ستالين ەۋروپانى جاۋلاپ الماق بولدى ما؟
استانا. قازاقپارات - مامىردىڭ 9 - كۇنى بۇرىنعى كەڭەستىك يمپەريانىڭ جۇرتىندا وتىرعان حالىق فاشيستىك گەرمانيانى تىزە بۇكتىرگەن مەرەكەلىك كۇنىن اتاپ وتەدى. كەڭەستىك ەلدىڭ تىلىمەن ايتقاندا - ۇلى جەڭىس. ۇلى مەرەكە.
دەسەك تە، كەڭەس ەلى ۇلى وتان سوعىسى، ال الەم حالقى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس (سول كەزدە جەر بەتىندە بولعان 73 مەملەكەتتىڭ 63 ى قاتىسقان. ءتورت مۇحيتتا قاتار جۇرگەن، الەم حالقىنىڭ 80 پايىزى جانامالاي بولسا دا ارالاسقان) دەپ اتاعان قاندى قاساپتىڭ ءالى دە تولىق اشىلماعان اقتاڭداقتارى جەتەرلىك. 50 ميلليونعا تاقاۋ (كەيبىر ەسەپتەۋلەردە 40، 60 ميلليون ادام) كىسىنىڭ باسىن جۇتقان سوعىستىڭ قۇپيالارى ۋاقىتى كەلە اشىلا جاتار.
وسىنشاما ادام قىرىلاتىنداي سوعىس ادامزات جاراتىلعالى بەرى بولعان ەمەس. ءوز زامانىندا جارتى دۇنيەنى ات تۇياعىنا تاپتاتقان ۇلى شىڭعىسحان دا، ادامنىڭ باسىنان مۇنارا تۇرعىزعان قاهارلى اقساق تەمىر دە، جەر دۇنيەنى شاڭداتىپ جورتۋىل جاساعان قوس ءمۇيىزدى زۇلقارنايىن دا (ماكەدونسكي)، اسكەرى «جۇلدىزدان دا كوپ» كير مەن داري پاتشالاردىڭ سوعىستارىندا دا مۇنشاما كوپ، ەسەپسىز ادام قازا تاپقان ەمەس. ءتىپتى «5 ميلليون ادامنىڭ باسىن جۇتتى» دەيتىن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا، 8 ميلليون ادام قۇربان بولعان ازامات سوعىسى دا 1941-45 - جىلدارداعى قىرعىنمەن تەڭ كەلە المايدى. جالپى ادامزات تاريحىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تريلليونداعان قارجى جۇمسالعان سوعىس ەمەس، 40-50 ميلليون ادامدى جۇتقان سوعىس رەتىندە تاريحتا قالماق.
«سوعىستىڭ قۇنى، قيراعان جامباس، سوعىستىڭ قۇنى، قۋراعان مىڭ باس» دەپ اقىندار جىرلاعانداي، شەيىت بولعانداردىڭ ورنىن ەشنارسە تولتىرا الماسى حاق. تالاي شاڭىراق كۇيرەپ ورتاعا ءتۇستى، تالاي بوزداق قىرشىنىنان قيىلدى... شىندىعى سول، مايدانعا ەرىن اتتاندىرعان تالاي ايەل قارا جامىلىپ، جەسىر قالدى، تالاي بالا جەتىم اتاندى، سۇيگەنىنە كەستەلى ورمال ۇسىنىپ، ەلدى قورعاۋعا اتتاندىرعان تالاي جاس قىز قارا قاعاز الىپ، قايعىعا وراندى... جالپى، سوعىستىڭ قۇنى ەشنارسەمەن ولشەنۋى ءتيىس ەمەس...
«كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس» دەمەكشى، ءتورت جىلعا سوزىلعان سوعىس ءوتتى دە كەتتى. ءبىراق سول سوعىستىڭ قۇپياسى اشىلماعان بەتتەرى جەتكىلىكتى. ەندى ءسال تاراتىپ ايتار بولساق، ەڭ ءبىرىنشىسى، سوعىستى گيتلەر ەمەس، ستالين اشۋعا تالاپتانۋى. نەگە، نە ءۇشىن؟ سوعىس ستالينگە نە ءۇشىن كەرەك بولدى؟ بۇگىندە سىرى اشىلعان كەيبىر دەرەكتەرگە نازار اۋداراتىن بولساق، فاشيستىك رەيح ەمەس، يمپەراليستىك ك س ر و گەرمانيانى الدىمەن باسىپ الۋعا تىرىسقانىن بايقايمىز.
