بۇل جاڭالىق ورماندى ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستەگى ماڭىزىن تاعى ءبىر قىرىنان كورسەتىپ وتىر. زەرتتەۋشىلەر ەندى اعاش وتىرعىزۋ مەن تابيعي ورماندى قالپىنا كەلتىرۋدى قاتار قولدانۋ ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
مەتان نەسىمەن قاۋىپتى؟
مەتان - كليماتتىڭ جىلىنۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى پارنيكتىك گازداردىڭ ءبىرى. ول اتموسفەرادا كومىرقىشقىل گازىنا قاراعاندا قىسقا ۋاقىت ساقتالعانىمەن، جىلۋدى الدەقايدا قارقىندى ۇستاپ قالادى. 100 جىلدىق كەزەڭمەن ەسەپتەگەندە مەتاننىڭ كليماتقا اسەرى CO₂- دەن شامامەن 28 ەسە، ال 20 جىلدىق كەزەڭدە 80 ەسە جوعارى.
مامانداردىڭ باعالاۋىنشا، يندۋسترياعا دەيىنگى كەزەڭنەن بەرگى جاھاندىق جىلىنۋدىڭ شامامەن 30 پايىزى مەتانمەن بايلانىستى.
ادام ارەكەتىنەن تۋىندايتىن مەتاننىڭ نەگىزگى كوزدەرىنە اۋىل شارۋاشىلىعى، مۇناي-گاز جانە كومىر ءوندىرىسى، سونداي-اق تۇرمىستىق قالدىقتار جاتادى. سوندىقتان بۇل گازدىڭ اتموسفەراعا تارالۋىن ازايتۋ كليماتتىڭ جىلىنۋىن تەجەۋدىڭ ماڭىزدى جولدارىنىڭ ءبىرى سانالادى.
اعاش قابىعى مەتاندى سىڭىرە الادى
بيرمينگەم ۋنيۆەرسيتەتى باستاعان حالىقارالىق عالىمدار توبى اعاشتاردىڭ بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تاعى ءبىر قاسيەتىن انىقتادى. زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا اعاش قابىعىندا جانە سۇرەگىندە تىرشىلىك ەتەتىن ميكرواعزالار اتموسفەراداعى مەتاندى سىڭىرۋگە قاتىسادى.
عالىمدار امازونيا مەن پاناماداعى تروپيكالىق ورمانداردى، ۇلى بريتانياداعى قوڭىرجاي بەلدەۋدىڭ جالپاق جاپىراقتى ورماندارىن جانە شۆەتسياداعى قىلقانجاپىراقتى ورمانداردى زەرتتەگەن.
ناتيجەسىندە مەتاندى ءسىڭىرۋ قارقىنى تروپيكالىق ورمانداردا جوعارى بولعان. زەرتتەۋشىلەر مۇنى مەتاندى پايدالاناتىن ميكرواعزالاردىڭ جىلى ءارى ىلعالدى ورتادا بەلسەندىرەك جۇمىس ىستەۋىمەن بايلانىستىرادى.
بۇعان دەيىن قۇرلىقتا مەتاندى سىڭىرەتىن نەگىزگى ورتا توپىراق دەپ ەسەپتەلىپ كەلدى. سەبەبى وندا تىرشىلىك ەتەتىن باكتەريالار مەتاندى ىدىراتىپ، ونى ەنەرگيا كوزى رەتىندە پايدالانادى. جاڭا زەرتتەۋ اعاشتاردىڭ سۇرەكتى بولىكتەرى دە بۇل پروتسەسكە ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنىن كورسەتتى.
عالىمداردىڭ ەسەبىنشە، وسى مەحانيزمدى ەسكەرگەندە ورمانداردىڭ كليماتقا بەرەتىن جالپى پايداسى بۇرىنعى باعالاۋدان شامامەن 10 پايىزعا جوعارى بولۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى، پروفەسسور ۆينسەنت گاۋچي بۇل جاڭالىق اعاشتاردىڭ كليماتتىق جۇيەدەگى ءرولىن كەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، ورماندى قورعاۋ جانە ونىڭ اۋماعىن ۇلعايتۋ اتموسفەراداعى مەتاندى ازايتۋعا دا كومەكتەسۋى مۇمكىن.
