وتەيبويداق قايتا ورالدى: جاساندى ينتەللەكت بەس عاسىرلىق مۇرانى قالاي جاڭعىرتىپ جاتىر

 تۋىندىنىڭ اۆتورىن ىزدەپ، حابارلاسقان ەدىك، شىعارما قازاقتىڭ ءداستۇرلى شيپاگەرلىك ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلى، «شيپاگەرلىك بايان» ەڭبەگىنىڭ اۆتورى وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى تۋرالى ەكەن.

بەس عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن تۇلعانى بۇگىنگى سيفرلىق ۇرپاققا جاساندى ينتەللەكت ارقىلى تانىستىرۋ يدەياسى شىنىمەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ءبىر جاعىنان - ۇلتتىق تاريح پەن مەديسينالىق مۇرا، ەكىنشى جاعىنان - زاماناۋي تەحنولوگيا مەن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ مۇمكىندىگى.

وسى ورايدا قازاق دالاسىنداعى ءداستۇرلى شيپاگەرلىك ونەردىڭ تاريحىنا، وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ مۇراسىنا توقتالعاندى ءجون كوردىك.

قازاق دالاسىنداعى شيپاگەرلىك ونەر قالاي قالىپتاستى؟

قازاق دالاسى - ۇلان- عايىر كەڭىستىك قانا ەمەس، مىڭداعان جىل بويى قالىپتاسقان ءومىر تاجىريبەسىنىڭ، تابيعاتپەن ەتەنە تىرشىلىكتىڭ جانە حالىقتىق ءبىلىمنىڭ ۇلكەن مەكتەبى.

كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعان حالقىمىز تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ ءومىر ءسۇردى. اۋا رايىن بولجاۋ، ءتورت تۇلىكتىڭ سىرىن ءبىلۋ، وسىمدىكتەردىڭ قاسيەتىن تانۋ، جاراقاتتى تاڭۋ، وتاشىلىق، بوساندىرۋ، ءتۇرلى اۋرۋدىڭ بەلگىلەرىن اجىراتۋ - مۇنىڭ بارلىعى دالا تىرشىلىگىنىڭ كۇندەلىكتى تاجىريبەسىنەن تۋىنداعان بىلىمدەر ەدى.

ءداستۇرلى ەمشىلىك ۇزاق ۋاقىت بويى جيناقتالعان باقىلاۋلارعا، تاجىريبەگە جانە حالىقتىڭ تابيعات تۋرالى تۇسىنىگىنە سۇيەندى. ەمدەۋ تاسىلدەرى كوبىنە اۋىزشا تارالىپ، اكەدەن بالاعا، ۇستازدان شاكىرتكە بەرىلىپ وتىردى. كەيبىر بىلىمدەر جازبا ەڭبەكتەرگە ءتۇسىرىلىپ، جۇيەلەندى.

وسى تۇرعىدان العاندا XV عاسىردا ءومىر سۇرگەن وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ ورنى ەرەكشە. ول حالىق اراسىندا قالىپتاسقان ەمشىلىك تاجىريبەسىن جۇيەلەپ، ءوز ءداۋىرىنىڭ مەديتسينالىق تۇسىنىكتەرىن كولەمدى جازبا ەڭبەككە تۇسىرۋگە تالپىنعان تۇلعا.

قازاق شيپاگەرلىگىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى

قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەمشىلىگى ءبىر عانا ادىسپەن شەكتەلمەگەن. حالىق اراسىندا شوپپەن ەمدەيتىن شيپاگەرلەر، سۇيەك پەن بۋىن جاراقاتتارىن تۇزەيتىن سىنىقشىلار، جاراقاتقا وتا جاسايتىن وتاشىلار، سونداي-اق رۋحاني ەمدەۋ تاسىلدەرىن قولدانعان باقسى-بالگەرلەر بولعان.

شوپپەن ەمدەۋ. دالا ەمشىلىگىندە وسىمدىكتەردىڭ تامىرى، جاپىراعى، ساباعى، گۇلى مەن ءدانى ءارتۇرلى ماقساتتا پايدالانىلعان. جۋسان، جالبىز، مىڭجاپىراق جانە باسقا دا وسىمدىكتەردەن قايناتپا، تۇنبا مەن جاقپا دايىنداۋ تاجىريبەسى بولعان. قانداي وسىمدىكتىڭ قاي كەزدە جانە قالاي قولدانىلاتىنى تۋرالى ءبىلىم كوبىنە كۇندەلىكتى تاجىريبە ارقىلى جيناقتالعان.

