ادامنىڭ ۇلكەنگە قالاي سالەم بەرگەنىنەن ونىڭ تاربيەسىن، ال وزىنە بەرىلگەن سالەمدى قالاي قابىلداعانىنان ونىڭ كىسىلىك بولمىسىن اڭعارۋعا بولادى.
قازاق قوعامىندا امانداسۋ ەشقاشان جاي عانا «سالەمدەسۋ» دەڭگەيىندە بولماعان. جاسى كىشى ۇلكەنگە ءبىرىنشى سالەم بەرگەن، كەلگەن ادام وتىرعان اداممەن امانداسقان، الىستان كەلگەن كىسى ەل- جۇرتتىڭ اماندىعىن سۇراعان. «مال-جان امان با؟»، «ەل-جۇرت امان با؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ ءوزى حالقىمىزدىڭ سالەمدەسۋدى ادامدار اراسىنداعى بايلانىستى بەكەمدەيتىن ەرەكشە مادەني قۇبىلىس رەتىندە قابىلداعانىن كورسەتەدى.
بۇگىندە زامان وزگەردى. قالا مادەنيەتى، جاھاندانۋ، ءتۇرلى ەلدەردىڭ ىقپالى ادامداردىڭ قارىم-قاتىناس تاسىلىنە دە اسەر ەتتى. كەيدە ءبىر-بىرىمىزگە اسىعىس باس يزەپ وتە شىعامىز، كەيدە تانىسىمىزدىڭ سالەمىن ەستىمەگەندەي بولامىز. ال كەي ورتادا كۇندەلىكتى امانداسۋدىڭ ءوزىن قۇشاقتاسىپ، بەتتەن ءسۇيىسىپ قارسى الۋمەن الماستىرىپ ءجۇرمىز. وسى ماسەلە بيىل قوعام نازارىن قايتا اۋداردى.
پرەزيدەنت كوتەرگەن ماسەلە
2026-جىلعى 23-تامىزدا قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىن سايلاۋ كەزىندە داۋىس بەرگەننەن كەيىن جۋرناليستەردىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ قوعامداعى امانداسۋ مادەنيەتىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى كۇندەلىكتى قارىم- قاتىناستا ەر ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن قۇشاقتاپ، ءسۇيىپ امانداسۋى، سونداي-اق ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ بەتتەن ءسۇيىسىپ سالەمدەسۋى قازاقتىڭ ءداستۇرلى ادەبىنە ءتان ەمەس ەكەنىن ايتتى.
پرەزيدەنتتىڭ بۇل پىكىرى قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. ءبىر جاعىنان، بۇل - ادامنىڭ جەكە قارىم-قاتىناس مادەنيەتىنە قاتىستى ماسەلە. ەكىنشى جاعىنان، ۇلتتىق ادەپتىڭ قازىرگى قوعامداعى ورنى تۋرالى ويلانۋعا سەبەپ بولعان پىكىر. ماسەلەنىڭ ءمانى تەك «قالاي امانداسۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراقپەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ استارىندا «ءبىز ءوز مادەنيەتىمىزدى قانشالىقتى بىلەمىز؟»، «بالالارىمىزعا قانداي ادەپ ۇلگىسىن كورسەتىپ ءجۇرمىز؟» دەگەن ساۋالدار جاتىر.
زيالىلار قوستاعان باستاما
امانداسۋ مادەنيەتى تۋرالى بۇل ماسەلەنى قوعامعا بەلگىلى قالامگەر، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرتورە ءجۇسىپ بۇعان دەيىن دە بىرنەشە رەت كوتەرگەن.
2020-جىلى جاريالانعان «زامانداس، كەزدەسكەندە ەسىڭە الىپ، امانداس!» اتتى ماقالاسىندا ول قازاقتىڭ امانداسۋ ءداستۇرىنىڭ تاربيەلىك مانىنە توقتالعان. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، ۇلكەنگە سالەم بەرۋ، ونىڭ باتاسىن الۋ قازاق تاربيەسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولعان. جاسى كىشى ادام ۇلكەنگە ءبىرىنشى بولىپ «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەپ سالەم بەرگەن، كەيىن مال-جاننىڭ اماندىعىن سۇراعان.
نۇرتورە ءجۇسىپ امانداسۋدى ادامنىڭ ادامعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى رەتىندە قاراستىرادى. ول سول ماقالاسىندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى امانداسۋىنىڭ بىرنەشە ۇلگىسىن ۇسىنعان. ۇلتتىق سيپاتتاعى سالەمدەسۋدە وڭ قولدى كەۋدە تۇسىنا قويىپ، باس يزەپ ىزەت ءبىلدىرۋدى، رەسمي ورتادا «سالاماتسىزدار ما؟» نەمەسە «ارمىسىزدار» دەگەن سوزدەردى قولدانۋدى، ال كوپشىلىك ورتادا قىسقا ءارى تۇسىنىكتى «سالەم!» دەگەن امانداسۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋدى ۇسىنعان.