ورماندى جاڭادان وتىرعىزعان دۇرىس پا، الدە تابيعي جولمەن قالپىنا كەلتىرگەن بە؟
كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستە ورمان القاپتارىن كوبەيتۋدىڭ ەكى نەگىزگى ءتاسىلى بار. ءبىرىنشىسى - كوشەت وتىرعىزىپ، جاڭا ورمان قالىپتاستىرۋ. ەكىنشىسى - بۇرىن ورمان بولعان اۋماقتا تابيعاتتىڭ وزدىگىنەن قالپىنا كەلۋىنە جاعداي جاساۋ.
ورەگون مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى دجەيكوب بۋكوسكي باستاعان زەرتتەۋشىلەر وسى ەكى ءتاسىلدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن سالىستىرعان. ولار تابىسى تومەن جانە ورتاشا 138 ەلدەگى ورماندى قالپىنا كەلتىرۋگە جارامدى اۋماقتاردى زەرتتەگەن.
ناتيجەسىندە تابيعي جولمەن قالپىنا كەلۋ زەرتتەلگەن اۋماقتاردىڭ شامامەن 46 پايىزىندا تيىمدىرەك بولسا، قالعان 54 پايىزىندا اعاشتى ارنايى وتىرعىزۋ ۇتىمدىراق ەكەنى انىقتالعان.
مۇنىڭ سەبەبى ءار ءوڭىردىڭ تابيعي جاعدايى، جەردى پايدالانۋ قۇنى، اعاشتاردىڭ ءوسۋ جىلدامدىعى مەن كومىرتەكتى جيناقتاۋ مۇمكىندىگى ءارتۇرلى بولۋىندا.
تابيعي قالپىنا كەلۋدىڭ باستى ارتىقشىلىعى - شىعىنىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە از بولۋى. الايدا ورماننىڭ قالىپتاسۋىنا كوبىرەك ۋاقىت قاجەت. ال اعاشتى قولدان وتىرعىزۋ جىلدامىراق ناتيجە بەرۋى مۇمكىن، ءبىراق وعان قارجى مەن ادام رەسۋرسى كوبىرەك جۇمسالادى.
سوندىقتان عالىمدار بۇكىل الەمگە ورتاق ءبىر عانا ءتاسىلدى قولدانۋ دۇرىس ەمەس دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. ءار ايماقتىڭ جاعدايىنا قاراي تابيعي قالپىنا كەلۋ مەن اعاش وتىرعىزۋدى ۇيلەستىرۋ كليمات ءۇشىن دە، ەكونوميكا ءۇشىن دە تيىمدىرەك بولۋى مۇمكىن.
مەتاندى ازايتۋدىڭ تاعى قانداي جولدارى بار؟
ورماندى قورعاۋ مەتان ماسەلەسىن جالعىز ءوزى شەشە المايدى. بۇل شارا اتموسفەراعا جاڭا پارنيكتىك گازداردىڭ ءتۇسۋىن ازايتۋمەن قاتار ءجۇرۋى كەرەك.
2021-جىلى گلازگودا وتكەن COP26 كليمات سامميتىندە «مەتان جونىندەگى جاھاندىق مىندەتتەمە» باستاماسى ىسكە قوسىلدى. وعان قاتىسۋشى ەلدەر 2030-جىلعا قاراي الەمدەگى انتروپوگەندىك مەتان شىعارىندىلارىن 2020-جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا كەمىندە 30 پايىزعا ازايتۋعا باعىتتالعان ورتاق ماقساتتى قولدادى.
سوندىقتان عالىمدار ورماندى ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدى مۇناي-گاز سەكتورىنداعى مەتاننىڭ تارالۋىن ازايتۋ، قالدىقتاردى دۇرىس باسقارۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى شىعارىندىلاردى تومەندەتۋ سياقتى شارالارمەن بىرگە جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ وتەدى.
جاڭا زەرتتەۋلەر ورماننىڭ كليماتتىق ماڭىزى ءبىز ويلاعاننان دا اۋقىمدى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. اعاشتار كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرىپ قانا قويماي، قابىعىنداعى ميكرواعزالار ارقىلى مەتاننىڭ دا اتموسفەرادان شىعارىلۋىنا كومەكتەسەدى. ال ورماندى كوبەيتۋدە تابيعي قالپىنا كەلۋ مەن اعاش وتىرعىزۋدى جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ۇيلەستىرۋ ءتيىمدى تاسىلدەردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن.