اۋعان فەرمەرلەرىنىڭ گۋمانيتارلىق كومەككە تاۋەلدى بولماي، ءوز ءونىمىن وندىرۋىنە يسلام ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى ۇيىمى (ي ا ز ق ۇ) قالاي كومەكتەسىپ جاتىر؟ قانداي ناتيجەلەر بار جانە الداعى ۋاقىتتا قانداي جوبالار جۇزەگە اسىرىلادى؟ بۇل تۋرالى ي ا ز ق ۇ باس ديرەكتورى بەرىك ارىن ايتىپ بەردى.
اۋعانستان ءوز ءونىمىن وندىرۋگە كوشىپ جاتىر
اۋعانستان 1969 -جىلدان بەرى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مۇشەسى. 2021 -جىلعى جەلتوقساندا يسلامابادتا وتكەن ي ى ۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ توتەنشە سەسسياسىنان كەيىن ەلگە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى شارالار قابىلداندى. سونىڭ ىشىندە گۋمانيتارلىق كومەك قورى قۇرىلىپ، اۋعانستاننىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى باعدارلاماسى قابىلداندى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ يسلام ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى ۇيىمىنا جۇكتەلدى.
بەرىك ارىننىڭ ايتۋىنشا، ۇيىمنىڭ ماقساتى اۋعانستانعا ازىق-تۇلىك جەتكىزۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ەڭ باستىسى - جەرگىلىكتى وتباسىلاردىڭ ازىق-تۇلىكتى وزدەرى ءوندىرىپ، تۇراقتى تابىس تابۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ.
- گۋمانيتارلىق كومەك اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە جۇمىس ورىندارىن اشۋمەن قاتار ءجۇرۋى كەرەك. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز - وسى. سوندا عانا ۇزاق مەرزىمدى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ، ەلدىڭ سىرتقى كومەككە تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا بولادى، - دەيدى ي ا ز ق ۇ باس ديرەكتورى.
باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلا باستاعالى 100 مىڭعا جۋىق ادامعا ءتۇرلى كومەك كورسەتىلدى. ولارعا ازىق-تۇلىك پەن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى جابدىقتار، سونداي- اق تۇقىم، تىڭايتقىش جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى بەرىلدى.
2023 -جىلى العاشقى ءىرى گۋمانيتارلىق جۇك جەتكىزىلدى. گور، بادگيس، نيمروز جانە فاراح پروۆينتسيالارىنداعى كومەككە اسا مۇقتاج تۇرعىندارعا 400 توننادان استام بيداي ۇنى تاراتىلدى.
كەيىن ۇيىم ءبىر رەتتىك كومەك كورسەتۋدەن گورى، ۇزاق مەرزىمدە ناتيجە بەرەتىن جوبالارعا كوبىرەك كوڭىل بولە باستادى.
فەرمەرلەر تاجىريبە جۇزىندە ءبىلىم الادى
سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە ي ا ز ق ۇ مەن تۇركيانىڭ ىنتىماقتاستىق جانە ۇيلەستىرۋ اگەنتتىگى (ت ى ءۇ ا) گەرات پروۆينتسياسىندا بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرعان جوبانى ايتۋعا بولادى. جوبا جويقىن جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن قولعا الىندى. تابيعي اپات سالدارىنان كوپتەگەن اۋىل تۇرعىندارى باسپاناسىنان، دۇنيە-مۇلكىنەن جانە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋگە قاجەتتى قۇرالدارىنىڭ ءبىر بولىگىنەن ايىرىلعان ەدى.
وسىلايشا، اتالمىش جوبا اياسىندا 300 فەرمەر وتباسى قولداۋ الدى. ولاردىڭ قاتارىندا 45 ايەل بار. فەرمەرلەرگە 15 توننا سەرتيفيكاتتالعان بيداي تۇقىمى، 45 توننا تىڭايتقىش، سونداي-اق تراكتورلار، سوقالار، تىركەمەلەر، استىق باستىرۋعا جانە جيناۋعا ارنالعان تەحنيكا بەرىلدى.
الايدا بەرىك ارىننىڭ ايتۋىنشا، ماسەلەنى تەك تەحنيكا مەن تۇقىم تاراتۋ ارقىلى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان جوبانىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە فەرمەرلەرگە ارنالعان دالالىق وقۋ ۇيىمداستىرىلدى. ماماندار شارۋالاردى تىكەلەي ەگىستىك باسىندا جەردى ەگىسكە دايىنداۋ، تۇقىم سەبۋ مەرزىمىن دۇرىس تاڭداۋ، تىڭايتقىش قولدانۋ، ەگىندى كۇتىپ-باپتاۋ جانە ءونىم جيناۋ كەزىندەگى شىعىندى ازايتۋ تاسىلدەرىنە ۇيرەتتى.
