رەسەيدىڭ كولسك جارتى ارالىنداعى جۇمباق مەكەن

استانا. قازاقپارات - ادامزات ماڭگىلىك ءومىر تۋرالى سوناۋ ىقىلىم زاماننان بەرى تولعانىپ كەلەدى. ويتكەنى مىنا جارىق دۇنيەنى ەشكىمنىڭ دە قيىپ كەتكىسى جوق. سودان بولار، ماڭگىلىك ومىرگە جول اشاتىن كىلتتى تابۋ اركىمنىڭ ارمانى.

جەكە ادام تۇرماق «بالەنباي دەگەن جەردە، تۇگەنباي دەگەن تاۋدىڭ استىندا ماڭگىلىكتىڭ كىلتى ساقتاۋلى ەكەن» دەپ، اتى دارداي مەملەكەتتەر دە ارنايى ەكسپەديسيا شىعارىپ، ىزدەۋ سالدى. ءبىراق «تاپتىق» دەگەن ەشكىم جوق. سونداي ءبىر جۇماق مەكەن - شامبالا بار دەگەنگە ادامدار ءالى دە يلانادى. ءۇمىتىن ۇزبەيدى. وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ايتقانىنا قاراعاندا، جەر بەتىندە ونداي مەكەن جوق ەمەس، بار. ءتىپتى بىرەۋ ەمەس، جەتەۋ. ولار دۇنيەنىڭ ءتورت تۇكپىرىندە شاشىراڭقى ورنالاسقان. ازىرگە عالىمدار سونداي مەكەننىڭ بەسەۋىن انىقتادى. بىرەۋى - تيبەتتە. لحاسى قالاسىنان 50 شاقىرىم جەردە. ەكىنشىسى - مىسىردا. ناقتىلاي تۇسەتىن بولساق، اسۋان گ ە س-ى ورنالاسقان اۋداندا. ءۇشىنشىسى - رەسەيدىڭ كولسك جارتى ارالىندا (لۋياۆرۋرت)، تاعى ءبىرى - انتاركتيدادا، سوڭعى بەسىنشىسى - پەرۋدەگى تىلسىم كول - تيتيكاكادا.

ءبىزدىڭ اڭگىمە ەتكەلى وتىرعانىمىز، رەسەيدىڭ كولسك جارتى ارالىنداعى جۇمباق مەكەن جونىندە بولماق. وسى ايدىڭ باسىندا عالامتور بەتتەرىندە سول كولسك جارتى ارالىندا قۇلاعان بەيمالىم ۇشاتىن تاباقشانىڭ (ب ۇ ت) قيراندىسى تابىلعانى جونىنەدە اقپارات جاريالاندى. زەرتتەۋشى عالىمدار «ب ۇ ت وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا قۇلاعان بولۋى كەرەك» دەگەن شەشىمگە كەلگەن. ءبىراق بارلىق جاعداي وتە قۇپيا ساقتالۋدا. دەگەنمەن «بوگدە عالامشار يەلەرىنىڭ بۇل ماڭگى توڭ بولىپ جاتاتىن ايماققا كەلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى بولۋى كەرەك. بالكىم ناعىز شامبالا وسى جەردە مە ەكەن؟» دەگەن الىپقاشپا اڭگىمە تارادى. ال ءبىز بۇل ايماققا بايلانىستى بۇعان دەيىن بولعان وقيعالاردى ءسوز ەتكەندى ءجون كوردىك.

لەنين باسىندا تۇرعان كەڭەس مەملەكەتى ەلدىڭ الدى بولىپ 1922-جىلى تىلسىم كۇشكە يە مەكەندى ىزدەۋ ءۇشىن ارنايى قۇپيا ءبولىم جاساقتادى. ارينە وعان قاراپايىم ادام الىنعان جوق. تەك عالىمدار مەن جەردىڭ قىرتىسىن زەرتتەۋشى سالانىڭ ادامدارى ەندى. ماقسات - كولسك جارتى ارالىنداعى تاۋلى لۋياۆرۋرت اۋدانىن زەرتتەۋ. ەكسپەديسيانى بيولوگ، گەوگراف، گەولوگ، تاريحشى ءارى جازۋشى الەكساندر بارچەنكو باسقاردى. ال ورىنباسارى بولىپ، استرولوگ، استرونوم جانە بىرنەشە ءتىلدى جەتىك (ءۇندى، جاپون، قىتاي) بىلەتىن الەكساندر كوندياين تاعايىندالدى.

كرەمل قوجايىندارى ەكسپەديسيانىڭ الدىنا، قالايدا جارتى ارالداعى قۇپيا مەكەندى تاۋىپ، ول جەردە بىزگە دەيىن وتكەن وركەنيەتتىڭ قالدىرعان قويماسىنان ەرتە زامان ءبىلىمىن ياعني اتوم قارۋىن جانە پسيحوتروندىق قارۋدى قالاي جاساۋدىڭ جازبالارىن الىپ كەلۋ مىندەتىن قويدى. 1921-جىلى ەكسپەديسيا مۋرمانسك قالاسىندا جاساقتالدى. ارينە ءبارى قۇپيا تۇردە جۇرگىزىلدى. جالپاق جۇرتقا بۇل توپ كولسك جارتى ارالىنان پايدالى قازبالاردى ىزدەۋگە اتاندىرىلدى دەپ ءتۇسىندىرىلدى.

1922-جىلى قىركۇيەك ايىندا ەكسپەديسيا دىتتەگەن مەكەنگە جەتتى. ودان ءارى جاعداي قالاي بولدى؟ ارنايى توپ ىزدەگەندەرىن تاپتى ما؟ بۇل ءالى كۇنگە جۇمباق. سەبەبى وسى ەكسپەديسيادان ورالعان توپتىڭ مۇشەلەرىنىڭ ءبارى 30-جىلدارى بەلگىسىز سەبەپتەرمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ودان قۇتىلعان ەشكىم جوق. نە ءۇشىن؟ سەبەبى ايتىلمايدى. دەمەك ەكسپەديسيا مۇشەلەرى ۇلكەن قۇپيانىڭ بەتىن اشقان بولىپ تۇر...

بۇل ولكە جايىندا وزگەدە دەرەكتەر بارشىلىق. الدىمەن «سولتۇستىك شامبالانى» تاپقان نەمىس ارحەولوگى ءارى گەوگرافى گەرمان ۆيرت. بۇل ازامات كەيىنەن (30-جىلدارى) «انەنەربە» اتتى وككۋلتىق قوعام قۇرعانى بەلگىلى. مۇنىڭ جۇمىسىنا ءۇشىنشى رەيح اسا ماڭىز بەرىپ، الەمنىڭ ءار قيىرىنان ۋاقىت كىلتىن ىزدەۋ ءۇشىن ەكسپەديسيالار ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى. بۇل - جەكە اڭگىمە.

گەرمان ۆيرتتىڭ تاپقان جەرى ءۇشىنشى رەيحقا بەلگىلى بولىسىمەن ول مەكەندى باسىپ الۋ ءۇشىن گەرمانيا 1939 - جىلدان باستاپ دايىندىق جۇرگىزە باستادى. وسى سەبەپتى، باتىس بەتى اتالاتىن شىعاناققا سۇڭگۋىر قايىقتار توقتايتىن «بازيس نورد» دەگەن قۇپيا بازا سالدى. ونىڭ باسشىسى بولىپ «كونە ءبىلىم» مامانى اتانعان گەنەرال كارل حاۋسحوفەر تاعايىندالدى. ول بۇعان دەيىن دە تيبەتتەگى شامبالانى ىزدەستىرۋ جورىقتارىنا قاتىسقان بولاتىن.

1941-جىلى سوعىس باستالىسىمەن نەمىستەر لۋياۆرۋرت مەكەنىنە جىلجىعان. ءبىراق كەڭەس اسكەرى جولدى بوگەدى. ءسۇيتىپ نەمىستەردىڭ سولتۇستىك شامبالانى باسىپ الامىز دەگەن جوسپارى جۇزەگە اسپاي قالدى. ەندى ەكىنشى ءبىر دەرەككە جۇگىنەيىك. بۇل ماڭدى ەرتەدەن يت پەن بۇعىنى كولىك ەتىپ مىنگەن، ساام تايپاسى مەكەندەگەن. ولاردىڭ تىلىندە «لۋ» - «بۋىرقانعان»، «ياۆر» - «كول»، «ۋرت» - «تاۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. دەمەك بۋىرقانعان كولدەگى تاۋ دەگەن ءسوز شىعادى.

عالىمداردىڭ ەسەبىنشە، بۇل جەردە بۇدان 300 ميليون جىل بۇرىن سونگەن جانارتاۋدىڭ ورنى جاتىر. وت توگىلگەن ايماق 550 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. اينالاسىن قالىڭ ورمان، تايگا قورشاپ جاتىر. جانارتاۋدىڭ ورتا تۇسىندا كولەمى 40 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن شۇڭقىر بار. ول سۋعا تولعان. جەرگىلىكتى جۇرت «قاسيەتتى كول» دەيدى. كولگە 12 وزەن مەن كوپتەگەن بۇلاق قۇيادى. ءبىر تاڭقالارلىق دۇنيە، كول سولتۇستىكتىڭ 40-50 گرادۋس سۋىعىندا دا قاتپايتىن كورىنەدى.

كولدىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعالاۋىندا ادەيى وتكىر ارامەن قيىپ تاستاعان سەكىلدى ءبىر بەتى ايناداي جالتىر ۇلكەن جارتاس بار. جارتاستان ادام بەينەسىنە ۇقساعان الىپ وقشاۋ تاس شىعىپ تۇر. بيىكتىگى - 74 مەتر. مۇنى جەرگىلىكتى تايپا ادامدارى كۋيۆى الىپ ادام دەپ اتايدى. ولاردىڭ ەسكىدەن قالعان اڭىزدارىندا الگى الىپ «بوتەن عالامشاردان» كەلگەندەرمەن سوعىسىپ، جەڭگەن ەكەن. ساامدىقتار الگى جارتاس ماڭىنا بارۋعا قورقادى. كەلە قالعان تۋريستەرگە دە كۋيۆىنى سۋرەتكە تۇسىرمەڭدەر، پالەگە ۇرىناسىڭدار دەپ جاتادى. ولاردىڭ ءتىلىن الماعان كەيبىر تۋريستەر بىرنەشە مارتە جول اپاتىنا ۇشىراپ، قازا بولعان كورىنەدى.

كونە وركەنيەتتەن قالعان قۇپيا ءبىلىم سول الىپ تاستىڭ ماڭايىنا تىعىلعان دەگەن اڭىز بار. ونى تاپقان جان ماڭگىلىك ءومىر سۇرەدى، وتكەن ۋاقىتقا كەرى ورالعىسى كەلسە، وعاندا مۇمكىندىگى بار. الەمنىڭ قوجاسى بولا الادى دەيدى ەسكى ساام اڭىزى. كىم ءبىلسىن؟ وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى نەمىستەردىڭ، اعىلشىنداردىڭ جانە ورىستاردىڭ وسىنى ىزدەپ جەرشارىن شارلاپ كەتۋىنىڭ ءبىر ۇشى وسى الەم قوجاسى اتانۋدا جاتىر. لۋياۆرۋرتتا ايتەۋىر ءبىر تىلسىم كۇشتىڭ جاسىرىلىپ جاتقانى تۋرالى عالىم، زەرتتەۋشى، ساياساحتشى يوگانن پالم، رەريح جانە سول جەرگە ارنايى بارعان ەكسپەديسيانىڭ ءبىر باسشىسى بولعان الەكساندر كوندياين دا كۇندەلىگىندە جازىپ قالدىرعان...

تاڭ قالارلىق تاعى ءبىر جايت، اتموسفەرانىڭ اسەرىنەن كولگە تونگەن جارتاس مۇجىلگەنىمەن، الىپ ادامعا ۇقساعان تاسقا ەشقانداي سىزات تۇسپەگەن. تاككاپپار دا تىك قالپى، الىسقا كوز تىككەن قالىپتا تۇر. وسىنىڭ ءوزى-اق بۇل جارتاستا ءبىر تىلسىم كۇشتىڭ بارى انىق ەكەنىن كورسەتەتىندەي. تاعى ءبىر دۇنيە، ونىڭ ماڭىنان بەلگىسىز اپاراتتىڭ سىنىقتارى تابىلعان. زەرتتەۋ بارىسىندا الگى زاتتار جەردە سيرەك كەزەدەسەتىن ەلەمەنتتەردان جاسالعان بولىپ شىققان. توزىمدىلىگى، بەرىكتىلىگى تەمىردەن جۇزە ەسە مىقتى. عالىمدار بوتەن عالامشاردان كەلگەندەردىڭ اپاتقا ۇشىراعان كەمەلەرىنىڭ قالدىعى بولۋى مۇمكىن دەگەن قورتىندى دا.

جالپى سولتۇستىك شامبالاعا بايلانىستى الىپقاشپا اڭگىمە كوپ. ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس.

ۇلىقبەكوۆ سەيسەن

«ايقىن» گازەتى. 2013