الايدا وسىمدىكتىڭ حالىق مەديتسيناسىندا قولدانىلۋى ونىڭ بارلىق جاعدايدا قاۋىپسىز نەمەسە ءتيىمدى ەكەنىن بىلدىرمەيدى. كەيبىر وسىمدىكتەردىڭ قۇرامىندا ۋلى زاتتار بولۋى مۇمكىن، ال ولاردىڭ ەمدىك اسەرى قازىرگى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن جەكە-جەكە تەكسەرىلۋگە ءتيىس.

سىنىقشىلىق پەن جاراقات ەمدەۋ. كوشپەلى تىرشىلىكتە اتتان قۇلاۋ، مال شارۋاشىلىعى، اڭشىلىق جانە باسقا دا جاعدايلار سالدارىنان سۇيەك سىنۋى مەن بۋىن شىعۋى ءجيى كەزدەسكەن.

سوندىقتان سۇيەكتى ورنىنا سالاتىن، وتاشىلاردىڭ قوعامداعى ورنى ەرەكشە بولدى. ءداستۇرلى تاجىريبەدە جارانى تازالاۋ، ءىرىڭدى اشۋ، بوگدە زاتتاردى الىپ تاستاۋ جانە كەيبىر جاراقاتتارعا قاراپايىم حيرۋرگيالىق ارەكەتتەر جاساۋ تاسىلدەرى قولدانىلعان. مۇنداي جۇمىستار ارنايى تاجىريبە مەن ەپتىلىكتى قاجەت ەتكەن.

تامىر ۇستاۋ جانە ناۋقاستىڭ جاعدايىن باقىلاۋ. ەمشىلەر ادامنىڭ تامىر سوعىسىن، دەنە قىزۋىن، تەرىسىنىڭ ءتۇسىن، تىنىسىن جانە جالپى جاعدايىن باقىلاپ، سىرقاتتىڭ سيپاتىن بولجاۋعا تىرىسقان.

تابيعي ونىمدەر مەن تۇرمىستىق ەمدەۋ تاسىلدەرى. قىمىز، شۇبات، ءسۇت، مال مايى سياقتى ونىمدەر حالىقتىق تاجىريبەدە تاعام رەتىندە دە، كەي جاعدايدا ەمدىك ماقساتتا دا پايدالانىلعان.

دەنەنى سىلاۋ، ۋقالاۋ، جىلىتۋ جانە بۋىنداردى تاڭۋ سياقتى تاسىلدەر دە بەلگىلى بولعان.

رۋحاني ەمدەۋ. قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىندا دۇعا وقۋ، دەم سالۋ جانە باسقا دا رۋحاني امالدار ادامنىڭ ساۋىعۋىنا ىقپال ەتەدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان.

وسى ادىستەردىڭ بارلىعى بىردەي بارلىق ايماقتا نەمەسە ءار كەزەڭدە بىركەلكى قولدانىلدى دەۋگە بولمايدى. دەگەنمەن ولار قازاق قوعامىندا دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مەن اۋرۋدى ەمدەۋگە قاتىستى الۋان ءتۇرلى تاجىريبە بولعانىن كورسەتەدى.

وتەيبويداق كىم ەدى؟

قازاقستان ۇلتتىق ەنسيكلوپەدياسىندا وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى (1388- 1478) قازاقتىڭ ايگىلى شيپاگەر عالىمى، ەلدىڭ الەۋمەتتىك- ساياسي ءومىرىن جاقسى بىلگەن تاريحشى رەتىندە سيپاتتالادى. ول - «شيپاگەرلىك بايان» اتتى كولەمدى ەمشىلىك-ەتنوگرافيالىق ەڭبەكتىڭ اۆتورى.

دەرەكتەردە ونىڭ جانىبەك حان، جيرەنشە شەشەن سياقتى تاريحي تۇلعالارمەن زامانداس بولعانى ايتىلادى.

وتەيبويداقتىڭ ءومىرى تۋرالى مالىمەتتەر نەگىزىنەن «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سۇيەنەدى. اۆتور ەڭبەگىن جانىبەك حاننىڭ تاپسىرۋىمەن 70 جاسىندا جازا باستاعانىن، ال حان دۇنيە سالعان 1473 -جىلى 85 جاسىندا اياقتاعانىن بايانداعانى تۋرالى مالىمەت بار. وسى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، زەرتتەۋشىلەر ونىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارىن شامامەن 1388- 1478 -جىلدار دەپ كورسەتەدى.

وتەيبويداق ەڭبەگىندە ءوزىنىڭ شىققان تەگى مەن مەكەنى تۋرالى دا مالىمەت قالدىرعان. ول ءوزىن ۇلى ءجۇزدىڭ البان رۋىنان ەكەنىن ايتىپ، جەتىسۋدى مەكەنى رەتىندە كورسەتەدى. جانىبەك حان مەن جيرەنشە شەشەننىڭ ەسىمدەرىن دە اتايدى.

شيپاگەرلىك ونەر وتەيبويداققا اتا-باباسىنان دارىعانى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدى. ول بۇرىننان جيناقتالعان ەمشىلىك تاجىريبەسىن مەڭگەرىپ قانا قويماي، سول ءبىلىمدى جازبا تۇردە جۇيەلەۋگە ۇمتىلعان. سوندىقتان ونىڭ ەسىمى حالىقتىق مەديتسينانىڭ تاريحىمەن قاتار، قازاق تىلىندەگى عىلىمي وي مەن مەديتسينالىق تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا دا اتالادى.

بۇل جولدا ول اتاق-داڭق، دۇنيە-مۇلىك، باس قۇراپ، ءۇيلى-باراندى بولۋ دەگەندەي، پەندەگە ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبارىن تارىك ەتىپ، بۇتكىل ءومىرىن شيپاگەرلىكتىڭ قىر-سىرىن يگەرۋگە سارپ ەتكەن تۇلعا.

كەيبىر ەڭبەكتەر مەن ماقالالاردا وتەيبويداق شەشەككە قارسى ەگۋ ءتاسىلىن سيپاتتاعانى جانە بۇل تاجىريبە اعىلشىن دارىگەرى ەدۆارد دجەننەردىڭ ۆاكسينا جاساۋىنان بۇرىن بولعانى ايتىلادى. الايدا بۇل ماسەلەنى عىلىمي تۇرعىدان ساقتىقپەن قاراستىرۋ قاجەت.

«شيپاگەرلىك بايان» كىتابى ارقىلى وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ تەك قانا عۇلاما شيپاگەر ەمەس، سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ ءومىر سالتىنا، دۇنيەتانىمىنا، رۋحاني مادەنيەتىنە مەيىلىنشە قانىق بولعانى، ءوز زامانىنىڭ تەرەڭ ويلى، ۇلتجاندى تۇلعاسى بولعانى ايقىن اڭعارىلادى. 2002 -جىلى قازاقستان حالىق ەمشىلەر قاۋىمداستىعى وتەيبويداقتىڭ جەرلەنگەن جەرى الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانىنىڭ شالكودە جايلاۋىنداعى ايقايتاس بوكتەرىنە ارنايى قۇلپىتاس ورناتتى. الماتى قالاسىنداعى ءبىر كوشەگە اتى بەرىلدى.

«شيپاگەرلىك بايان» - دالا مەديتسيناسىنىڭ شەجىرەسى

وتەيبويداقتىڭ ەسىمىن عاسىرلاردان بۇگىنگە جەتكىزگەن باستى مۇرا - «شيپاگەرلىك بايان».

بۇل شىعارما جاي عانا ەمدەۋ تاسىلدەرىنىڭ جيناعى ەمەس. ونىڭ مازمۇنىندا مەديتسينا، اناتوميا، دارىلىك زاتتار، ءتىل، ەتنوگرافيا، فيلوسوفيا جانە حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى توعىسادى.

ەڭبەكتە ادامنىڭ ءتۇرلى مۇشەلەرى، اۋرۋ بەلگىلەرى، ەمدەۋ جولدارى جانە دارىلىك زاتتار تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسەدى. وتەيبويداق ادام اعزاسىن ءوزارا بايلانىسقان تۇتاس جۇيە رەتىندە قاراستىرىپ، جۇرەك، مي، قان، ءسول جانە باسقا دا اعزا بولىكتەرىنىڭ قىزمەتى جونىندە ءوز ءداۋىرىنىڭ تۇسىنىگىنە ساي پىكىرلەر بىلدىرەدى. كۇيىك، ۇسىك، تەرى اۋرۋلارى، جاراقات جانە باسقا دا سىرقاتتارعا بايلانىستى ەمدەۋ تاسىلدەرىن سيپاتتايدى.

«شيپاگەرلىك بايان» بۇگىنگى كۇنگە وتەيبويداقتىڭ اعايىن ۇرپاقتارى ارقىلى جەتكەن. كىتاپ ۋاقىتتىڭ الۋان ءتۇرلى زوبالاڭىنان ءوتىپ، مەيىلىنشە كولەمدى مۇرانىڭ تورتتەن بولىگى عانا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قولىنا ءتيدى. قالعان بولىگى قىتايداعى اتىشۋلى «مادەني توڭكەرىس» كەزىندە ورتەلدى. نۇسقانىڭ 1968 -جىلى ورتەنگەننەن كەيىن قالعان بولىگىن جەتىنشى رەت نۇرتاي تۇسەنباي ۇلى كوشىرگەن. بۇدان كەيىن 1994 -جىلى اراب ارپىمەن ۇرىمجىدە، 1996 -جىلى الماتىدا «جالىن» باسپاسىندا قازاق تىلىندە باسىلىپ شىقتى. قىتاي ۇكىمەتى كىتاپتىڭ قۇندىلىعىن باعالاپ، 1997 -جىلى قىتايداعى از ۇلتتار اراسىنداعى «مەملەكەتتىك ءبىرىنشى كىتاپ» دەگەن سىيلىقپەن ماراپاتتاعان. قىتايدا قازاق ەمشىلگىن زەرتتەيتىن ورتالىقتارى قۇرىلدى.

وتەيبويداقتىڭ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابى قازاقتىڭ ءداستۇرلى مەديتسينالىق تاجىريبەسى تۋرالى مەيىلىنشە مول ماعۇلمات بەرەدى. بۇل رەتتە اۆتوردىڭ مىڭنان استام ءدارى تۇرلەرىن توعىستىرۋ ارقىلى 4 مىڭنان استام شيپالىق شارالاردىڭ قولدانىمىن (رەتسەپت بەرۋ) ۇسىنۋى، ونىڭ بىلىكتى شيپاگەر، عۇلاما عالىم بولعانىن پايىمداتادى.

«شيپاگەرلىك بايان» كىتابىندا وسىمدىكتەن الىناتىن 728 ءتۇرلى، جان-جانۋارلاردان الىناتىن 318 ءتۇرلى، مەتالل-مەتاللويدتاردان تۇزىلەتىن 318 ءتۇرلى شيپالىق قاسيەتى بار دارىلەردىڭ اتالۋى، 500-گە تارتا اناتوميالىق اتاۋلاردىڭ كەلتىرىلۋى، بۇل ەڭبەكتىڭ تاريحي- ەتنوگرافيالىق ءمان-ماڭىزىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن بىلدىرەدى.

ونىڭ قۇندىلىعى - ءوز ءداۋىرىنىڭ مۇمكىندىگى شەگىندە ادام اعزاسىن تۇسىنۋگە، اۋرۋدىڭ سەبەپتەرىن اجىراتۋعا جانە ەمدەۋ تاسىلدەرىن جۇيەلەۋگە جاساعان تالپىنىسىندا. وسى تۇرعىدان العاندا «شيپاگەرلىك بايان» - قازاق دالاسىنداعى مەديتسينالىق ويدىڭ دامۋ تاريحىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى جازبا دەرەك.

وتەيبويداق مۇراسىنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن قىرى - ءتىل.

«شيپاگەرلىك باياندا» كوپتەگەن اۋرۋ اتاۋلارى، مەديتسينالىق ۇعىمدار مەن ەمدەۋ تاسىلدەرى قازاق تىلىندە سيپاتتالعان. بۇل ەڭبەكتى مەديتسينا تاريحىنىڭ دەرەگى رەتىندە عانا ەمەس، قازاق تىلىندەگى مەديتسينالىق تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋىن زەرتتەيتىن قۇندى تىلدىك مۇرا رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى.

