جايىلىم جەرلەردىڭ ازايۋى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە اسەر ەتە باستادى. سەبەبى جەر-جاھاندا 2 ميلليارد ادام ءتورت تۇلىكتىڭ ارقاسىندا جان باعىپ وتىر. ءارى مال ونىمدەرىن تۇتىنبايتىن ادام جوق. ءشوبى شۇيگىن، جايىلىمى سۋلى بولماسا، مالدىڭ قوڭى كوتەرىلمەيدى. ال مالدىڭ جايى بولماسا، كول-كوسىر ءونىم كۇتپەڭىز.
الەمدە ءتورت تۇلىكتىڭ ارقاسىندا تابىسقا كەنەلىپ وتىرعان ەلدەر بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى موڭعوليا. بۇل كاسىپ ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن. وندا 80 ميلليون تۇيە، قوداس، سيىر، قوي، ەشكى جانە جىلقى مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنداعى ۇلتتىق بايلىق سانالادى. الايدا كەيىنگى جىلدارى قولايسىز كليماتتىڭ اسەرىنەن بۇل ەل قاتتى قۇرعاقشىلىققا تاپ بولدى. بۇرىن كۇن رايى بىردە سۋىق، بىردە ىستىق بولىپ الماسىپ وتىراتىن. ال قازىر قىسى-جازى شاڭدى داۋىل تولاستاماي تۇر.
مالشىلار وسىلاي دەيدى. ءارى قىسى قاتتى، قارلى بولسا جۇت جايلاپ، قورا-قورا مالى قىرىلىپ جاتاتىن جايتتار دا كوپ. سونىڭ اسەرىنەن مالشىلاردىڭ دەنى جايىلىم جەردەرىن ءجيى اۋىستىرۋعا ءماجبۇر ەكەنىن ايتادى.
موڭعوليا لحاەبۋم، مالشى:
- ءبىزدىڭ كوشىپ كەتۋىمىزگە قۇرعاقشىلىق سەبەپ بولدى. بۇكىل بايانحونگور ايماعىن قاتتى قۇرعاقشىلىق جايلادى. مالعا بەرەتىن ءشوپ بولمادى. سوندىقتان ءبىز كوشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدىق. ارينە، تۋعان جەرىمىزدى تاستاپ كەتۋ قيىن بولدى. ءبىراق بىزدە باسقا امال بولمادى.
موڭعوليادا جايىلىمدار ەل اۋماعىنىڭ شامامەن 70 پايىزىن الىپ جاتىر. حالىقتىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرى مالدى كۇنكورىس كوزىنە اينالدىرعان. الايدا ەل اۋماعىنىڭ شامامەن 77 پايىزى توزىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. قۇرعاقشىلىق جيىلەپ، جىل سايىنعى قۇمدى جانە شاڭدى داۋىل تۇراتىن كۇندەر سانى 1960-جىلداردان بەرى ءۇش ەسە ارتقان. 2023-2024 -جىلدارى قاتتى قۇرعاقشىلىقتان كەيىن جۇت كەلىپ، جەتى ميلليوننان استام مال قىرىلىپ قالعان.
جايىلىمدار جەر بەتىنىڭ جارتىسىنان استامىن الىپ جاتىر. 2 ميلليارد ادامدى كۇنكورىس كوزىمەن قامتاماسىز ەتەدى. شالعىندار مەن ساۆاننالاردان باستاپ شولدەر مەن بۇتالى القاپتارعا دەيىنگى بۇل الۋان ءتۇرلى لاندشافتتار بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋدا، ەكوجۇيەلەردى رەتتەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جاھاندىق دەڭگەيدە 2016-2024 -جىلدار ارالىعىندا جەردى پايدالانۋ تاسىلدەرىنىڭ وزگەرۋى سالدارىنان جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 14 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق القاپ جويىلىپ وتىرعان.
مۇنى شەشۋدىڭ ءادىسىن تاپقان ەلدەر دە بار. ماسەلەن، ەفيوپيادا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باستاماسىمەن بەلگىلى ءبىر جايىلىمداردى ۋاقىتشا مال جايۋدان تولىق بوساتۋ ءادىسى قولدانىلعان. ياعني جەر بىرنەشە جىل بويى مال جايىلىمىنا پايدالانىلمايدى. وسىمدىك جامىلعىسى قالپىنا كەلەدى، سودان كەيىن قايتا مال جايىلادى.
2008 -جىلدان باستاپ جوبا اياسىندا 260 مىڭ گەكتار ەگىستىك جانە جايىلىمدىق جەر تۇراقتى باسقارۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن. جوبا اۋماقتارىندا وسىمدىك جامىلعىسى 9 پايىزعا ارتقان، ال توپىراقتاعى كومىرتەك مولشەرى 1,9 پايىزدان 2,5 پايىزعا كوتەرىلگەن. مالشىلار مەنشىگىندەگى جايىلىمدار توپىراقتا كومىرتەكتىڭ مول قورىن ساقتايدى. كومىرتەك قورى نەعۇرلىم جوعارى بولسا، توپىراق سوعۇرلىم ساۋ ءارى قۇنارلى بولادى. مۇنداي توپىراق سۋ رەجيمىن رەتتەۋدى، قورەكتىك زاتتاردىڭ اينالىمىن جاقسارتىپ، ەكوجۇيەنىڭ ونىمدىلىگىن قولدايدى.
2020 -جىلعى كورسەتكىش بويىنشا جايىلىم توپىراعىنىڭ جوعارعى قاباتىندا 44 ميلليارد مەترلىك توننا ورگانيكالىق كومىرتەك بولعان. بۇل الەمدەگى بارلىق جايىلىمداردا ساقتالعان كومىرتەكتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 38 پايىزى. ەگەر وسى توپىراقتاعى كومىرتەكتىڭ بارلىعى اتموسفەراعا شىعارىلاتىن بولسا، ونىڭ مولشەرى ءبىر جىل بويى بەنزينمەن جۇرەتىن 37 ميلليارد اۆتوكولىكتەن بولىنەتىن پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنا تەڭ بولار ەدى.
مالشىلار باسقاراتىن جايىلىمدارداعى 44 ميلليارد مەترلىك توننا توپىراق كومىرتەگىنىڭ تەك 40 پايىزى عانا زاڭ جۇزىندە مالشىلارعا تيەسىلى دەپ تانىلعان جەرلەردە ساقتالعان. قالعان 60 پايىزىنىڭ 49 پايىزى قۇقىقتىق مارتەبەسى زاڭ جۇزىندە بەلگىلەنبەگەن جايىلىمداردا، ال 11 پايىزى قۇقىقتىق مارتەبەسى بەلگىسىز جايىلىمداردا ورنالاسقان. سوندىقتان بۇل جەرلەردى باسقا ماقساتتارعا پايدالانۋ قاۋپى جوعارى، ال بۇل جيناقتالعان كومىرتەكتىڭ جوعالۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.
24.kz