ۇزەڭگىنىڭ نەگىزگى بولىگى تەمىردەن سوعىلعان. ونىڭ بەتى التىن جانە كۇمىس اشەكەيلەرمەن بەزەندىرىلىپ، تابان تىرەيتىن بولىگىنىڭ جيەگى نازىك ورنەكتەرمەن كومكەرىلگەن. ولشەمى - 15,9 × 19 سانتيمەتر. بۇل بۇيىم سول داۋىردەگى دالا ۇستالارىنىڭ تەمىر وڭدەۋ، زەرگەرلىك جانە كوركەم اشەكەيلەۋ ونەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولعانىن كورسەتەدى.
كوشپەلى وركەنيەتتە ۇزەڭگى تەك اتقا مىنۋگە ارنالعان قۇرال عانا ەمەس، يەسىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن بىلدىرەتىن ماڭىزدى بەلگى بولعان. اسىرەسە التىن جانە كۇمىسپەن اپتالعان ۇزەڭگىلەر اقسۇيەكتەر مەن بيلەۋشى اۋلەت وكىلدەرىنە ءتان بولعانى بەلگىلى.
جازۋدا نە جازىلعان؟
جادىگەردىڭ ەرەكشەلىگى - ونىڭ بويىندا كونە ۇيعىر جازۋىمەن قاشالعان ءماتىننىڭ بولۋى. وسى جازۋعا بايلانىستى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ كەلەدى.
موڭعوليادا دۇنيەگە كەلگەن زەرتتەۋشى اسىلبەك بايتان ۇلى ۇزەڭگىنىڭ ءپىشىنى مەن جازۋىنا نازار اۋدارا وتىرىپ:
«موڭعولداردىڭ ۇزەڭگىسىنە ۇقسايدى. ءارى تابان تىرەۋدىڭ استىنداعى ۇيعىرجىن بيچىكپەن جازىلعان ءماتىن موڭعولشاعا ۇقسايدى. «دورە» نەمەسە «ۇزەڭگى» دەگەن ءسوز تۇرعان سياقتى»، - دەگەن پىكىر بىلدىرگەن.
ال زەرتتەۋشى ومىربەك قاناي جازۋدى بىلايشا وقيدى:
«luu-tu ene dِrügeki yi qonin jil-ün tabun sar-a-yin qoyar sini-de Obu؟ adai Tayijita Kiy-a Darqan kibe».
ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ءماتىننىڭ ماعىناسى:
«قيا دارحان وسى ايداھار ورنەكتى ۇزەڭگىنى قوي جىلىنىڭ بەسىنشى جاڭا ايىنىڭ ەكىنشى كۇنى وبوداي تايجىعا ارناپ سوقتى».
ەگەر بۇل وقىلىم عىلىمي تۇرعىدان راستالسا، وندا جادىگەردىڭ ناقتى يەسى مەن جاسالۋ ۋاقىتى تۋرالى اسا ماڭىزدى دەرەك الىنۋى مۇمكىن.
وۆووداي ءتايجى كىم؟
جازۋشى جۇكەل حامايدىڭ پىكىرىنشە، ماتىندە اتالعان وۆووداي (وبوداي) ءتايجى XVII عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءسونيد حوشۋىنىنىڭ بيلەۋشىسى بولعان. ونىڭ ايتۋىنشا، وۆووداي ءتايجى كەرۋلەن وزەنى بويىندا مانجىلەرمەن بولعان شايقاستا قازا تاپقان.
ەگەر ۇزەڭگى شىنىندا دا وسى تاريحي تۇلعاعا تيەسىلى بولسا، وندا بۇل جادىگەر XVII عاسىرداعى كوشپەلى اقسۇيەكتەردىڭ مادەنيەتى مەن اسكەري تاريحىن زەرتتەۋدەگى اسا قۇندى مۇرالاردىڭ بىرىنە اينالادى.
جادىگەر ا ق ش-قا قالاي جەتتى؟
قازىرگى تاڭدا ۇزەڭگىنىڭ مەتروپوليتەن ونەر مۋزەيىنە قانداي جولمەن تۇسكەنى تۋرالى ناقتى مالىمەت كوپشىلىككە بەلگىسىز. وسىعان بايلانىستى جۇكەل حاماي:
«وۆووداي ءتايجى XVII عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءسونيد حوشۋىنىنىڭ باسشىسى، كەرۋلەن بويىندا مانجىلەرمەن شايقاستا وپات بولعان. ۇزەڭگىسى قانداي جولمەن ا ق ش-قا جەتكەن ەكەن؟» - دەپ تاڭدانىسىن بىلدىرەدى.
بۇل سۇراق ازىرگە اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. بولاشاقتا مۋزەي ارحيۆتەرى مەن جادىگەردىڭ كوللەكتسيالىق تاريحىن زەرتتەۋ ونىڭ ا ق ش-قا جەتۋ جولىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرۋى ىقتيمال.
قازىرگى تاڭدا ۇزەڭگىدەگى جازۋدىڭ وقىلۋى مەن ونىڭ ناقتى يەسىنە قاتىستى پىكىرلەر عىلىمي قاۋىمداستىق تاراپىنان تولىق بەكىتىلگەن قورىتىندى ەمەس. سوندىقتان بۇل تۇجىرىمداردى قوسىمشا تاريحي، تىلدىك جانە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى ناقتىلاۋ قاجەت.
سوعان قاراماستان، نيۋ-يوركتەگى مەتروپوليتەن ونەر مۋزەيىندە ساقتالعان التىن- كۇمىسپەن اشەكەيلەنگەن بۇل ۇزەڭگى كوشپەلى وركەنيەتتىڭ جوعارى مادەنيەتى مەن مەتال وڭدەۋ ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە ەرەكشە قۇندىلىققا يە. ال ونىڭ وۆووداي تايجىمەن بايلانىسى دالەلدەنسە، بۇل جادىگەر XVII عاسىرداعى دالا اقسۇيەكتەرىنىڭ تاريحىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەردىڭ كوزىن اشۋى ابدەن مۇمكىن.
دۇيسەنالى ءالىماقىن