ال 2026-جىلعى شىلدەدە بەرگەن سۇحباتىندا نۇرتورە ءجۇسىپ بۇل ويىن تاعى دا جالعاستىرىپ، قازاقستان حالقى ءۇشىن ورتاق امانداسۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ جونىندە پىكىر ايتتى.
«سالەم» دەگەن ءسوزدى نەگىزگە الساق دەپ جازعان ەدىم. ۇلكەن ورتاعا، ۇلكەن ءبىر جيىندارعا كەلگەندە جاعالاي بارلىق اداممەن قول الىسۋ مۇمكىن ەمەس. …«سالەم!» - «سالەم!». قولىڭىزدى جۇرەك تۇسىنا، كەۋدەڭىزگە قويىپ، وسىلاي سالەمدەسىپ وتسە، وسى ۇلگىنى الساق قايتەدى دەگەن ۇسىنىس تاستادىم»، - دەيدى نۇرتورە ءجۇسىپ.
ونىڭ بۇل ۇسىنىسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - امانداسۋ مادەنيەتىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋدىڭ ءبىر قۇرالى رەتىندە قاراستىرۋى. جازۋشىنىڭ ايتۋىنشا، ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى قازاقشا امانداسۋدىڭ ءجونىن سۇرايدى. سوندىقتان كۇندەلىكتى ومىردەگى قاراپايىم «سالەم!» ءسوزىنىڭ ءوزى قوعامدى ورتاق تىلدىك كەڭىستىككە جاقىنداستىرا الادى.
قازاق قالاي امانداسقان؟
قازاقتىڭ ءداستۇرلى امانداسۋ مادەنيەتى ءبىر عانا قالىپپەن شەكتەلمەگەن. ونىڭ ءتۇرى ادامنىڭ جاسىنا، جىنىسىنا، تۋىستىق قاتىناسىنا، الەۋمەتتىك جاعدايىنا جانە كەزدەسۋدىڭ سيپاتىنا قاراي وزگەرىپ وتىرعان. ماسەلەن، جاسى كىشى ادامنىڭ ۇلكەنگە ءبىرىنشى سالەم بەرۋى - كەڭ تاراعان ادەپ نورماسى. ەر ادامدار قول الىسىپ امانداسقان. ۇلكەن كىسىگە قۇرمەت ءبىلدىرۋ ءۇشىن قولدى كەۋدەگە قويۋ، باس يۋ سياقتى يشارالار قولدانىلعان.
ال ۇزاق ۋاقىت كورىسپەگەن جاقىن ادامداردىڭ قۇشاقتاسىپ، ءتوس قاعىستىرىپ قاۋىشۋى دا بولعان. سوندىقتان كۇندەلىكتى امانداسۋ مەن ۇزاق ۋاقىتتان كەيىنگى كورىسۋدىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ ماڭىزدى. بۇل جونىندە ەتنوگراف دوسىمبەك قاتىرا دا قازاقتا بۇرىننان ءارتۇرلى امانداسۋ ۇلگىلەرى بولعانىن ايتادى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ۇزاق ۋاقىت كورىسپەگەن ادامداردىڭ قۇشاقتاسىپ امانداسۋى مۇمكىن بولعانىمەن، كۇن سايىن كورىسىپ جۇرگەن ادامداردىڭ اماندىق سۇراسۋى كوبىنە قاراپايىم سالەمدەسۋمەن شەكتەلگەن.
«امانداسۋدىڭ دا وزىندىك ادەبى بار»
قازاقتىڭ ءداستۇرلى امانداسۋ مادەنيەتى تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءبىرى - اقىن، دراماتۋرگ، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرلان ورازالين. ول امانداسۋدى ادامنىڭ ادامعا دەگەن قۇرمەتى مەن ىقىلاسىنىڭ كورىنىسى دەپ تۇسىندىرەدى. سونىمەن قاتار امانداسۋ مەن كورىسۋدىڭ ەكى بولەك ۇعىم ەكەنىن اتاپ وتكەن.
«امانداسۋ - ادامنىڭ ادامعا دەگەن ىقىلاسىنىڭ جارقىن كورىنىسى»، - دەيدى نۇرلان ورازالين.
اقىننىڭ پايىمىنشا، قول بەرىپ امانداسۋ - كۇندەلىكتى سالەمدەسۋدىڭ ءبىر ۇلگىسى بولسا، قۇشاقتاسۋ مەن قاۋىشۋدىڭ دا ءوز ورنى بار. ياعني ءداستۇردى ساقتاۋ دەگەنىمىز بارلىق جاعدايدا ءبىر عانا قيمىلدى قولدانۋ ەمەس، ءاربىر ارەكەتتىڭ ءمانى مەن ورنىن ءبىلۋ.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما ءتوراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ تە بۇل ماسەلەگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاق قوعامىندا ۇلكەنگە سالەم بەرۋ، جاستىڭ سالەمىن الۋ جانە وعان اق تىلەگىن ءبىلدىرۋدىڭ وزىندىك مادەنيەتى بولعان. جاسى كىشى ادام ۇلكەنگە ىزەتپەن سالەم بەرگەن، ال ۇلكەن كىسى ونىڭ سالەمىن الىپ، باتاسىن بەرگەن.
بۇل جەردە نازار اۋدارارلىق ءبىر نارسە بار: قازاقتىڭ امانداسۋ مادەنيەتى ءبىرجاقتى قۇرمەت ەمەس، ءوزارا سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن. كىشى ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتەدى. ۇلكەن كىشىگە اق باتاسىن بەرەدى. ياعني سالەم - ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى الەۋمەتتىك بايلانىستى عانا ەمەس، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن دا بىلدىرەتىن بەلگى.
سالەم - تاربيە باستاۋى
امانداسۋ مادەنيەتى بالانىڭ تاربيەسىنەن باستالادى. «اتاڭا سالەم بەر»، «اجەڭمەن امانداس»، «ۇلكەن كىسىگە ءبىرىنشى بولىپ سالەم بەر» دەگەن سوزدەر قازاق وتباسىندا بۇرىننان ايتىلىپ كەلگەن. بالانىڭ ۇلكەنگە سالەم بەرۋى ارقىلى اتا-انا وعان تەك بەلگىلى ءبىر قيمىلدى ۇيرەتكەن جوق. ونىمەن بىرگە ۇلكەندى سىيلاۋ، وزىنەن كىشىنى قۇرمەتتەۋ، وزگەنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرۋ، قارىم-قاتىناستا ادەپ ساقتاۋ سياقتى قۇندىلىقتاردى ءسىڭىردى.
قازىرگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىندا دا سالەمدەسۋ ۇلتتىق ەتيكەتتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى. قازاقستاننىڭ باستاۋىش جانە نەگىزگى ورتا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىندا وقۋشىلاردىڭ سالەمدەسۋ، تانىسۋ، رۇقسات سۇراۋ، قوشتاسۋ كەزىندە ۇلتتىق ەتيكەتتى ساقتاۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن. بۇل امانداسۋ مادەنيەتىنىڭ تەك وتباسىلىق تاربيە ەمەس، جالپى قوعامدىق مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىن كورسەتەدى.
قالالىق ءومىر امانداسۋ مادەنيەتىن وزگەرتتى مە؟
بۇگىنگى قالا ءومىرى ادامدى اسىقتىردى. ليفتكە كىردىك - تەلەفونعا ۇڭىلەمىز. كورشىمىزدى كەزدەستىردىك - ءۇنسىز وتە شىعامىز. ءبىر كەڭسەدە كۇن سايىن كورەتىن ارىپتەسىمىزبەن كەيدە تاڭەرتەڭ امانداسۋدى دا ۇمىتىپ كەتەمىز. نۇرتورە ءجۇسىپ وسى ماسەلەنى 2020-جىلعى ماقالاسىندا دا كوتەرگەن ەدى. ول پودەزدە، ليفتىدە، كوشەدە كەزدەسكەن ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە سالەم بەرمەي وتە شىعۋى تۋرالى ماسەلە قوزعاعان.
شىن مانىندە، امانداسۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت قاجەت ەمەس. ءبىر اۋىز «سالەم!»، «سالەمەتسىز بە؟»، ءبىر اۋىز «اسسالاۋماعالەيكۇم!» نەمەسە جاي عانا جىلى جۇزبەن باس يزەۋ. ءبىراق سول قىسقا عانا ارەكەتتىڭ ءوزى قارسى الدىڭىزداعى ادامدى بايقاپ تۇرعانىڭىزدى، ونى سىيلايتىنىڭىزدى بىلدىرەدى.
قازاق قوعامى ءبىر ورىندا تۇرعان جوق. قازىر ءبىز - كوپەتنوستى، كوپمادەنيەتتى، ۋربانيزاتسيالانعان قوعامبىز. سوندىقتان ءداستۇردىڭ بارلىق ەلەمەنتىن بۇرىنعى قالپىندا قايتالاۋ مۇمكىن دە، مىندەتتى دە ەمەس. ءبىراق ءداستۇردىڭ وزەگىن ساقتاۋعا بولادى. ال امانداسۋ - وسى قۇندىلىقتاردىڭ ەڭ قاراپايىم ءارى كۇندەلىكتى كورىنىسى.
زامان وزگەرۋى مۇمكىن. امانداسۋدىڭ فورماسى دا وزگەرۋى مۇمكىن. ءبىراق ونىڭ وزەگىندەگى ادامعا دەگەن قۇرمەت پەن ىزەت وزگەرمەۋگە ءتيىس. ويتكەنى كەيدە قوعامنىڭ مادەنيەتىن ۇلكەن رەفورمالار ەمەس، كۇندەلىكتى ومىردەگى ءبىر اۋىز «سالەم» كورسەتەدى.
El.kz