قۇمى» اتانعان تاكلا-ماكان شولىنەن ەندەي ءوتىپ، قىتاي تيبەتىنىڭ جوتاسىنا كوتەرىلەدى. ۇلى ناعاشى اپام (ناعاشى اتاسىنىڭ شەشەسى - رەد. ) ءزىبيلا احمادي قىزى جول ۇستىندە شۇعىل دەرتتەن كوز جۇمادى. ابدىكارىم اتامنىڭ جۇبايى ءساليمان احمادي قىزى تانگۋلا تاۋىنان اساردا ىستان قازا تابادى. تيبەت جەرىنە ارىپ-اشىپ ازەر جەتكەن قارالى كوشتى جولشىباي شينحايدىڭ (كوككول) گاسحول دەگەن جەرىنەن قوسىلعان جولبارىس حاننىڭ اسكەرلەرى ءبىر تۇندە قىرىپ كەتەدى. قاندى قىرعىننان ءسالىستىڭ ۇلى ءابدىساتتار، ابدىكارىمنىڭ ۇلى توقتار، ءادىلدىڭ ۇلى ءالىم عانا امان قالادى، - دەيدى ق. راشات ۇلى.
ايتارعا جەڭىل بولعانمەن، بۇلاناي (قازاقتار گيمالاي تاۋلارىن وسىلاي اتاعان) اسقان ۇلى كوشتىڭ باسىنان وتكەن قيامەت پەن قىسمەت جايلى حاسەن ورالتايدىڭ «ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر» جانە قىتايلىق قالامگەر اپەتاي مۇقاراپ ۇلىنىڭ «كيەلى كوش» ەڭبەكتەرىندە توبە قۇيقانى شىمىرلاتىپ، ازا بويدى قازا قىلاتىن نەبىر دەرەكتەر كەلتىرىلەدى.
ءسالىس اۋىلىنىڭ قابىرعانى قايىستىرار قايعىمەن اياقتاعان بولجاۋسىز جازمىشى، بوستاندىق ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن ەرلەردىڭ سەنىم ارتقان جولداستارىنىڭ (گاسحول جەرىندە ءسالىس كوشى شينجاڭنان قاشىپ شىققان جولبارىس توبىمەن بىرگە قىتاي تيبەتىنىڭ استاناسى - لحاسا قالاسىنا بەت تۇزەيدى) قولىنان قاپىدا قازا تاپقان اۋىر تاعدىرى جۇرەكتى شىمىرلاتپاي قويمايدى.
جولبارىس قىرعىنىنان ءتىرى شىققان ءابدىساتتار (حالىققا مۋساتتار ەسىمىمەن تانىس، بەلگىلى سازگەر- كومپوزيتور)، توقتار (كەيىنىرەك تيبەت ولكەسىندە لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان) جانە ءالىم (ءۇندىستان ارقىلى تۇركياعا وتكەن) بەرگەن كۋالىك بويىنشا، جولبارىستىڭ (يۋلبارس-حان، تەگى قاشقاردان، قىتايدىڭ قۇمىل ءۋالاياتىنىڭ گۋبەرناتورى، شينجاڭ پروۆينتسياسىنىڭ ءتوراعاسى، 1971 -جىلى تايۆاندا ولگەن) قاراقشىلارى جولشىباي ءسالىس، ابدىكارىم، ءادىل (جۇبايى ءبادىعۇل)، يميندەردى اتىپ ءولتىرىپ، 6 جەتىمگە كوشتەن تارتىپ الىنعان قويدى ايداتىپ قويادى.
- جول ۇستىندە ەرەسەك 3 بالانى دا اتىپ تاستادى. ءالىم، ءابدىساتتار جانە مەن - ۇشەۋىمىز ءتىرى قالدىق. بىزگە اكە-شەشەمىزدەن تارتىپ العان قويدى ايداتىپ ءجۇردى. قازىرگى بانگە اۋدانىنىڭ جاڭما دەگەن جەرىندە ءالىم ەكەۋىمىزدى اتۋعا ىڭعايلانا بەرگەندە، اياق استىنان تيبەتتىكتەر ۇستىمىزدەن ءتۇسىپ، اتىلماي قالدىق. اقىرى ءالىم ۇشەۋىمىزدى تيبەتتىڭ ورتالىعى لحاسا قالاسىندا تاستاپ، جولبارىس ءوزى ءۇندىستانعا كەتتى، - دەپ ەسكە الادى توقتار ابدىكارىم ۇلى 1980 -جىلى تۇركياداعى تۋىستارىنا جازعان حاتىندا.
وسىلايشا الاكول جاعاسىندا، كوكتۇما بويىندا كىندىگى كەسىلگەن قالياسقاردىڭ - قازاقتىڭ ەركىندىك اڭساعان باتىر ۇلىنىڭ، الاش مۇراتىن تۋ ەتىپ، قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا تۋعان حالقىنىڭ ەسە-تەڭدىگى ءۇشىن وت پەن سۋعا كەزەك تۇسكەن تاۋ تۇلعالى قايراتكەردىڭ ءومىرى تيبەت جوتاسىندا قاپىلىستا قيىلادى، ازاتتىق ىزدەگەن وت جۇرەك قاپيادا سونەدى.
اقتاڭداق
XX عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىندەگى الا ساپىران كەزەڭدە ارعى بەتتەگى ساياسي-الەۋمەتتىك تارتىستىڭ ۇيتقىعان وزەگىندە ءومىر كەشكەن قايراتكەر، كۇرەسكەر تۇلعانىڭ ەڭبەگى مەن مۇراسى جايلى زەرتتەۋ جوقتىڭ قاسى. ونىڭ باستى سەبەبى - ارحيۆتىك دەرەكتەردىڭ قول جەتىمسىزدىگى مەن ۇزاق جىلدارعا جالعاسقان يدەولوگيالىق تەرىس تۇسىنىكتىڭ سالدارىنان ول كىسى تۋرالى وبەكتيۆتى، ءادىل باعا بەرىلمەۋى.
سالىسكە ق. مانجىبايەۆ «قىتاي ءتىلىن جەتىك بىلەتىن، ءبىر بەتكەي، ىسىك-جەلىگى جوق بايسالدى، قازاقشىل، قاراپايىم جان ەدى» دەپ مىنەزدەمە بەرسە، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، 1946 -جىلدىڭ تامىز ايىندا شاۋەشەك قالاسىندا قايراتكەردىڭ كوزىن كورگەن قىزىرعالي زاۋرەنباي ۇلى ءوز ەستەلىگىندە بىلاي ەسكە الادى:
- ءسالىس سۇڭعاق بويلى، كەڭ ماڭدايلى، قاراتورى ءوڭدى، سىمباتتى، ادەمى جىگىت ەكەن. شاۋەشەكتە شىعىپ تۇرعان «حالىقشىل» گازەتىندە ءسالىستىڭ «حالىقشىلدىق» دەگەن كولەمدى ماقالاسى جاريالاندى. ماقالادا... وقىمىستى جاس جىگىت ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن، شەرلى جۇرەگىنىڭ اق تىلەگىن جەتە جەتكىزگەندەي اسەر قالدىردى.
وكىنىشكە قاراي، قايراتكەردىڭ فوتو پورترەتى ساقتالماعان نەمەسە قۇپيا مۇراعاتتا جۇرت كوزىنەن تاسادا جاتقان شىعار. بۇگىندە بىزگە ءسالىس امىرە ۇلىنىڭ كوپپەن بىرگە تۇسكەن جالعىز سۋرەتى بەلگىلى. 1937 -جىلى بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى ابەۋ قۇدىش ۇلى مەن اباي قاسىموۆتىڭ ۇرىمجىگە ساپارىندا تۇسىرىلگەن ەسكى سۋرەتتە ارتقى قاتار وڭنان ەكىنشى ادام ءسالىس دەپ كورسەتىلگەن.
سوعان قاراماستان ءسالىس امىرە ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قىزمەتى، شىعارماشىلىق مۇراسى، الاششىل- قازاقشىل بولمىسى جايلى، جالپى وتكەن عاسىردىڭ 30-40 -جىلدارىندا قىتاي بەتىندەگى قازاقتارعا كوشباسشى ءھام قامقورشى بولعان زيالى قاۋىمنىڭ قيلى، قيىن تاعدىرى تۋرالى تەرەڭ، ىرگەلى، عىلىمي زەرتتەۋلەر قاجەت- اق. ونسىز تاريحي اقتاڭداقتى تۇبەگەيلى انىقتاۋ، تۇگەندەۋ استە مۇمكىن ەمەس.
اۆتورى
ەرلان مازان