نەمىستەر اعىلشىندارمەن باسى قاتىپ جاتقاندا ماسكەۋ گەرمانيانى قيراتۋدىڭ امالىن قاراستىرىپ، سۇڭعىلا جوسپار قۇرىپ ۇلگەردى. ونى رەسەي (ق م) مۇراعاتىندا 1941 - جىلعى قورعانىس حالىق كوميسسارى س. تيموشەنكو مەن باس شتاب باسشىسى گ. جۋكوۆ جانە ا.ۆاسيلەۆسكيدىڭ بىرىگىپ ستالينگە وسىنداي جوبامەن شىققانىن راستايتىن حات ءالى ساقتاۋلى. وندا «الداعى مىندەت - مامىر ايىندا ۆەرماحتىڭ الدىن الىپ (نەمىستەر 22 - ماۋسىمدا سوعىس اشقانى بەلگىلى)، نەمىس اسكەرىن پولشا جەرىندە، ۆيسلا وزەنى مەن كراكوۆ ماڭىندا تالقانداۋ كەرەك» دەپ كورسەتىلەدى. مۇنداعى ك س ر و-نىڭ ويى اعىلشىندارمەن الىسىپ جاتقان گەرمانيانىڭ ءبىر بۇيىرىنەن تاپ بەرىپ، بۇرىپ تاستاۋ ەدى.
قىزىل اسكەر بۇعان ءبىرشاما جاقسى دايارلىقتار جۇرگىزدى. شابۋىل جاساۋ ءۇشىن باتىس شەكاراعا ءىرى اسكەري تەحنيكا مەن جۇزدەگەن ديۆيزيانى شوعىرلاندىردى. ءتىپتى گەرمانياعا شابۋىل جاساۋ 12 - ماۋسىمعا بەلگىلەندى (ءبىراق الدىن الا سوققى بەرۋ جوسپارى ستاليننىڭ تابانسىزدىعىنىڭ ارقاسىندا ىسكە اسپاي قالدى). 13 - ماۋسىم كۇنى باتىستا شوعىرلانعان بارلىق اسكەري بولىمدەرگە «كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەۋروپانى ازات ەتۋگە دايار تۇرىڭدار دەگەن بۇيرىق تا بەرىلىپ ۇلگەردى. ءبىراق گيتلەر ستاليننىڭ الدىن الدى. كەنەتتەن سوققى بەردى.
راس، ستالين 1930 - جىلدان باستاپ ۇلكەن سوعىسقا دايارلاندى. جاڭا سوعىس تەحنيكالارىن، قارۋ-جاراق شىعارۋعا ۇلكەن ءمان بەردى. ويتكەنى ونىڭ تۇپكى ويىندا، لەنيننىڭ «ءبىز قۇرعان كەڭەستىك ەل ەۋروپانى جاۋلاپ العاندا عانا ماڭگى ەلگە اينالادى. ال ونى جۇزەگە اسىرا الماساق، يمپەريا كوپ ۇزاماي شاڭىراعى ورتاسىنان تۇسەدى» دەگەنى ساقتالىپ قالعان-دى.
سوندىقتان ستالين سوعىسقا دايىندىق جاسادى. ەشبەر ەلدە جوق 10 ميلليوندىق ارميا جاساقتادى. 27 ميلليون ادام قوسىمشا تۇردى. بارلىق مەكتەپتەردە، اەروكلۋبتاردا پاراشيۋتيستەردى دايارلايتىن ورىندار قۇرىلدى. اسكەري زاۋىتتار، تىم الىسقا ۇشاتىن، ياعني ەۋروپانىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىنا ۇشىپ بارا الاتىن بومبىلاۋشى ۇشاقتاردى شىعارۋدى قولعا الدى. سول سەكىلدى اسكەر تيەپ الىپ، تەز جۇرەتىن بروندى ماشينالار، ۇشقىر تانكتەر جاسالا باستادى. سوعىس باستالعانعا دەيىن كەڭەس ەلىندە 25 مىڭنىڭ ۇستىندە (نەمىستەردە كەڭەس ەلىنە شابۋىل جاساعاندا بار جوعى 3410 تانك بار ەدى) تانك بولدى.
كەڭەس ەلىندە 1941 - جىلى 19 مىڭ اسكەري ۇشاق بولدى. ال نەمىستەر نە بارى 5 مىڭعا تارتا اسكەري ۇشاقتى قارسى قويدى. قىزىل اسكەردە 60 مىڭ مينومەت پەن وزگە دە زەڭبىرەكتەر بولسا، نەمىستەردە ول قۇرالداردىڭ سانى 43 مىڭدى عانا قۇرادى.
باتىس شەكارادا تۇرعان كەڭەس اسكەرىنىڭ سانى 2 ميلليون 719 مىڭ بولسا، ۆەرماح اسكەرى 2،5 ميلليون ەدى. ال 22 - ماۋسىمعا قارسى كەڭەس ەلى تاعى دا 77 ديۆيزيانى باتىس شەكاراعا جاقىنداتتى. قىسقاسى، سوعىس باستالار كۇننىڭ قارساڭىندا باتىس ايماقتا تۇرعان قىزىل اسكەردىڭ قولى 4،3 ميلليون، سونىمەن قاتار 59787 زەڭبىرەك جانە 15687 تانكپەن جاراقتاندى.
سونىمەن قاتار، 800 مىڭ رەزەرۆ اسكەرگە شاقىرىلىپ، باتىستاعى شەكارا ديۆيزيالارىن تولىقتىرۋعا جىبەرىلدى. شىندىعىندا ك س ر و ۇلكەن سوعىسقا ساقاداي-ساي تۇرعان بولاتىن. ارا سالماقتى قاراڭىز. ستالين قورعانىسقا ەمەس، شابۋىلعا كوپ كوڭىل ءبولدى.
سونىڭ سالدارىنان سوعىستىڭ العاشقى جىلدارى كۇيرەي جەڭىلدى، كەرى شەگىندى. ويتكەنى ستالين گەرمانيامەن قاتار بۇكىل ەۋروپانى باسىپ الۋدى جوسپارلاعان ەدى. ارميانى دا سوعان ساي جاراقتادى. قىزىل ارميا تەك العا ۇمتىلۋعا ءتيىس ەدى. ستاليننىڭ ويىنشا گيتلەر انگليامەن سوعىسۋى ءتيىس تۇعىن. راس، سوعىس الدىندا كەڭەس ەلىمەن گەرمانيا جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى.
نەمىستەرمەن بىرلەسىپ، حيميا كومبيناتتارىن، قورعانىس كاسىپورىندارىن اشتى. ليپەسكدە بىرلەسىپ ۇشقىشتار دايارلادى. نەمىس سولداتتارى كيگەن بۇكىل ەتىك ك س ر و-دا شىعارىلدى. ءتىپتى گيتلەردىڭ «ماين كامپف» كىتابى ەش ەلدە ەمەس، وسى ك س ر و-دا باسىلدى. وسى قاتىناستى ءوز پايداسىنا شەشكىسى كەلگەن ستالين گيتلەردى انگلياعا قارسى ايداپ سالۋعا تىرىستى. جاسىرىن كەلىسىم دە جاسالدى.
1941 - جىلدىڭ 22 - ماۋسىمىندا گيتلەر كەڭەس ەلىن ەمەس، انگلياعا باسىپ كىرۋى ءتيىس ەدى. ءدال سول كۇنى «فاشيستىك گەرمانيا ەلىمىزگە تۇتقيىلدان باسىپ كىردى» دەپ كەلگەن گەنەرالدارىنا ستاليننىڭ «مۇمكىن ەمەس. بۇل جالعان حابار. گيتلەر بىزگە ەمەس، انگلياعا قارسى سوعىس اشقان بولار، حاباردى انىقتاڭدار» دەپ بەت باقتىرماۋى، سونىڭ سالدارى.
ويتكەنى شپيونداردان الىنعان دەرەكتە گەرمانيا 1941 - جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ك س ر و-عا شابۋىل جاسايدى دەپ كەلتىرىلگەن ەدى. ال ستالين ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن گيتلەردى ۋنيستون چەرچيللگە ايداپ سالۋعا تىرىستى. ياعني گەرمانيا انگليامەن سوعىسىپ جاتقاندا باتىس شەكارادا مۇزداي قارۋلانعان قىزىل ارميا نەمىستەردىڭ ارتىنان تۇرە سوعۋى كەرەك ەدى.
ودان ءارى بۇكىل ەۋروپانى جاۋلاپ الۋ ماقساتى تۇردى. ءبىراق ستاليننىڭ تۇپكى ويىن دەر كەزىندە تۇسىنگەن گيتلەر سوعىستىڭ الدىن الدى. ءبىرىنشى بولىپ ءوزى سوققى بەردى. تەك شابۋىلداۋ ءۇشىن دايارلانعان قىزىل اسكەرلەر قورعانۋعا مۇرشاسى بولمادى. ماسكەۋ تۇبىنە جەتكەنشە ەسىن جيا الماي شەگىندى. مۇنى سول سوعىستىڭ اقتاڭداقتارىن زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشىلار ايتادى جانە ناقتى دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ سويلەيدى. دەمەك ستاليننىڭ ەۋروپانى جاۋلاپ الۋ جوسپارى بولعانى شىندىققا سايادى.
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن». 2014 ج
