ستالين «ادەمى باياندامالار» جۇيەسىمەن قالاي كۇرەستى؟

رەسەي مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىندا شىندىققا جاناسپايتىن، بۇرمالانعان اقپارات نەگىزىندە قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ەل مەن ونىڭ باسشىسى ءۇشىن قانشالىقتى اۋىر زارداپتارعا اكەلەتىنىن كورسەتەتىن وتە تاعىلىمدى مىسال بار.

Ұлттық баяндама
Фото: ҚР Ұлттық экономика министрлігі

سونىمەن، «ادەمى باياندامالار» جۇيەسىمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟

روسسيا پاتشاسى نيكولاي II- ءنىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك وعان وتىرىك ايتتى. ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ ءوز ماقساتى بولدى: بىرەۋلەرى جەكە باسىنىڭ پايداسىن ويلاسا، ەندى بىرەۋلەرى پاتشانى رەنجىتپەۋدى كوزدەدى. اقىر سوڭىندا مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ كۇيرەۋىنە، ال يمپەراتوردىڭ ءوزى مەن وتباسىنىڭ يپاتيەۆ ءۇيىنىڭ جەرتولەسىندە اتىلۋىنا اكەلدى.

گەنەرالدار مەن اسكەري مينيسترلىك جاۋدىڭ شىعىنىن اسىرا كورسەتىپ، ءوز اسكەرىنىڭ شىعىنىن ازايتىپ حابارلادى. ولار وق- ءدارى تاپشىلىعى مەن اسكەردەن قاشۋ جاعدايلارىنىڭ ناقتى اۋقىمىن جاسىردى. مايدانداعى بارلىق ساتسىزدىكتەردى تەك «وبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن» نەمەسە تىلداعى ارانداتۋشىلىقتارمەن تۇسىندىرۋگە تىرىستى. سامودەرجاۆيەنى رەنجىتكىسى كەلمەگەندىكتەن، يمپەراتورعا ۇسىنىلاتىن باياندامالار بارىنشا جۇمسارتىپ جەتكىزىلدى.

سونىڭ ناتيجەسىندە يمپەراتور اسكەر ەشنارسەدەن تارىعىپ وتىرعان جوق، ساربازدار جوعارعى باس قولباسشىسىن شەكسىز قۇرمەتتەيدى، ال تىلداعى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى تولىق جولعا قويىلعان دەپ شىن جۇرەكتەن سەندى. ول گەنەرالدارىنىڭ سوزىنە سەنىپ، ارميا مونارحقا ادال ەكەنىن جانە كەز كەلگەن بۇلىكتى باسىپ- جانشۋعا دايىن ەكەنىن ويلادى.

الايدا پەتروگراد گارنيزونىنىڭ كوتەرىلىسشىلەر جاعىنا ءوتىپ كەتكەنى نيكولاي II ءۇشىن كۇتپەگەن جاعداي بولدى. گارنيزون نەگىزىنەن مايدانعا جىبەرىلگىسى كەلمەگەن، نەمىس پوزيتسيالارىنا جاسالاتىن قاندى شابۋىلدارعا قاتىسۋدان باس تارتقان قوسالقى اسكەر بولىمدەرىنەن قۇرالعان ەدى.

نەلىكتەن بۇل جاعداي پاتشا ءۇشىن وسىنداي توسىنسىي بولدى؟

وعان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى، «قاسيەتتى قاريا» راسپۋتين مەن يمپەراتريتسا الەكساندرا فەدوروۆنانىڭ قولداۋىمەن قىزمەتكە كەلگەن پروتوپوپوۆ ۇنەمى «ادەمى باياندامالار» جاساپ وتىرعان. ول قۇپيا پوليتسيا بولىمىنەن كەلىپ تۇسكەن، نان تاپشىلىعىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك جارىلىستىڭ ءسوزسىز ەكەنىن ەسكەرتكەن دابىلدى مالىمەتتەردى ەلەمەي، ۇستەل استىنا جاسىرىپ قويعان. ويتكەنى يمپەراتريتساعا ءوزىنىڭ بۇرىنعى باسشىلاردان الدەقايدا ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن، ەڭ بولماعاندا قاعاز جۇزىندە سولاي ەكەنىن كورسەتكىسى كەلدى.

يمپەراتريتسانىڭ ءوزى دە تەك ىزگى نيەتتى باسشىلىققا الا وتىرىپ، نيكولاي II- ءنىڭ اينالاسىندا اقپاراتتىق وقشاۋلانۋ ورتاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. وسىنداي جالعان اقپارات كەڭىستىگىندە وتىرعان يمپەراتور شىنايى جاعدايدى دۇرىس باعالاۋ قابىلەتىنەن جانە ەلدەگى ۇدەرىستەردى باقىلاۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى. اقىرىندا بۇل ونىڭ تاقتان باس تارتۋىنا جانە بۇكىل وتباسىمەن بىرگە قازا تابۋىنا الىپ كەلدى.

ستاليننىڭ كەرى بايلانىس جۇيەسى

بۇل وقيعانى ەسكە الۋىمىزدىڭ سەبەبى - رەسەيدىڭ سوڭعى يمپەراتورىنىڭ ەلدى 1917 -جىلعى اقپان ريەۆوليۋتسياسىنا الىپ كەلگەن قايعىلى قاتەلىكتەرىنەن ۇلى وتان سوعىسىندا جەڭىسكە جەتكەن يوسيف ستاليننىڭ قانداي ساباق العانىن ءتۇسىنۋ.

