وسى ورايدا، قازاق حالقىنىڭ «بايلىق - قولدا ەرىگەن مۇز، بالا - ارتتا قالعان ءىز» دەپ ماقالداتۋى ۇرپاق ءسۇيۋدىڭ قانشالىق ماڭىزدى ەكەنىن تانىتسا كەرەك.
جوقتان بار قىلعان جاراتۋشى يەنىڭ قۇدىرەتى كەيدە تاڭ قالارلىق جاعدايلاردى كوز الدىمىزعا اكەلىپ، قىزىقتىرىپ، سىرىنا ءۇڭىلتىپ قوياتىنى بار. ءبىراق ءالى عىلىم سىرىن اشا الماعان قۇبىلىستىڭ كوپ ەكەنىن ءۇنسىز مويىنداپ، ونداي وقيعالارعا تامسانىپ، تاڭداي قاعۋدان ءارى اسا الماي كەلەمىز.
ايەلدەردىڭ دۇنيەگە نارەستە اكەلۋ ۇدەرىسىندەگى ەرەكشە جاعدايدىڭ ءبىرى - ءبىر مەزگىلدە بىرىنەن سوڭ ءبىرى بىرنەشە بالانى تۋىلۋى. ەگىز بالالاردىڭ دۇنيەگە كەلۋى بۇرىننان تانىس جايت بولسا، كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدە ۇشەمدەردىڭ ساۋ- سالامات ومىرگە ەسىگىن اشۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەلەدى.
وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا قازاقستاندا تورتەم دۇنيەگە كەلىپ، ولاردىڭ اتتارىن امان، ەسەن، تۇرار، مەكەن دەپ قويعانى جايلى حاباردى ەسىتپەگەن قازاق قالماعان شىعار. سول كەزدە جۇرت ولاردىڭ اتتارىنىڭ تاپقىرلىقپەن قويىلعانىنا عانا ەمەس، ءتورت بالانىڭ ءبىر مەزگىلدە ومىرگە كەلگەنىنە سۇيسىنگەن-دى. دەگەنمەن ارحيۆ اقتارىپ كورسەك، ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە بالانى دۇنيەگە اكەلگەن جاعداي ەلىمىزدە بۇرىن دا بولعان ەكەن.
بەلگىلى زەرتتەۋشى- ەتنوگراف تىنىشبەك دايراباي ۇنەمى مۇراعاتپەن جۇمىس ىستەيتىن، وننان اسا كىتاپ جازعان قالامگەر. بىردە ول كىسى قىزىق ءبىر جايتتى اڭگىمەلەپ بەردى:
- الماتىداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق ارحيۆىندە وتىرىپ، تورعاي وبلىسىن قامتيتىن ارحيۆتىڭ №25-قورىنىڭ 4014 ىسىندە مىناداي ءبىر دەرەككە كوزىم ءتۇستى. وندا قوستاناي ۋەزى، №4-جەرگىلىكتى باسشىسىنىڭ جازباسىندا سول ۋەزگە قارايتىن اققاراعاي بولىسىنىڭ №2-اۋىل تۇرعىنى بەكمىرزا ءجۇسىپوۆتىڭ ايەلى بارشا ءجۇسىپوۆانىڭ 1906 -جىلدىڭ 8-ناۋرىزى كۇنى ومىرگە ءتورت بالا اكەلگەنى جازىلعان. تورتەمنىڭ ۇشەۋى قىز، بىرەۋى ۇل ەكەن، ءبىر ۇل بالا ءولى تۋىلعان. سونداي-اق، بارشا ءجۇسىپوۆانى دارىگەردىڭ قاراپ جاتقانى، ونىڭ بۇنداي جاعدايدى ءبىرىنشى رەت كورىپ وتقانىن ايتقانى جازىلعان. بۇل دەرەكتى ۋەزدەگى باس دارىگەر دە راستاپ، 1906 -جىلدىڭ 19-ءساۋىرى كۇنى قولىن قويعان.
