اشارشىلىق، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس، 90-جىلدارداعى توقىراۋ مەن قازىرگى بەيبىت ومىرگە كۋا بولعان كەيۋانا 8 - ناۋرىز - حالىقارالىق ايەلدەر كۇنىنە وراي قازاقپارات تىلشىسىنە سۇحبات بەرىپ، قىز- كەلىنشەكتەرگە اقىل- كەڭەسىن ايتتى.
- اجار اجە، الدىمەن تۋعان جىلىڭىز بەن تۋعان جەرىڭىز تۋرالى توقتالىپ وتسەڭىز.
- مەن 1929 -جىلى قوستاناي وبلىسى، قارامەڭدى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. اكەم 1942 -جىلى سوعىسقا كەتىپ، قايتىپ ورالمادى. اكەمنىڭ ءوزى بولماعانمەن، ەڭبەك كىتاپشاسى بار. ءوزىم 7 قۇرساق كوتەردىم. 7 بالامنىڭ بىرەۋى كۇيەۋىمنىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە، ەكىنشىسى ودان كەيىن ومىردەن وزدى. 6 بالامەن جەسىر قالعان اداممىن. قازىرگى ۋاقىتتا 16 نەمەرە، 11 شوبەرەنىڭ اجەسىمىن. شوبەرەمنىڭ الدى 20 جاسقا جەتىپ قالدى، ەندى شوپشەك سۇيگىم كەلەدى. جولداسىم 1975 -جىلى قايتىس بولىپ، بالا- شاعامدى اسىراۋ ءۇشىن قايرانكول اۋىلىنا بارىپ، مال باقتىم. زەينەتكەرلىك جاسىنان كەيىن دە مال باعۋدى جالعاستىرىپ، 2004 -جىلى تۇڭعىشىم ومىردەن وزعان سوڭ دوعاردىم.
- مال باعۋ بارىسىندا باستان كەشكەن قىزىقتى جاعدايلاردى ەسكە تۇسىرسەڭىز؟
- 40 جاسىمنان اسقان كەزىم ەدى. اۋىلدا كاپكان دەگەن اساۋ بار ەكەندىگى تۋرالى كوپ ەستيتىنمىن. سونى تابىن ىشىنەن ءبولىپ الىپ، جەم بەرىپ، قورا جاققا الىپ كەلدىم. ونى سيپالاپ، وزىمە ۇيرەتە باستادىم. سوۆحوزدىڭ جىلقىسى بولعاندىقتان، ونى كىم كورىنگەن ەرتتەپ مىنۋگە قاقىسى جوق ەدى. سول سەبەپتى ەشكىمگە ءتىس جارماي، ايعىردىڭ ۇستىنە ءمىنىپ، تىزگىندى ۇستاپ الدىم. ول ارى- بەر شاۋىپ، تۋلاپ- تۋلاپ باسىلدى.
ەكى كۇن بويى سول جىلقىعا ءمىنىپ، قىرداعى سيىرلاردى باعىپ ءجۇردىم. كەشكە قاراي اۋىل شەتىنە كەلگەن كەزدە الدەبىر بيەنىڭ داۋىسى شىعىپ، ايعىر تۋلاپ، الدىمىزدان شىققان وردان سەكىرىپ وتكەن كەزدە مەن جەرگە قۇلادىم. ايعىر بولسا، ۇستاتپاي كەتىپ قالدى. ونى ىزدەپ جۇرگەن نەمىس مالشى اكەسىنە «جىلقى قايتىپ كەلدى. ونى جۋاسىتقان كىم بولدى ەكەن؟ « دەپ سۇراعان ەكەن. سوندا اكەسى «ونىڭ ۇستىندەگى ەر- توقىم ايەلگە ىڭعايلانىپ جاسالعان. ۇزەڭگىسى قىسقا ەتىپ تارتىلعان. ايەلدەردەن مال باعاتىن ءبىر ادام بولسا - ول اجار عوي. ونى سول اجار جۋاسىتقان بولۋى مۇمكىن» دەگەن ەكەن. كەيىن ولارعا ەرتوقىمىمدى الۋعا بارىپ، بولعان جايت تۋرالى ايتىپ بەردىم.
