ىلە-بالقاشتا ەكىنشى جولبارىس تابيعاتقا جىبەرىلدى

ول قازاقستاندا جولبارىستاردى قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا جابايى تابيعاتقا شىعارىلعان ەكىنشى جولبارىس اتاندى.

قازاقستاننىڭ جابايى تابيعاتىندا 70 جىلدان استام ۋاقىت بويى جولبارىستار كەزدەسپەگەن ەدى. ەندى تابيعي ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن كوپجىلدىق جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە بۇل جىرتقىشتار وزدەرىنىڭ تاريحي مەكەنىنە بىرتىندەپ قايتا ورالۋدا.

ءىس-شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ، ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى دانيار تۇرعامبايەۆ، «امۋر جولبارىسى» ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي اراميليەۆ، سونداي-اق «ىلە- بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، ماماندار مەن ادام جانە جولبارىس اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ توبىنىڭ مۇشەلەرى قاتىستى.

— بۇگىن ءبىز جولبارىستاردى قازاقستانعا قايتارۋ جولىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام جاسادىق. بيىل 31 -شىلدەدە ءۇمىت ەسىمدى انالىق جولبارىس جابايى تابيعاتقا جىبەرىلگەن بولاتىن. ال بۇگىن ءبىز ەكىنشى جولبارىستى - امۋر ەسىمدى اتالىقتى تابيعي ورتاعا شىعاردىق.

بۇل تاريحي وقيعا — ۇزاق جىلدار بويى بىرلەسىپ اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى. وسى ورايدا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا كورسەتكەن قولداۋى مەن تىكەلەي قاتىسقانى ءۇشىن رەسەي تاراپىنا، اسىرەسە «امۋر جولبارىسى» ورتالىعى مەن ونىڭ ماماندارىنا ەرەكشە العىسىمدى بىلدىرەمىن. سونداي-اق قازاقستاننىڭ تابيعي ەكوجۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە جولبارىستاردىڭ ورالۋىنا قاجەتتى جاعداي جاساۋعا كوپ جىلدان بەرى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان دۇنيەجۇزىلىك تابيعات قورىنا جانە بارلىق سەرىكتەستەرىمىزگە ريزاشىلىعىمدى جەتكىزەمىن.

ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز — وسى جىرتقىشتاردى تاريحي مەكەنىنە قايتارۋمەن عانا شەكتەلمەي، ولاردىڭ تابيعي ورتادا وزدىگىنەن تىرشىلىك ەتىپ، كوبەيە الاتىن تۇراقتى پوپۋلياتسياسىن قالىپتاستىرۋ، — دەدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ.

امۋر تابيعاتتا وزدىگىنەن تىرشىلىك ەتۋگە دايىن

قازاقستانعا جەتكىزىلگەننەن كەيىن امۋر «ىلە-بالقاش» رەزەرۆاتىنىڭ ارنايى جابدىقتالعان بەيىمدەۋ قورشاۋىندا بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ماماندار ونىڭ جاعدايىن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستادى.

تابيعاتقا جىبەرىلەر الدىندا جولبارىس كەشەندى ۆەتەريناريالىق تەكسەرۋلەر مەن مىنەز-قۇلىق سىناقتارىنان ءوتتى. ماماندار ونىڭ دەنساۋلىعىن، اڭشىلىق داعدىلارىن، وزدىگىنەن قورەك تابۋ قابىلەتىن، سونداي-اق ادامعا قاتىستى مىنەز-قۇلقىن باعالادى.

سىناق ناتيجەلەرى امۋردىڭ تابيعي ورتادا وزدىگىنەن تىرشىلىك ەتۋگە دايىن ەكەنىن راستادى. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ قوزعالىسى مەن جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋىن باقىلاۋ ءۇشىن جولبارىسقا سپۋتنيكتىك باقىلاۋ قارعىباۋى تاعىلدى.

- ءاربىر جولبارىستى تابيعاتقا جىبەرۋ — ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. ءبىز ەڭ الدىمەن جانۋاردىڭ جابايى تابيعاتتا وزدىگىنەن تىرشىلىك ەتۋگە دايىن ەكەنىنە كوز جەتكىزۋىمىز كەرەك. سوندىقتان مۇنداي شەشىم ونىڭ دەنساۋلىعى، مىنەز- قۇلقى مەن اڭشىلىق قابىلەتى جان-جاقتى باعالانعاننان كەيىن عانا قابىلدانادى. جولبارىس تابيعاتقا جىبەرىلگەن سوڭ دا مامانداردىڭ جۇمىسى توقتامايدى. ءبىز ولاردىڭ قوزعالىسىن، جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋىن تۇراقتى باقىلاۋدى جالعاستىرامىز، — دەدى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى دانيار تۇرعامبايەۆ.

بۇعان دەيىن تابيعي ورتاعا جىبەرىلگەن ءۇمىت ەسىمدى انالىق جولبارىس رەزەرۆات اۋماعىن بىرتىندەپ يگەرىپ كەلەدى. ول وزدىگىنەن اڭ اۋلايدى، ال ونىڭ قوزعالىسى سپۋتنيكتىك قارعىباۋ ارقىلى باقىلانادى. مامانداردىڭ مالىمەتىنشە، ءۇمىتتىڭ جابايى تابيعاتقا بەيىمدەلۋى ءساتتى وتۋدە.

ەرەسەك جولبارىستارمەن بىرگە قازاقستانعا جەتكىزىلگەن ەكى جولبارىس كۇشىگى ازىرگە مامانداردىڭ باقىلاۋىندا ءوسىپ جاتىر. ولار قاجەتتى جاسقا جەتىپ، ءتيىستى ۆەتەريناريالىق تەكسەرۋلەر مەن مىنەز-قۇلىق سىناقتارىنان وتكەننەن كەيىن ءارقايسىسىن تابيعاتقا جىبەرۋ مۇمكىندىگى جەكە قارالادى.

قازاقستانعا جولبارىستاردى قايتارۋعا قالاي دايىندالدى؟

وڭتۇستىك بالقاش ءوڭىرى مەن ىلە وزەنىنىڭ اڭعارى ەرتەدە تۇران جولبارىسىنىڭ تابيعي مەكەنى بولعان.

الايدا 20- عاسىردىڭ ورتاسىندا توعايلى ورمانداردىڭ ازايۋى، جابايى تۇياقتى جانۋارلار سانىنىڭ كەمۋى جانە براكونەرلىك سالدارىنان بۇل جىرتقىش قازاقستان اۋماعىنان تولىق جويىلدى.

جولبارىستاردى قايتا جەرسىندىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2018 -جىلى «ىلە- بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلىپ، ونىڭ اۋماعىندا تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىن قالپىنا كەلتىرۋ، قورەكتىك قوردى مولايتۋ جانە قاجەتتى تابيعات قورعاۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جۇمىستارى باستالدى.

بۇل باعىتتا جابايى تۇياقتى جانۋارلاردىڭ سانىن ارتتىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. رەزەرۆات اۋماعىنا بۇقار بۇعىلارى مەن قۇلاندار قونىس اۋدارىلىپ، جولبارىستاردىڭ نەگىزگى قورەگى سانالاتىن باسقا دا جانۋارلار تۇرلەرىن ساقتاۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا.

اتاپ ايتقاندا، 2026 -جىلعى قىركۇيەكتە «التىن- ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنەن «ىلە- بالقاش» رەزەرۆاتىنا 30 قۇلان قونىس اۋدارىلدى.

قورەكتىك قور مەن تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىن قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلامانىڭ كەلەسى كەزەڭىنە، ياعني جىرتقىشتاردىڭ ءوزىن تابيعاتقا قايتارۋعا نەگىز قالادى. بۇل جۇمىس مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، عىلىمي قاۋىمداستىق پەن حالىقارالىق سەرىكتەستەردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىردى.

حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جانە جوبانى قولداۋ

جولبارىستاردى قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ىنتىماقتاستىعى اياسىندا، حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارى مەن عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا.

2026 -جىلعى مامىردا رەسەي تاراپىنىڭ قولداۋىمەن حاباروۆسك ولكەسىنىڭ جابايى تابيعاتىنان اۋلانعان ءتورت امۋر جولبارىسى قازاقستانعا جەتكىزىلدى. ولاردىڭ ەكەۋى ەرەسەك جولبارىس، ەكەۋى جولبارىس كۇشىگى. جانۋارلار «ىلە- بالقاش» رەزەرۆاتىنىڭ ارنايى جابدىقتالعان بەيىمدەۋ قورشاۋلارىنا ورنالاستىرىلدى.

جوباعا Freedom Holding Corp. حالىقارالىق حولدينگى مەن Freedom «شاپاعات» كورپوراتيۆتىك قورى دا ەلەۋلى قولداۋ كورسەتۋدە. قور قاراجاتى قازاقستاندىق مامانداردى رەسەيدە وقىتۋعا، رەزەرۆاتتاعى بەيىمدەۋ قورشاۋلارىن قوسىمشا جابدىقتاۋعا جانە جولبارىستاردى تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالدى.

جانۋارلاردى دايىنداۋ جانە قازاقستانعا بەرۋ ىسىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە ەكولوگيا مينيسترلىگى مەن «امۋر جولبارىسى» ورتالىعى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. رەسەيلىك ماماندار جانۋارلاردى دايىنداۋعا، تاجىريبە الماسۋعا جانە ولاردىڭ قازاقستاننىڭ تابيعي جاعدايىنا بەيىمدەلۋى بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەۋگە قاتىستى.

— قازاقستان مەن رەسەيدىڭ جولبارىستاردى قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعى سيرەك كەزدەسەتىن وسى ءتۇردى ساقتاۋ ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە. جانۋارلاردى قازاقستانعا بەرۋ ورتاق باستامانى جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى پراكتيكالىق قادام بولدى. ءبىز بۇل جۇمىستى تابيعي مۇرانى ساقتاۋ جانە جولبارىستار پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا ەكى ەلدىڭ بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە قاراستىرامىز، — دەدى «امۋر جولبارىسى» ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي اراميليەۆ.