راسىندا سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي عوي. باسقانى قايدام، «ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەگەن تامسىلمەن ءومىر سۇرەتىن قازاق ءۇشىن بالانىڭ كوپ بولۋى قاشاندا قۋانىش، باقىت.
دوساي ءبيدىڭ: «ءبىر بالاسى باردىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار، ەكى بالاسى باردىڭ بولار- بولماس ءحالى بار. ءۇش بالاسى باردىڭ ءۇش رۋلى ەلدە مالى بار، ءتورت بالاسى باردىڭ ءتورت قۇبىلاسى تەڭ بولار. بەس بالاسى باردىڭ دەس بەرمەيتىن ءجونى بار، التى بالاسى باردىڭ الماي قويماس سانى بار. جەتى بالاسى باردىڭ الماي قويماس جانى بار، سەگىز بالاسى باردىڭ سەرگەلدەڭگە سالار كارى بار. توعىز بالاسى باردىڭ تولعاندىرار جولى بار، ون بالاسى باردىڭ وردا بۇزار قولى بار»، - دەگەنى تەككە ايتىلماسا كەرەك.
ۇلان- بايتاق جەرى بار قازاق ۇرپاعىنىڭ قارا ورمانداي بولۋىن تەككە ارمانداپ وتىرا بەرمەگەن. ءبىر كەزدەگى ۇلتىمىزدىڭ ەر ازاماتتارى بىرنەشە ايەل الۋىنىڭ سەبەبى دە سول پەرزەنتىنىڭ كوپ بولۋىن قالاعان ماقساتتىڭ ناتيجەسى.
جالپى الەم تاريحىن قاراساق، انالاردىڭ كوپ بالا تۋۋ جونىندە قىزىق دەرەكتەردى تابامىز. ماسەلەن، كوپبالالىلىق بويىنشا رەكورد جاساعان X Ⅷ عاسىردا ءومىر سۇرگەن فەدور ۆاسيليەۆ دەگەن كىسىنىڭ ايەلى ەكەن. ول 30 جىلدا دۇنيەگە 69 بالا تۋىپتى. ومىرىندە 27 مارتە بوسانعان ول 16 رەت - ەگىز، 7 رەت - ۇشەم، 4 رەت ءتورت تورتەمگە دۇنيەنىڭ جارىعىن سىيلاپتى. تەك سولاردىڭ ەكەۋى عانا ءسابي شاعىندا شەتىنەپتى. ال XXI عاسىردا بالا تۋۋدان رەكورد جاساعانداردىڭ ءبىرى لەونتينا البينا (چيلي) دەگەن ايەل 55 بالانىڭ اناسى اتانسا، ولاردىڭ بەسەۋى ۇشەم بولعان. ال ءبىر رەتتە دۇنيەگە كوپ بالا اكەلگەندەر جايىندا ايتساق، ا ق ش-تا بوببي ماككوگي، ساۋد ارابياسىنداعى حاسنا موحامماد حۋمەير دەگەن ايەلدەر بىردەن 7 بالادان ومىرگە اكەلسە، ا ق ش-تىق نكەم چۋكۆۋ ەسىمدى انا بىردەن 8 بالا تۋعان (بىرەۋى تابيعي جولمەن، قالعانى «كەسار تىلىگى» ارقىلى). دجەرالدينا بروۋدۆيك (اۆستراليا) بۇلاردان دا اسىپ، بىردەن 9 بالانىڭ اناسى اتانعان.
قازاق جاقسى نارسەنى كورگەندە «جۇعىستى بولسىن» دەيدى عوي، ءبىز دە جوعارىداعى دەرەكتەرگە قايتا ءبىر كوز سالىپ وتىرىپ، ءبىزدىڭ دە انالارعا كوپ بالالى بولۋ ءناسىپ ەتسىن، ۇلان عايىر جەرىمىز قارا ورمانداي قازاققا تولسىن دەپ تىلەيمىز.