تومپەشىك بولىپ جاتقان مايىتتەردىڭ قايتا ءتىرىلۋىن تىلەيتىن ەدىك
- ومىرلىك سەرىگىڭىزدى قالاي جولىقتىردىڭىز؟
- جەسىر قالعان اناما كومەكتەسىپ، قولعابىس بولامىن دەپ تۇرمىسقا 22 جاسىمدا كەش شىقتىم. ءبىز كۇيەۋگە تيگەن جوقپىز، ءبىزدى كۇيەۋگە بەردى. انام، «وسىنداي ادامدار ساعان قۇدا ءتۇسىپ كەتتى، سونىڭ ۇلىنا تۇرمىسقا شىعاسىڭ» دەپ، ۇيلەرىنە اپارىپ تاستادى. 22 جىل وتاستىق. قازىر اجىراسا سالۋ وڭاي بولىپ كەتىپتى. كوبى «ءبىر- ءبىرىمىزدى دۇرىس تانىماي قوسىلىپپىز» دەگەن سىلتاۋ ايتادى. مەن ومىرلىك جارىمدى ءبىرىنشى رەت سول ۇيگە كەلىن بولىپ تۇسكەن كۇنى كورگەنمىن. ماسەلە، دۇرىس تانىماعاندا ەمەس، ماسەلە ادامنان ۇيات كەتۋىندە. ءبارىن «اجىراسىپ جاتقان جالعىز مەن ەمەس، ەشتەڭە ەتپەيدى» دەگەن وي قۇرتادى. كۇيەۋىڭ - سەنىڭ اۋليەڭ. ءبىر ەركەكتىڭ بابىن تابا الماعان ايەلدىڭ نەسى ايەل؟
- ەكى عاسىردىڭ كۋاسى بولعان ادامسىز. اشارشىلىقتى دا، سوعىستى دا، بەيبىت ءومىردى دە كوردىڭىز. وسى كەزەڭدەردىڭ قايسىسى ەسىڭىزدە ەرەكشە ساقتالىپ قالدى؟
- جوقتىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن كورگەن اداممىن. 1937 -جىلدارداعى اشارشىلىق كوز الدىمنان كەتپەيدى. ءبىزدىڭ دە اكەمىز ومىردەن ەرتە وزىپ، ونىڭ راحىمجان، جۇماسەيىت دەگەن ەكى اعاسىنىڭ قولىندا وستىك. ءبىر- ەكى بولمەلى ۇيدە بىرنەشە وتباسى تۇردىق. ءۇيدىڭ ءبىر- ءبىر بۇرىشىندا ۇيىقتايتىن ەدىك. 1945 -جىلى اۋىلعا نەمىستەر، 1947 -جىلى شەشەندەر قونىس اۋدارىپ كەلە باستادى. شەشەندەر نامازىن قازا قىلمايتىن ادامدار رەتىندە ەسىمدە قالىپتى. ولار اشارشىلىقتان كوز جۇما باستادى. سول جىلدارى قىس قاتتى بولعاندىقتان، ولاردى جەرلەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قايتىس بولعان ادامداردى اۋىلدىڭ ماڭىنداعى قىردىڭ قاسىنا جيناي بەردى. سول ماڭدا ويناپ جۇرەتىن بالالار تومپەشىك بولىپ جاتقان مايىتتەر كوكتەمدە قايتىپ ءتىرىلىپ كەتۋىن تىلەيتىن ەدىك. كوكتەمدە قار ەرىپ، جەر جىبىگەننەن كەيىن ولاردى ارۋلاپ قايتا جەرلەيتىن. سول جىلدارمەن سالىستىرعان كەزدە قازىرگى ءومىرىمىز جۇماقتاي دەسەم - ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