- ءىرى شارۋاشىلىق ءۇشىن بىرنەشە قاپ تۇقىم از كورىنۋى مۇمكىن. ال شاعىن شارۋاشىلىق يەسى ءۇشىن بۇل قارىزعا باتپاي، ساپاسى كۇماندى تۇقىم ساتىپ الماي ەگىن ەگۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، - دەيدى سپيكەر.
ي ا ز ق ۇ مەن تۇركيانىڭ ىنتىماقتاستىق جانە ۇيلەستىرۋ اگەنتتىگىنىڭ گەرات، بالح، دجاۋزدجان جانە باسقا دا پروۆينتسيالارداعى بىرلەسكەن جوبالارى جالپى العاندا 7 مىڭعا جۋىق ادامدى قامتىدى.
ي ا ز ق ۇ باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە، كومەك تەك قاجەتتى زاتتاردى بەرۋمەن شەكتەلمەي، ادامداردىڭ ءوز كاسىبىن جۇرگىزۋىنە، جاڭا ءبىلىم الۋىنا جانە تابىس تابۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن جاعدايدا عانا ۇزاق مەرزىمدى ناتيجە بەرەدى.
اۋعانستان ورتالىق ازيا ءۇشىن نەگە ماڭىزدى
بەرىك ارىننىڭ ايتۋىنشا، اۋعانستاندى تەك پروبلەمالارى ارقىلى باعالاۋ دۇرىس ەمەس. ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە ترانزيتتىك الەۋەتىنە دە نازار اۋدارعان ءجون.
ەلدىڭ گەوەكونوميكالىق مۇمكىندىگى دە بار. اۋعانستان ارقىلى ورتالىق ازيا ەلدەرى وڭتۇستىك ازيانىڭ ءىرى نارىعى مەن تەڭىز پورتىنا شىعا الادى. بۇل ساۋدا، ترانزيت، ەنەرگەتيكا جانە ازىق-تۇلىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- اۋعانستاننىڭ ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيانى بايلانىستىراتىن ەلگە اينالىپ، ايماق مەملەكەتتەرىنە ءىرى نارىقتار مەن تەڭىز پورتتارىنا قىسقا جول اشۋعا مۇمكىندىگى بار. الايدا بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانۋ اۋعانستان ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا، حالىقتىڭ ءوزىن ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ، تۇراقتى تابىس تابۋىنا تىكەلەي بايلانىستى، - دەيدى بەرىك ارىن.
سوندىقتان اۋعانستانداعى تۇراقتىلىق كورشىلەس ەلدەر ءۇشىن دە ماڭىزدى.
- ورتالىق ازيا ەلدەرى اۋعانستاننىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتۋدى ءبىرجاقتى كومەك رەتىندە ەمەس، بۇكىل ايماقتىڭ بولاشاعىنا سالىنعان ءتيىمدى ينۆەستيتسيا رەتىندە قاراستىرعانى ءجون. كەيىن جاڭا ەكونوميكالىق نەمەسە گۋمانيتارلىق داعدارىستىڭ سالدارىمەن كۇرەسكەننەن گورى، قازىر اۋعانستان حالقىنىڭ تۇراقتى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ الدەقايدا ءتيىمدى، - دەيدى ي ا ز ق ۇ باس ديرەكتورى.
اۋعانستان اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءۇمىت ارتىپ وتىر
دەگەنمەن اۋعانستان ەكونوميكاسىنىڭ تولىق قالپىنا كەلۋىنە ءالى دە كوپ ۋاقىت قاجەت.
دۇنيەجۇزىلىك ازىق-تۇلىك باعدارلاماسىنىڭ مالىمەتىنشە، قازىر ەلدەگى 17,4 ميلليون ادام شۇعىل ازىق-تۇلىك كومەگىنە مۇقتاج. ولاردىڭ اراسىندا 3,7 ميلليون بالا مەن 1,2 ميلليون ايەل بار. ال 12 پروۆينتسيادا بالالار اراسىندا تاماقتىڭ جەتىسپەۋىنەن بولاتىن اۋىر جاعدايلار وتە جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن.
اۋعانستانداعى قازىرگى جاعدايعا ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان سوعىستىڭ سالدارى، كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن بولعان قيىندىقتار، حالىق سانىنىڭ ءوسۋى جانە بوسقىنداردىڭ ەلگە قايتا ورالۋى قاتار اسەر ەتىپ وتىر.
سوعان قاراماستان، ەل ەكونوميكاسى ەكىنشى جىل قاتارىنان ءوسىم كورسەتكەن. 2024 -جىلى اۋعانستاننىڭ جالپى ىشكى ءونىمى 2,5 پايىزعا ارتتى.