نيكولاي II- دەن ايىرماشىلىعى، يوسيف ستالين مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتى (م ق ك) مەن جوعارعى باس قولباسشىلىق ستاۆكاسى ارقىلى باسقارۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن ءوز قولىنا شوعىرلاندىردى. ول «ادەمى باياندامالارعا» جول بەرمەۋگە باعىتتالعان، اقپارات الۋدىڭ ءۇش ارنالى قاتاڭ جۇيەسىن قالىپتاستىردى.

соғыс
Фото: provereno.media

ءبىرىنشى ارنا - اسكەري باسقارۋ جۇيەسى ارقىلى اقپارات الۋ.

تاۋلىگىنە ەكى رەت، كۇندىز جانە ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا باس شتاب باستىعى نەمەسە ونىڭ ورىنباسارى ستالينگە مايدانداعى احۋال تۋرالى ناقتى مالىمەتتەردى جەكە ءوزى بايانداپ وتىردى. اتاپ ايتقاندا، اسكەرلەردىڭ ورنالاسۋى مەن قوزعالىسى، ناقتى شىعىندار، جاۋ كۇشتەرىنىڭ ىلگەرىلەۋى، سونداي-اق وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيى تۋرالى اقپارات جەتكىزىلدى.

ەكىنشى ارنا - ساياسي باقىلاۋ جۇيەسى.

اسكەري باسشىلىقتىڭ مالىمەتتەرىن تەكسەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى مەن ستاۆكا وكىلدەرى پايدالانىلدى. ستالين ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەرى گ. جۋكوۆتى، ا. ۆاسيليەۆسكيدى، ل. بەريانى، گ. مالەنكوۆتى جانە ل. كاگانوۆيچتى مايداننىڭ اسا اۋىر ۋچاسكەلەرىنە، سونداي-اق تىلداعى قورعانىس ونەركاسىبى كاسىپورىندارىنا جىبەرىپ وتىردى.

ولارعا كەڭ وكىلەتتىكتەر بەرىلدى. ولار جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى تىكەلەي باقىلاپ، قالىپتاسقان احۋالدى جان-جاقتى باعالادى. ەگەر جەرگىلىكتى باسشىلار ساتسىزدىكتەردى جاسىرىپ، شىندىقتى بۇرمالاعان جاعدايدا، بۇل تۋرالى كرەملگە دەرەۋ حابارلاپ وتىردى.

ءۇشىنشى ارنا - ارنايى قىزمەتتەر ارقىلى باقىلاۋ.

نكۆد مەن «سمەرش» ورگاندارى اسكەري شتابتاردا، ديۆيزيالار مەن پولكتەردە وزدەرىنىڭ اگەنتۋرالىق جەلىلەرىن پايدالاندى. ولار كرەملگە ساربازدار مەن گەنەرالداردىڭ كوڭىل كۇيى، اسكەردەن قاشۋ وقيعالارى، ناقتى جاۋىنگەرلىك شىعىندار، كومانديرلەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى جانە تىل جۇمىسىنىڭ ساپاسى تۋرالى مالىمەتتەر جەتكىزىپ وتىردى.

اقپارات الۋدىڭ وسى ءۇش ارنالى، ءوزارا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ، تەكسەرىپ وتىراتىن جۇيەسى جالعان ەسەپ بەرۋدى بارىنشا قيىنداتتى. مالىمەتتەر ۇزدىكسىز كەلىپ ءتۇسىپ، بىرنەشە دەرەككوز ارقىلى سالىستىرىلىپ تەكسەرىلدى.

ەگەر قانداي دا ءبىر گەنەرال ەلدى مەكەننىڭ جاۋ قولىنا وتكەنىن جاسىرسا نەمەسە ءوز جەتىستىگىن اسىرا كورسەتسە، كرەمل بۇل تۋرالى بىرنەشە ساعات ىشىندە نكۆد نەمەسە «سمەرش» مالىمەتتەرى ارقىلى ءبىلىپ وتىراتىن. ال شىندىقتى جاسىرىپ، جاعدايدى ادەيى بۇرمالاعاندار قاتاڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.

نيكولاي II مەن ستالين قالىپتاستىرعان ەكى باسقارۋ جۇيەسىن سالىستىرساق، ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ايقىن كورىنەدى. نيكولاي II قۇرعان اقپاراتتىق جۇيە اقىر سوڭىندا ءوزىنىڭ دە، يمپەريانىڭ دا كۇيرەۋىنە ىقپال ەتتى. ال ستاليننىڭ باسقارۋ جۇيەسى 1941- 1942 -جىلدارداعى وراسان زور جەڭىلىستەر مەن ناقتى قاتەلىكتەرگە قاراماستان، جاعدايدى وزگەرتۋگە، ەلدىڭ بارلىق رەسۋرستارىن جۇمىلدىرۋعا، ارميا مەن تىلدىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەردى.

ادەمى وتىرىك رەسەي يمپەرياسى مەن ونىڭ سوڭعى يمپەراتورىن، بۇكىل وتباسىمەن بىرگە، قايعىلى قاسىرەتكە ۇشىراتتى. ال شىندىقتى بۇكپەسىز جەتكىزۋگە نەگىزدەلگەن قاتاڭ جۇيە كەڭەس وداعىنىڭ توتەپ بەرىپ، ءۇشىنشى رەيحتىڭ ارتىندا تۇرعان بۇكىل ەۋروپاعا قارسى سوعىستا جەڭىسكە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى.

Omir Shynybekuly جازباسىنان الىندى