اعايىن- تۋىستىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن - ايەل
- جەسىر قالعان كەزدە نەگە باسقا ەمەس، مال باعۋدى ءجون دەپ تاپتىڭىز؟
- قيىنشىلىق ادامدى جەڭە المايدى، ادام قيىنشىلىقتى جەڭەدى. ەگەر ەرىك- جىگەرىڭ مىقتى جانە شىدامدى بولساڭ - كەز كەلگەن قيىنشىلىقتى جەڭىپ كەتە الاسىڭ. مىسالى، مەن جەسىر قالىپ، مال باعۋعا شەشىم قابىلداعان كەزدە اۋىلداعى كەلىنشەكتەر دە «اۋىل ىشىندە ىستەۋگە بولاتىن جۇمىستار كوپ قوي. نەگە مال باعۋعا شەشىم قابىلدادىڭ؟» دەپ سۇرايتىن. ال مەندە باسقا امال بولدى ما؟ مەنىڭ بالالارىم وزىمنەن باسقا كىمگە كەرەك؟ 6 بالامدى باعىپ- قاعۋ ءۇشىن اقشا كەرەك، ال اقشا وڭاي جولمەن تابىلا ما؟ كوپ اقشا تابۋ ءۇشىن كوبىرەك سيىر باعۋدى كوزدەدىم.
باستاپقى كەزدە مەنىڭ تابىنىمدا 360 سيىر بولدى. ول سيىرلاردىڭ ءبارى اۋرۋ- سىرقاۋ، اقساق، قوتىر بولعان ەدى. قاسىما ەكى كەلىنشەكتى كومەكشى ەتىپ بەردى. مەن ارنايى كەلىسىمشارتقا وتىرىپ، 1 اي ىشىندە مالداردى تولىق ەمدەپ، سەمىرتىپ، سىياقى الدىم. قازىرگى ۋاقىتتا تەلەديداردان كوپ بالا تاپقانىن مىندەتسىنىپ، ۇكىمەتتەن كومەك سۇراپ جۇرگەن ايەلدەردى كورگەن كەزدە تاڭ قالامىن. اينالايىن- اۋ، 12 مۇشەڭ ساۋ بولسا بالالارىڭدى اسىراپ- باعۋ ءۇشىن بار جانىڭدى سالىپ جۇمىس ىستەۋىڭ كەرەك قوي. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا بالا تاپقانىمىز ءۇشىن ۇكىمەت كومەكتەسۋى كەرەك دەگەن وي ميىمىزعا كەلمەيتىن. كەنجە ۇلىمنىڭ 5 بالاسى بار. قازىر ول اۋىلدا مال باعىپ، بالا- شاعاسىن اسىراۋدا. باق- بەرەكە دەگەن اۋىلدا ەمەس پە؟ جالقاۋلىقتى قويىپ، ەڭبەك ەتۋ كەرەك.
- شاڭىراقتىڭ شايقالماۋىنا كىم كوپ ىقپال ەتەدى دەپ ويلايسىز؟
- وتباسىنىڭ بەرىكتىگى ايەلگە دە، ەركەككە دە بايلانىستى. قاجەت بولسا ءوزىڭ دە جۇمىسقا شىعىپ، جولداسىڭا كومەكتەسىپ جىبەر. ايەلدىڭ ءتىلى قىسقا بولسا - ۇيگە باق- بەرەكە ورنايدى. شىداي الماي بارا جاتساڭ، رەنىشىڭدى ايتۋدىڭ دا ءوز رەتى بولادى. جولداسىڭ - بالالارىڭنىڭ اكەسى، ومىرلىك سەرىگىڭ عوي. وعان جاقسى كوڭىل- كۇي سىيلاۋ ءۇشىن ۇيقىڭدى قيىپ، ەرتەرەك تۇر. ونىڭ كوڭىلى جايلى بولسا، كوپ جەتىستىككە جەتەتىن بولادى. وتاعاسى قانشا قالاسا دا ايەلى ارالاسقىسى كەلەتىن تۋىسپەن ارالاسىپ، ارالاسقىسى كەلمەيتىن تۋىسپەن ارالاسپايدى. اعايىن- تۋىستىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن - ايەل. وسىنىڭ ءبارىن كەلىنگە ۇيرەتەتىن - ەنە. ۇنەمى قاباعىڭدى ءتۇيىپ وتىرساڭ، كەلىنگە وبال ەمەس پە؟ ول دا بىرەۋدىڭ ايالاپ وسىرگەن قىزى عوي. ول دا ءبىرىنشى رەت تۇرمىسقا شىعىپ تۇرسا، باسقا شاڭىراقتىڭ ىڭعايىنا بەيىمدەلۋى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك ەمەس پە؟
ءالى كۇنگە دەيىن باسسەيندە جۇزەمىن
- 92 جاستا بولعانمەن، ءوز جاسىڭىزدان الدەقايدا جاس كورىنەسىز. ارنايى كۇتىنەسىز بە؟
- جوق. اللا تاعالا قالاي جاراتتى، سول قالپىممەن كەلە جاتىرمىن. كوزىمدى، قاسىمدى، بەتىمدى بوياپ كورگەن ەمەسپىن. قازىر اق جاۋلىقتى اپالار قاستارىنا تاتۋاج دەي مە، ايتەۋىر بوياپ الادى، ءتىپتى وتا جاساتىپ، اجىمدەرىن الىپ تاستايدى. مۇنىڭ ءبارى قۇدايدىڭ قاھارىنا ۇشىراتاتىن ارەكەت دەپ ويلايمىن. بەتىڭدەگى ءار ءاجىم ومىردە ءجۇرىپ وتكەن جولىڭنان، تاجىريبەڭنەن حابار بەرەدى. ادام جاسى ۇلعايعان سايىن و دۇنيەنى، اللانىڭ الدىنا قالاي باراتىنى تۋرالى كوبىرەك ويلاۋى كەرەك سياقتى. و دۇنيەدە «مەنى وسىلاي جاراتقانىڭ ۇناماي قالدى، سول ءۇشىن بەت- الپەتىمدى وزگەرتىپ تاستادىم» دەيسىڭ بە؟
- بۇل وڭالتۋ ورتالىعىنا ءجيى كەلەسىز بە؟ دەنساۋلىق جاعدايىڭىز قالاي؟
- «اق نيەت» وڭالتۋ ورتالىعىنا كەلگەن كەزدە باسىمنىڭ ساقيناسى ۇستاپ جۇرگەن. بۇل جەردەگى قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيى وتە جوعارى. مەنى تۋعان انالارىنداي ايالاپ، كوڭىل ءبولىپ جاتىر. ءدارى- دارمەكتەن بولەك، جىلى قاباق، جاقسى سوزدەرى مەن ءۇشىن ەم بولىپ جاتىر. ال جالپى العاندا دەنساۋلىق جاعدايىم جامان ەمەس. بالا كەزدەن سۋدا ءجۇزىپ وسكەندىكتەن، ءالى كۇنگە دەيىن سۋدا جۇزە الامىن. وسى جەردە كۇندە باسسەيندە جۇزەمىن، سپورتتىق قۇرىلعىلارمەن جاتتىعۋ جاسايمىن. وسىنىڭ ءبارى جاس كەزىمدە مال باعىپ، تازا اۋادا، تابيعات اياسىندا كوپ جۇرگەنىمنىڭ ارقاسى بولۋى كەرەك.
- اكەڭىز تۋرالى ايتقاندا كوڭىلىڭىز ەرەكشە تولقىپ كەتەدى. ونىڭ سەبەبى اكەڭىزدىڭ سوعىستان قايتىپ ورالماۋى ما؟
- وسى جەرگە كەلەردىڭ الدىندا باسىمنىڭ ساقيناسى ۇستاپ، دەنساۋلىق جاعدايىم ءبىراز ناشارلاپ كەتتى. سول كۇندەردىڭ بىرىندە تۇسىمە ومىردەن وزعان تۋىسىم كىردى. مەن وعان، «سەن ومىردەن وزىپ كەتىپ ەدىڭ عوي، قاسىمدا نە ىستەپ وتىرسىڭ؟!» دەپ قايتارىپ جىبەردىم. ودان كەيىن ۇيگە اق ساقالدى قاريا كەلىپ، ماعان باتا بەردى. سول قاريا مەنىڭ اكەم بولار دەپ ويلايمىن. اكەم سوعىسقا كەتكەلى تۇسىمە ءبىرىنشى رەت كىردى. ءوز قولىممەن ارۋلاپ جەرلەمەگەن سوڭ ونى ولدىگە قيمايمىن. مۇمكىن سوعىس بىتكەن سوڭ سول جاقتا قالىپ قويىپ، وتباسى قۇرعان بولار. ءبارىن ءبىر اللا ءبىلۋشى. ونىڭ تاعدىرى نە بولعانىن بىلگىم كەلەدى. اكەمدى تاعى ءبىر كورەمىن دەگەن ءۇمىتىم وشپەيدى، وسى ءۇمىتىم وزىممەن بىرگە كەتەتىن شىعار، ءسىرا...
جاستارعا 10 كەڭەس
- جاس وتباسىلارعا قانداي كەڭەس ايتاسىز؟
- اقىلىما قۇلاق تۇرەر ادام بولسا، ايتايىن:
1. ەشقاشان، ەش ۋاقىتتا بىرەۋدىڭ قولىنداعى التىنىنا، ۇستىندەگى كيىمىنە، باسىنداعى باسپاناسىنا، جيعان دۇنيە- مۇلكىنە قىزىقپا! ول - سەنىڭ نەسىبەڭ ەمەس. ءدال قازىر سەنىڭ قولىڭدا نە بار - سەنىڭ نەسىبەڭ سول. ءوز نەسىبەڭە قاناعاتتانباۋ رۋحاني ازۋعا، شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا سەبەپ بولادى.
2. ەشقاشان جارىڭا «ولاردا بار، بىزدە جوق؟!»، «ەلدىڭ كۇيەۋى (ايەلى) سونداي، سەن نەگە سونداي ەمەسسىڭ؟» دەپ سالىستىرما! اينالدىرعان ءبىر كۇيەۋىڭنىڭ (ايەلىڭنىڭ) بابىن تابا الماساڭ، سورلى ادامسىڭ.
3. ەشقاشان تاپقان بالالارىڭدى مىندەتسىنىپ «مەملەكەت بىزگە نەگە كومەكتەسپەيدى؟!» دەمە! بالانى بىرەۋ ءۇشىن تاباسىڭ با؟ بالا تاپقان كەزدە جاۋاپكەرشىلىك ەڭ الدىمەن اتا- انانىڭ وزىندە ەكەنىن ءتۇسىن. مەن 6 بالامەن جەسىر قالعان كەزدە اۋىلعا بارىپ، سيىر باقتىم. 40 جىل بويى سيىر باعىپ، ۇل- قىزدارىمدى وقىتىپ- توقىتتىم. قازىر اۋىلعا بارىپ، ەڭبەك ەتۋگە كىم كەدەرگى؟ جالقاۋلىعىڭ عانا كەدەرگى!
4. دەنساۋلىعىڭنىڭ قادىرىن ءبىل! دەنىڭ ساۋ بولسا - سەن ەڭ باي ادامسىڭ. بالالارىم ماعان «ءومىر بويى نە قىزىق كوردىڭ؟ مال باقتىڭ. الدىڭىزدا قارىزدارمىز» دەسە، مەن ولارعا «سەندەردى باعىپ- قاعۋ - مەنىڭ انالىق پارىزىم. سەندەر مەنىڭ الدىمدا بەرەشەك ەمەسسىڭدەر. مەن ءوزىمدى باقىتتى، ءومىردىڭ بار قىزىعىن كورگەن ادام سانايمىن، سەبەبى جازدىڭ ىستىعى، قىستىڭ سۋىعىنا توزەتىن دەنساۋلىعىم بولدى، قۇداي بالالارىمدى اسىراي الاتىن كۇش- قۋات بەردى» دەپ ايتامىن.
5. باسىنان ءسوز اسىرعىسى كەلمەيتىن ادام بولما! «كەزىندە جاقسىلىعىم ءوتىپ كەتىپ ەدى» دەپ جاساعان ساۋابىڭدى توگىپ الما. بىرەۋ داۋىس كوتەرسە، «مەن داۋىسىمدى ودان دا قاتتى كوتەرە الام» دەمە. قازىرگى ۋاقىتتا سونداي مەنمەنشىل ادامدار كوبەيىپ بارادى. قۇدايدىڭ قاھارىنا ۇشىراساڭ، قولىڭدا باردى جوق ەتىپ، ءبىر- اق ساتتە تاۋبەڭە كەلتىرە الاتىنىن ۇمىتپا!
6. جاقسىلىق جاساساڭ - اق، ادال جۇرەگىڭمەن جاسا. كوڭىلىڭ، نيەتىڭ تازا بولسا - قوناعىڭا قارا شاي بەرسەڭ دە ريزا بولادى. كوڭىلىڭ، نيەتىڭ تازا بولماسا، داستارحانىڭدا ءدامدىنىڭ ءبارى تۇرسا دا قادىرى بولمايدى.
7. كەشىرىمدى بول! الدەبىر ادام رەنجىتكەن بولسا ارادا ۋاقىت وتكەن سوڭ سونى ەسىنە سالىپ ايتاتىن ادام بولما. اللا اسا مەيىرىمدى، كىناڭدى، كۇناڭدى كەشىرۋشى. ونىڭ جانىندا سەن «كەشىرەم»، «كەشىرمەيمىن» دەپ شەشىم قابىلدايتىن كىمسىڭ؟ الدە ءوزىڭ كىناسىز، كۇناسىز ادامسىڭ با؟
8. قايىرىمدى بول! مەنىڭ ءۇش ابىسىنىم بولدى. سونىڭ ءبىرى بالا كوتەرە المادى. قالعان ءۇش ابىسىن اقىلداسىپ، ءارقايسىسىمىز ومىرگە كەلگەن ءسابيىمىزدى بەرىپ وتىردىق. قۇرساعىڭنان شىققان پەرزەنتتى قيۋ وڭاي ەمەس، ءبىراق قايىرىمدىلىق جاساۋ كەرەك بولدى. ول ءۇش ابىسىنىنىڭ بالالارىن قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقتىرماي ءوسىردى. ال قازىرگىلەر الدەكىمگە كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە بەرگەن زاتىن داۋلاپ، مىندەتسىنىپ جۇرەدى. بۇل - جاقسى قاسيەت ەمەس.
9. ءار ايەل - ادەمى. اللانىڭ بەرگەن بەت- كەلبەتىنە ريزا بولىپ، ونى وتا ارقىلى وزگەرتىپ تاستاۋعا تىرىسپا.
10. جاستىق شاعىڭدا ەرىنبەي- جالىقپاي ەڭبەك ەت، قارتايعان كەزدە جەمىسىن كورەسىڭ.
- سۇحباتىڭىز ءۇشىن راحمەت!
اۆتور: زارينا قاھارمان