باعدارلامانى دايىنداۋعا دۇنيەجۇزىلىك تابيعات قورى (WWF) دا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. قور كوپتەگەن جىلدار بويى قازاقستانعا وڭتۇستىك بالقاش ءوڭىرىنىڭ تابيعي ەكوجۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىندا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. WWF قاتىسۋىمەن توعايلى ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋ، قورەكتىك قوردى ساقتاۋ، جابايى تۇياقتى جانۋارلاردى قايتا جەرسىندىرۋ جانە رەزەرۆات ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

2024 -جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن WWF International جولبارىستاردى قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋ جونىندە مەموراندۋمعا قول قويدى.

وسىلايشا، امۋردىڭ تابيعاتقا جىبەرىلۋى تەك جانۋاردىڭ ءوزىن دايىنداۋدىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تابيعي ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ، قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ جانە سەرىكتەستەردىڭ كۇش- جىگەرىن بىرىكتىرۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسى بولدى.

ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جانۋارلاردى قورعاۋ

جولبارىستاردى تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىنا قايتارۋمەن قاتار، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ادام مەن جىرتقىش اراسىندا تۋىنداۋى مۇمكىن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە.

وسى ماقساتتا ارنايى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ توبى قۇرىلدى. ونىڭ ماماندارى جانۋارلاردىڭ قوزعالىسىن باقىلايدى، جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتادى جانە توتەنشە جاعدايلاردان تىس تۋىندايتىن كۇتپەگەن وقيعالارعا جەدەل ارەكەت ەتۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

— جولبارىستاردى تابيعاتقا قايتارۋ تەك ولاردى ەركىندىككە جىبەرۋمەن اياقتالمايدى. بۇل — رەزەرۆات قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇندەلىكتى ەڭبەگى مەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگىن تالاپ ەتەتىن جۇمىس. ءبىز جانۋارلاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاپ، مىنەز- قۇلقىن زەرتتەۋدى، اۋماقتىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرامىز. ءبىز ءۇشىن جولبارىستاردىڭ تابيعي ورتاعا ءساتتى بەيىمدەلۋىمەن قاتار، ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگى دە اسا ماڭىزدى، — دەدى «ىلە- بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ ديرەكتورى قانات قوجابەكوۆ.

قازاقستان تابيعاتى تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭ

جولبارىستاردى قايتارۋ قازاقستان اۋماعىنان جويىلىپ كەتكەن جىرتقىشتى قايتا جەرسىندىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس، وڭتۇستىك بالقاش ءوڭىرىنىڭ تۇتاس ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى.

جولبارىس قورەكتىك تىزبەكتىڭ جوعارعى ساتىسىندا ورنالاسقان جىرتقىش رەتىندە تابيعي تەپە- تەڭدىكتى ساقتاۋدا ەرەكشە ءرول اتقارادى.

امۋردىڭ تابيعاتقا جىبەرىلۋى جولبارىستاردى قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋداعى كەزەكتى ماڭىزدى قادام بولدى. الداعى ۋاقىتتا جانۋارلاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋ، ولاردىڭ قورەكتىك قورىن ساقتاۋ، تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە باعدارلامانىڭ كەلەسى كەزەڭدەرىنە دايىندىق جۇمىستارى جالعاسادى.

كوپجىلدىق باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى — ىلە وزەنىنىڭ اتىراۋى مەن وڭتۇستىك بالقاش وڭىرىندە تابيعي ورتادا وزدىگىنەن كوبەيىپ، تۇراقتى تىرشىلىك ەتە الاتىن جولبارىستار پوپۋلياتسياسىن قالىپتاستىرۋ.

تۇران جولبارىسى ەرتەدە ورتالىق ازيانىڭ توعايلى ورماندارى مەن وزەن جايىلمالارىن، سونىڭ ىشىندە ىلە وزەنىنىڭ الابىن، وڭتۇستىك بالقاش ءوڭىرىن جانە سىرداريا بويىن مەكەندەگەن.

20-عاسىردىڭ ورتاسىندا تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىنىڭ جويىلۋى، قورەكتىك قوردىڭ ازايۋى جانە براكونەرلىك سالدارىنان بۇل جىرتقىش قازاقستان اۋماعىنان تولىق جويىلدى.

قازىرگى مولەكۋلالىق- گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر تۇران جانە امۋر جولبارىستارىنىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان وتە جاقىن تۋىستاس ەكەنىن راستادى. سوندىقتان ورتالىق ازياداعى تاريحي مەكەندەۋ اۋماعىندا جولبارىستار پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن امۋر جولبارىسى تاڭدالدى.

جولبارىستاردى قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى ۇزاق مەرزىمگە ەسەپتەلگەن. ول تابيعي ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋدى، قورەكتىك جانۋارلار سانىن ارتتىرۋدى، جولبارىستاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن تابيعاتقا جىبەرۋدى جانە تۇراقتى عىلىمي مونيتورينگ جۇرگىزۋدى قامتيدى.

اۆتورلار

نازىم بولەسوۆا