- اۋعانستان ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرىپ، ءوز مۇمكىندىگىنشە دامۋىنا كۇش سالىپ جاتىر. دەگەنمەن الدا ءالى دە قيىندىقتار بار. ونەركاسىپ پەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى باياۋ دامىپ كەلەدى، يمپورتقا تاۋەلدىلىك ءالى دە بار. ال بانك جۇيەسىندەگى شەكتەۋلەر جەكە ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋىنە جانە بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر، - دەيدى بەرىك ارىن.
قازىر ەل ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان ي ا ز ق ۇ باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە، اگرارلىق سالانى دامىتۋ الداعى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن.
ي ا ز ق ۇ الداعى ۋاقىتتا قانداي جوبالاردى قولعا الادى
ي ا ز ق ۇ اۋعانستانداعى جوبالارىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر. نەگىزگى باعىتتاردىڭ قاتارىندا فەرمەرلەردىڭ بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى قىزمەتتەردى دامىتۋ، باۋ- باقشا جانە مال شارۋاشىلىعىن قولداۋ، شاعىن سۋارۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدى دامىتۋ بار.
اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جيناعاننان كەيىنگى شىعىندى ازايتۋعا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنبەك. بەرىك ارىننىڭ ايتۋىنشا، ول ءۇشىن ءونىمدى ساقتايتىن، كەپتىرەتىن جانە قاپتايتىن ورىنداردى كوبەيتىپ، فەرمەرلەردىڭ ءوز ءونىمىن وتكىزۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ قاجەت. بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ايەلدەر مەن جاستارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن اۋعانستاننىڭ سولتۇستىك پروۆينتسيالارىنىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى بۇل اۋماقتار كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋعا قولايلى.
- بۇل وڭىرلەردە اۋىل شارۋاشىلىعى دامىسا، تۇقىمعا، تىڭايتقىشقا، تەحنيكاعا، جانارمايعا، ءتۇرلى قىزمەتتەر مەن وڭدەلگەن ونىمدەرگە سۇرانىس ارتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ورتالىق ازياداعى وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەر ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى، - دەيدى بەرىك ارىن.
وسىلايشا، اۋعانستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋدىڭ پايداسى ءبىر ەلمەن عانا شەكتەلمەيدى. بۇل ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ قانا قويماي، ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدانىڭ ارتۋىنا دا ىقپال ەتۋى مۇمكىن.
«تاتۋ كورشى تۋىستان جاقىن»
دەگەنمەن مۇنداي اۋقىمدى ماسەلەنى جەكەلەگەن ۇيىمداردىڭ كۇشىمەن عانا شەشۋ مۇمكىن ەمەس.
- قازىرگى قاجەتتىلىكتىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن. سوندىقتان ونى ءبىر ۇيىمنىڭ، اسىرەسە ي ا ز ق ۇ سياقتى سالىستىرمالى تۇردە جاس ۇيىمنىڭ جالعىز ءوزى قامتۋى مۇمكىن ەمەس. ناقتى ناتيجەگە مەملەكەتتەر، حالىقارالىق ۇيىمدار، قارجى ينستيتۋتتارى، دونورلار، جەكە سەكتور مەن جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتار كۇش بىرىكتىرگەندە عانا قول جەتكىزۋگە بولادى، - دەيدى بەرىك ارىن.
ي ا ز ق ۇ الداعى ۋاقىتتا ورتالىق ازيا ەلدەرى - قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستانمەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا نيەتتى.
ۇيىم ءۇشىن ەندىگى مىندەت تەك گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋمەن شەكتەلمەيدى. ەكى تاراپقا دا پايدا اكەلەتىن ناقتى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ ماڭىزدى.
- ىنتىماقتاستىقتى جۇيەلى تۇردە دامىتىپ، جەرگىلىكتى باستامالاردى قولداۋ اۋعانستانعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ، ونىڭ ايماقتىق ساۋداداعى ءرولىن كۇشەيتۋگە جانە بۇكىل ءوڭىردىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتە الادى. قازاقتا «تاتۋ كورشى تۋىستان جاقىن» دەگەن ءسوز بار، - دەپ تۇيىندەدى ي ا ز ق ۇ باس ديرەكتورى بەرىك ارىن.
بۇعان دەيىن Kazinform كابۋلدان ازىرلەگەن ارنايى رەپورتاجىندا اۋعانستانداعى قازىرگى وزگەرىستەر تۋرالى جازعان ەدى. ماتەريالدا ەلگە ەندى تەك ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەردىڭ كوزى رەتىندە ەمەس، ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى نارىق ءارى بولاشاقتا ايماق ەلدەرىن بايلانىستىراتىن ماڭىزدى بۋىن رەتىندە دە نازار اۋدارىلا باستاعانى باياندالدى.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن قازاقستان مەن اۋعانستان ساۋدا اينالىمىن $3 ميللياردقا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعانى حابارلاندى.
اۆتور
نازەركە سۇيىندىك