بۇگىندە قازاق تىلىندەگى مەديتسينالىق تەرمينولوگيانى دامىتۋ ماسەلەسىندە، بىرنەشە عاسىر بۇرىن قولدانىلعان مەديتسينالىق اتاۋلارعا نازار اۋدارۋدىڭ ءمانى زور. ولاردى جيناقتاۋ، ماعىناسىن سالىستىرۋ جانە قازىرگى تەرميندەرمەن ساباقتاستىعىن زەرتتەۋ قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىن تەرەڭىرەك تانۋعا كومەكتەسەدى.

وتەيبويداق TikTok-تا قايتا «ءتىرىلدى»

وتەيبويداق تۋرالى تاريحي دەرەكتەردى قازىرگى ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن سەريال اۆتورى تالاس ورازباي ۇلى قولعا العان.

ول جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن بەس عاسىر بۇرىنعى قازاق دالاسىن، شيپاگەردىڭ ءومىرىن، حالىق اراسىنداعى قىزمەتىن جانە سول كەزەڭدەگى ءتۇرلى وقيعالاردى كوركەم تۋىندىعا اينالدىرىپ جاتىر.

- مەن بۇل سەريال تۋرالى ەرتەدەن ويلاستىرىپ جۇرگەنمىن. العاشىندا انيماتسيالىق فيلم رەتىندە قاراستىرعانمىن. كەيىن جاساندى ينتەللەكتتىڭ مۇمكىندىكتەرىن يگەرگەننەن كەيىن وسى باعىتتا جاساپ كورۋ نيەتىمەن جۇمىسقا شۇعىل كىرىسىپ كەتتىم. ءبىرىنشى سەرياسىن جاساپ جاريالاعان سوڭ حالىقتىڭ جاقسى قابىلداعانىن كورىپ، ءارى قاراي جالعاستىرا بەردىم.

قازىر سەريالدىڭ سسەناريى ءالى جازىلىپ جاتىر. جالعاسى جاسالۋدا. كۇن سايىن ىزدەنىپ، جاڭا ويلار قوسىپ، فيلمنىڭ ساپاسىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن.

ءوزىم «شيپاگەرلىك باياندى» بۇرىن تولىق وقىپ شىققانمىن. ونداعى وزگەشە تىلگە، ەرەكشە سوزدەرگە قاتتى تاڭعالعان ەدىم. سول كەزەڭدەگى بابالارىمىزدىڭ عۇلامالىق دەڭگەيى، وي-ءورىسىنىڭ قانشالىقتى بيىك بولعانىن كورسەتەتىن جازبا ەكەنى مەنى قاتتى قىزىقتىردى. سوندىقتان بۇل كىتاپتىڭ ءوزى وسى تۋىندىنى جاساۋعا ۇلكەن نەگىز بولدى، - دەيدى تالاس ورازباي ۇلى.

اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، سەريالدىڭ نەگىزگى ماقساتى - وتەيبويداقتىڭ ەڭبەگىن قازىرگى ۇرپاققا الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تانىستىرۋ.

- بەس عاسىر بۇرىن قازاق دالاسىندا حالىق ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ، ارتىنا ۇلكەن مۇرا قالدىرعان بابالارىمىزدىڭ ەڭبەگىن جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ، الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى بۇگىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاعىم كەلەدى.

قازىر تەلەفون مەن الەۋمەتتىك جەلىنى كورمەيتىن ادام جوق دەۋگە بولادى. سوندىقتان تاريحي تۇلعالارىمىزدى تەك كىتاپ ارقىلى عانا ەمەس، قازىرگى زاماننىڭ قۇرالدارى ارقىلى دا تانىستىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.

وتەيبويداق بابامىزدىڭ ەل اراسىنداعى ەڭبەگىن، اسىرەسە حالىق ۇلكەن ناۋبەت رەتىندە باستان وتكەرگەن وبا كەزىندەگى جانكەشتى قىزمەتىن كورسەتۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز. اۋرۋ ادامداردىڭ اراسىنان ساناق جۇرگىزىپ، سىرقاتتىڭ بارىسىن باقىلاپ، ەمىن ىزدەگەن ساتتەرى دە تۋىندىدا سۋرەتتەلەدى، - دەيدى سەريال اۆتورى.

«جەتى اتا» قاعيداسى مەن وتەيبويداق مۇراسى

تالاس ورازباي ۇلى سەريال بارىسىندا وتەيبويداققا قاتىستى تاريحي جانە مادەني دەرەكتەردى كەڭىرەك قامتۋدى كوزدەيتىنىن ايتادى.

ونىڭ سوزىنشە، جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ ءداستۇرى دە تۋىندىدا قامتىلاتىن ماڭىزدى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى.

- جالپى گەنەتيكا تۇرعىسىنان جەتى اتادان قىز الماۋ دەگەن زاڭنىڭ ەرەكشە كەرەمەت دۇنيە ەكەنى ءقازىر عىلىمدا دا دالەلدەنىپ وتىر. بۇل ۇعىمنىڭ قازاق اراسىندا وتەيبويداق بابامىزدان باستالعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. كەيىنىرەك وسى تىيىم تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا «جەتى جارعى» زاڭىنا ەندى.

مەنىڭشە، بۇل - ادامزات دەڭگەيىندەگى عىلىمي- الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تۇجىرىم. وكىنىشكە قاراي، قازاق دالاسىندا قالىپتاسقان وسىنداي ءبىلىم مەن تاجىريبە ءالى دە ءوز دەڭگەيىندە تاريحي باعاسىن العان جوق.

وتەيبويداق بابامىزدى الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم رەتىندە باعالاۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. ءبىراق ول ءالى دە تولىق ۇلىقتالىپ، ءوز باعاسىن العان جوق. قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە قالىپتاسقان مادەنيەتىنىڭ بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بار دەسەك، سونىڭ ايقىن كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى - وسىنداي داستۇرلەر مەن قوعامدىق قاعيدالار.

وتەيبويداق بابامىزدىڭ ۆاكسيناعا قاتىستى تاجىريبەسى بولعانى دا ايتىلادى. بۇل دەرەك حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالماسا دا، ءوزىمىزدىڭ مادەنيەتىمىزدە قالىپتاسقان سالت-سانا، دەرەكتەر ارقىلى بۇل مۇرانى كورسەتۋگە بولادى.

اۋرۋدان قالاي ساقتانۋ، قالاي وقشاۋلانۋ كەرەك دەگەن سەكىلدى تۇسىنىكتەردىڭ بەس عاسىر بۇرىنعى كورىنىسىن كەمىندە وسى فيلمدەر ارقىلى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن، - دەيدى ول.

دەرەك پەن كوركەم قيال توعىسقان جوبا

اۆتور فيلمدى دەرەكتى فيلم رەتىندە ەمەس، تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنگەن كوركەم شىعارما رەتىندە قاراستىرادى. سوندىقتان مۇندا تاريحي وزەك پەن شىعارماشىلىق قيال قاتار جۇرەدى.

- مەن جاساپ جاتقان فيلم - تاريحي دەرەكتەرگە وزەك بولعانىمەن، كوركەم شىعارما. سوندىقتان شىعارماشىلىق شابىتقا، كوركەم قيالعا سۇيەنە وتىرىپ، سول كەزەڭدەگى قازاق دالاسىنىڭ بەينەسىن، مادەنيەتىن، تۇرمىسىن جانە شيپاگەرلىك ونەرىن كورسەتۋگە تىرىسامىز.

فيلم ارقىلى كورەرمەنگە سول زاماننىڭ اتموسفەراسىن سەزىندىرۋ ماڭىزدى. ويتكەنى كىتاپتاعى تاريحي دەرەكتى وقىپ شىعۋ ءبىر بولەك، ال سول ءداۋىردى كوزبەن كورۋ مۇلدە باسقا اسەر بەرەدى، - دەيدى تالاس ورازباي ۇلى.

اۆتور سەريالدى جاساۋ بارىسىندا ماماندارمەن دە كەڭەسىپ جۇرگەنىن ايتتى.

- وسى جۇمىستى قولعا العاننان بەرى قازاقتىڭ شيپاگەرلەرىمەن، تاريحشىلارمەن كەزدەسىپ، سويلەسىپ، ولاردىڭ كەڭەستەرىن الىپ جاتىرمىن. وتەيبويداق بابامىزدىڭ ۇرپاعى بولىپ كەلەتىن ادامدار دا حابارلاسىپ، وزدەرى بىلەتىن مالىمەتتەرمەن ءبولىسىپ جاتىر.

