تاريحي كادرلار: 70 جىل بۇرىن ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى قازاق اۋىلدارى قانداي بولدى
پەتروپاۆل. KAZINFORM — ەلۋ جىلدا ەل جاڭا، ءجۇز جىلدا قازان. ۋاقىت جىلجىپ، زامان وزگەرىپ جاتىر. تەك ەسكى فوتوسۋرەتتەردەن وتكەن ءداۋىردىڭ تىنىسىن سەزىنۋگە بولادى.
1957 -جىل. قازاقستاندا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتىر. اۋىلداردىڭ ءومىرى وزگەرىپ، تۇرمىسقا جاڭا بۇيىمدار ەنە باستاعان كەزەڭ. ءدال وسى ۋاقىتتا ورتالىق ازيا ەلدەرى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتىن زەرتتەپ جۇرگەن مامان، ەتنوگراف اننا موروزوۆا قازاق حالقىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىن تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن قازاقستانعا ەكسپەديتسيامەن كەلەدى.
اۋەلى الماتىنى ارالاپ، كەيىن 1800 شاقىرىمدى سەگىز كۇن بويى ءجۇرىپ ءوتىپ، سول كەزدەگى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ قىزىلتۋ اۋدانى، ياعني قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنا كەلەدى.
كەيىن ول ءوزىنىڭ ەكسپەديتسيالىق ەسەبىندە جولدا ءبىرشاما قيىندىق كورگەنىن، ءبىراق وعان ەش وكىنبەگەنىن جازادى.
— بۇيىمداردى ساتىپ الۋ قيىنعا سوقتى، ويتكەنى حالىق ولاردان ايىرىلعىسى كەلمەدى نەمەسە تىم جوعارى باعا سۇرادى. دەگەنمەن مونەتالارمەن جانە جاپسىرمالارمەن بەزەندىرىلگەن ەرەكشە قۇندى قىز بالانىڭ ەكى كامزولىن، قىزدىڭ باس كيىمىن جانە ەكى تەكەمەتتى ساتىپ الدىم، — دەيدى ەسەبىندە.
سونداي-اق، ەكسپەديسيا كەزىندە ەتنوگراف اۋىلداردى ارالاپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كيىم كيۋ مادەنيەتىن، تۇرمىسىن فوتوعا تۇسىرەدى. بۇگىندە بۇل قۇندى فوتولار مەن جادىگەرلەر رەسەيدىڭ ەتنوگرافيالىق مۋزەيىندە ساقتاۋلى. مۋزەي قورىندا ساقتالىپ، وتكەن ءداۋىردىڭ وزىندىك شەجىرەسىنە اينالعان بۇل سيرەك سۋرەتتەر بىزگە نە ايتادى؟
فوتوسۋرەتتەر بۇرىنعى «وزەرنىي» سوۆحوزى مايلىاعاش اۋىلىندا، «حەرسونسكي» سوۆحوزىندا جانە وسى سوۆحوزعا قارايتىن قۇرمەت (كىرمۋت) اۋىلدارىندا تۇسىرىلگەن. مۇندا تويعا جينالعان وتباسى دا، ساندەنگەن بويجەتكەن دە، ءتىپتى، اۋىل جينالىسى مەن كوشەلەرى دە كادرگە ىلىككەن.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە وسى داۋىرگە جاتاتىن فوتوسۋرەتتەر ساقتالماسا دا، قوردا سول كەزەڭگە تيەسىلى قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى بار.
— تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ناۋقانى ءبىزدىڭ تىلىمىزگە، اس مازىرىنە، تۇرعىن ۇيلەر مەن مەرەكەلەر، ارينە، كيىم ۇلگىلەرىنە دە اسەر ەتتى. قازاق وتباسى ورىس نەمەسە ۋكراين كورشىلەرىمەن قاتار ءومىر سۇرگەنىمەن، اجەسىنەن قالعان كيمەشەكتى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، توي- تومالاقتا ۇلتتىق ءسان- سالتاناتىمەن كيىنۋدى جالعاستىردى. 1950- 1960 -جىلدارى قوعامداعى وزگەرىستەر قارقىندى ءجۇردى. كولحوزدار مەن سوۆحوزداردىڭ ەلدى مەكەندەرىنە ەلەكتر جارىعى تارتىلىپ، راديو تارالا باستادى. دۇكەن سورەلەرىندە ساتەن، ماقپال ءتارىزدى ماتالار مەن جۇننەن توقىلعان بۇيىمدار پايدا بولدى، تىگىن ماشينالارىمەن ءۇي جاعدايىندا كيىم تىگۋ ۇيرەنشىكتى ىسكە اينالدى. كۇرتەشە، قالپاقتار، ەتىك پەن پيما كۇندەلىكتى كيىمگە اينالىپ، ءداستۇرلى ۇلتتىق كيىمدەر كوبىنە توي- مەرەكەلەردە كيىلەتىن بولدى، — دەيدى وبلىستىق تاريحي- ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەتنوگرافيا ءبولىمىنىڭ مامانى ديلناز حايربولدى.
مۋزەي قورىندا ساقتالعان جادىگەرلەردىڭ ءبىرى — جاعاسى، جەڭدەرى مەن ەتەگى كەستەلەنگەن كويلەك. ۇزىن جەڭدى، اق ماقتا- ماتادان تىگىلگەن بۇل كويلەكتىڭ قوس قاباتتى كەڭ ەتەگى ءتۇرلى ءتۇستى جىپپەن كەستەلەنگەن. جوعارعى بۇرمەلى قاباتىنا وسىمدىك تەكتەس ورنەك سالىنسا، تومەنىرەك قوشقار ءمۇيىز ويۋىمەن بەزەندرىلگەن.
— بۇل كويلەك سول كەزەڭدەگى قولونەر داستۇرلەرىنىڭ ساباقتاسقانىن كورسەتەدى. ءبىر كيىمنىڭ بويىنان ءتۇرلى مادەني ىقپالداردىڭ ءىزىن كورۋگە بولادى، — دەيدى مۋزەي قىزمەتكەرى.
مۋزەيدە ساقتالعان كيمەشەك پەن جاۋلىق تا وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنا تيەسىلى.
— كيمەشەكتى تۇرمىسقا شىققان ايەلدەر كيگەن. ول باستى، يىق پەن كەۋدەنى جاۋىپ، بەتتى اشىق قالدىرعان. جاس كەلىنشەكتەر كوبىنە كەستەلەنگەن كيمەشەك كيسە، ەگدە جاستاعى ايەلدەر وسى مۋزەي جادىگەرىندەگىدەي قاراپايىم اق كيمەشەكتى تاڭداعان. ونىڭ سىرتىنان نەمەسە ونىمەن بىرگە اق جاۋلىق تارتىلعان. اۋىلدىق جەرلەردە مۇنداي باسكيىمدەر 1960- 1970 -جىلدارى دا كەزدەسەتىن. الايدا ۋاقىت وتە كەلە جاس ايەلدەر كۇندەلىكتى تۇرمىستا كيمەشەكتىڭ ورنىنا قاراپايىم ورامال مەن شاعىن ۇشكىل ورامالداردى ءجيى تاعا باستادى. وسىلايشا، كيمەشەك بىرتىندەپ كۇندەلىكتى كيىمنەن گورى ۇرپاق ساباقتاستىعى مەن ءداستۇرلى ايەل بولمىسىنىڭ بەلگىسىنە اينالدى، — دەيدى ديلناز حايربولدى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، 1950 -جىلدارى جاستار كوبىنە ارزان ماتالاردان تىگىلگەن قاراپايىم كويلەكتەر مەن كوستيۋمدەر كيدى. ءىرى قالالاردا باتىستىق ۇلگىگە ەلىكتەگەن «ءسانقويلار» ىلۋدە ءبىر كەزدەستى.
— بۇل كەزەڭدە ۇلتتىق كيىم كۇندەلىكتى تۇرمىستان گورى تويلارعا عانا كيىلەتىن. دەگەنمەن، ۇلتتىق كيىمنىڭ كۇندەلىكتى قولدانىستان الىستاۋى ونىڭ ءمانى مەن قادىرى جويىلدى دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە، حالىقتىڭ مادەني بولمىسىن تانىتاتىن ماڭىزدى بەلگى رەتىندە ساقتالدى، — دەيدى مۋزەي قىزمەتكەرى ديلناز حايربولدى.
بۇعان دەيىن زاتايەۆيچتىڭ «1000 انىنە» عاني مۇراتبايەۆ ەسىمى ەنگەنىن جازعان ەدىك.