شەتەلدە تۇراتىن، وتەيبويداقتىڭ شيپاگەرلىگىن زەرتتەيتىن ورتالىقتار دا حابارلاستى. ولار تۋىندىعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، قاجەت بولسا ءوز تاراپتارىنان كەڭەس بەرۋگە دايىن ەكەندەرىن ايتتى.

بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سەبەبى مۇنداي تاريحي تۋىندىنى ءبىر ادامنىڭ كوزقاراسىمەن عانا جاساۋ جەتكىلىكسىز. مۇمكىندىگىنشە ءارتۇرلى دەرەكتى سالىستىرىپ، بىلەتىن ادامداردىڭ پىكىرىن تىڭداۋ قاجەت، - دەيدى ول.

جوبانىڭ العاشقى كەزەڭى، جەكەلەگەن ادامداردىڭ قاراجاتى مەن اۆتوردىڭ ءوز ەڭبەگى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر.

ونىڭ ايتۋىنشا، الداعى ۋاقىتتا تۋىندىنى بىرتىندەپ كاسىبي دەڭگەيگە جەتكىزىپ، وعان دەمەۋشىلەر مەن كومپانيالاردى تارتۋ جوسپارلانعان.

- جوبا جەكە قارجى جانە ءوز ەڭبەگىممەن باستالدى. سەريالدى بىرتىندەپ كورەرمەن ازىن-اۋلاق اقى تولەپ كورەتىندەي جاساۋ ويىمدا بار. تۇسكەن قارجى ارقىلى كوركەمدىك جانە تەحنيكالىق جاعىنان جەتىلدىرگىم كەلەدى. شەتەلدە وسىنداي جوبالاردىڭ قارجىلانۋ جولدارى قالىپتاسقان. قازاقستاندىق جاس سسەناريستەر مەن فيلم جاساۋشىلار ءۇشىن دە وسىنداي مۇمكىندىك قالىپتاسسا دەگەن ويىم بار.

قازىر جەكە ادامداردان جانە كومپانيالاردان بۇل فيلمگە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى ۇسىنىستار دا ءتۇسىپ جاتىر. بۇل جوبانىڭ قوعام تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعانىن كورسەتەدى، - دەيدى سەريال اۆتورى.

جاساندى ينتەللەكتتىڭ قازاق تىلىندە دىبىستاۋعا يكەمى جەتكىلىكسىز

جوبا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا، جاساندى ينتەللەكت تاريحي كورىنىستەردى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن، قازاق تىلىندەگى دىبىستاۋ مەن كەيىپكەرلەردىڭ ەموتسياسىن ءدال جەتكىزۋ جاعىنان ءالى دە قيىندىقتار بار.

- بۇگىنگى تاڭدا فيلم جاساۋداعى نەگىزگى قيىندىقتاردىڭ ءبىرى - جاساندى ينتەللەكتتىڭ قازاق ءتىلىن تولىققاندى مەڭگەرمەۋى. قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىكتەرىن دۇرىس بەرە المايتىن كەزدەرى بار. كەيىپكەردىڭ ناقتى ەموتسياسىن دا ادام سەكىلدى ءدال جەتكىزۋ قيىن.

ازىرگە وسىنداي كەمشىلىكتەرگە كوز جۇما قاراۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىراق الداعى ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكتتىڭ قۋاتى مەن يكەمدىلىگى ارتا تۇسەدى دەپ ويلايمىز. بۇل باعىتتا ءوزىمىز دە قازاق تىلىنە قاتىستى بازانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز.

ارينە، مۇنىڭ بارلىعى قارجىلىق ماسەلەگە دە تىرەلەدى. ءبىز مۇمكىندىگىنشە ەڭ تومەنگى شىعىنمەن جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن پايدالانىپ جاتىرمىز. ءبىر بۇيرىقتى بىرنەشە رەت ورىنداتۋ، ءبىر سۋرەتتى بىرنەشە رەت وڭدەۋ - ءبارى شىعىندى ارتتىرادى.

دەگەنمەن ءداستۇرلى كينوداعى ءوندىرىس شىعىنىمەن سالىستىرعاندا، جاساندى ينتەللەكت ارقىلى فيلم جاساۋ الدەقايدا ارزان. سوندىقتان بۇل تەحنولوگيا شىعارماشىلىق ادامدارعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن، - دەيدى تالاس ورازباي ۇلى.

اۆتور

ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى