قىتاي كەرقۇلاندى قالاي كوبەيتتى

سول كۇنى قۇم توبەدە جەلدەن دە جۇيرىك جانۋارلاردىڭ سوڭىنان كوزىن الماي سەلتيىپ ۇزاق تۇرعان زووتەحنيك ياڭ جيانميڭ بۇگىندە شينجاڭ جابايى جىلقىنى زەرتتەۋ جانە كوبەيتۋ ورتالىعىن باسقارادى. سول ءساتتى ەسكە العاندا ول «قولىمدا وسكەن كەرقۇلاندار كوز ۇشىندا كوكجيەككە ءسىڭىپ بارا جاتقاندا، كوڭىلىمنىڭ جايلاۋىنان ەل كوشكەندەي قۇلازىپ سالا بەردىم. جانۋارلار قىستان امان شىعا الا ما ەكەن دەگەن سۇراق جۇرەگىمە مازا بەرمەدى» دەيدى.

ونى الاڭداتقان، كوڭىلىن كۇپتى قىلعان سانسىز ساۋالدىڭ جاۋابى بۇل كۇندە ايدان انىق. ارادا 25 جىل وتكەندە قىتايداعى كەرقۇلاننىڭ ۇزىن سانى 900-دەن استى، بۇل الەمدىك پوپۋلياتسيانىڭ شامامەن ۇشتەن بىرىنە تەڭ. قازىرگى تاڭدا كەرقۇلاننىڭ جابايى ۇيىرلەرىن شينجاڭ، گانسۋ، ىشكى موڭعوليا جانە نيڭشيا ايماقتارىنان كەزدەستىرۋگە بولادى.

كەرقۇلان قازاق دالاسىنا دا بوتەن ەمەس. عاسىرلار بويى بايتاق ولكەمىزدە جابايى جىلقىنىڭ وسى ءتۇرى مىڭعىرىپ وسكەن. 2018 -جىلى «eScienc» جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋدە قازاق جەرىندەگى بوتاي قونىسىنىڭ تۇرعىندارى قولعا ۇيرەتكەن ەجەلگى جىلقىلار قازىرگى كەرقۇلاننىڭ ارعى تەگى رەتىندە اتالادى. 2024 جانە 2025 -جىلدارى قوستانايداعى «التىن دالا» رەزەرۆاتىنا ەۋروپاداعى حايۋاناتتار باعىنان قايتا جەرسىندىرىلەتىن كەرقۇلاننىڭ العاشقى توپتارى اكەلىنگەنى دە ەسىمىزدە.

قازاقپارات ءتىلشىسى قىتايدىڭ وتكەن قىرىق جىلدا كەرتاعىنى ساقتاپ قالۋ جانە قايتا جەرسىندىرۋ باعىتىندا اتقارعان جۇيەلى جۇمىستارىنا، قول جەتكەن ناتيجەلەر مەن شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەرگە شولۋ جاساپ، كەرقۇلان پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋگە ىنتالى ءارى مۇددەلى قازاقستان ءۇشىن ۇلگى بولارلىق تابىستى تاجىريبەلەردى سارالاپ كوردى.

كەرقۇلان قالاي جويىلدى؟

ەرتەرەكتە كەرقۇلان موڭعول ۇستىرتىنەن ورتالىق ازيانىڭ قۋاڭ جانە جارتىلاي قۋاڭ وڭىرلەرى مەن شولەيتتەرىنە دەيىنگى بايتاق دالانى ەركىن جايلاعان. الايدا اڭشىلاردىڭ اشكوزدىگى مەن تابيعاتتىڭ توزۋى سالدارىنان تاعىلاردىڭ تارالۋ ايماعى بىرتىندەپ تارىلىپ، ادام اياعى جەتپەيتىن ۇلى شولدەردىڭ تەرەڭ قويناۋىنداعى سۋلى، باتپاقتى القاپتارمەن شەكتەلە باستايدى.

قىتايلىق ب ا ق- تىڭ جازۋىنشا، ەۋروپا جيھانكەزدەرىنىڭ نازارىنا ىلىنگەننەن كەيىن، كيەلى جانۋاردىڭ باسىنا ناعىز ناۋبەت ورنايدى. گەرمانيا، ۇلى بريتانيا، فرانسيا سياقتى الىس شەتەلدەردەن ات وكسىتىپ جەتكەن ەكسپەديسيالار جوڭعار دالاسىن قانعا بوياپ، تىرىلەي قولعا تۇسكەن پرجيەۆالسكي جىلقىلارىن ەۋروپانىڭ ءىرى زووباقتارىنا جونەلتەدى.

وسىلايشا كەرقۇلان پوپۋلياتسياسى كۇرت ازايادى. دالا تاعىسىنىڭ تابيعات اياسىندا كوزگە تۇسكەنى تۋرالى سوڭعى ناقتىلانعان دەرەك 1969 -جىلى موڭعوليا جەرىندە تىركەلگەن. ال ⅩⅩ عاسىردىڭ 70-جىلدارى قىتاي ءوز اۋماعىندا كەرقۇلاننىڭ جابايى پوپۋلياتسياسى ءبىرجولا جويىلعانىن رەسمي تۇردە جاريالادى. سول جىلدارى الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى حايۋاناتتار باقتارىندا كورمەگە قويىلعان كەرقۇلاننىڭ ۇزىن سانى مىڭعا دا جەتپەيتىن ەدى.

ءبىراق نەگىزگى ماسەلە، باستى گاپ مۇندا ەمەس، ناعىز قاۋىپ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتىڭ ازايۋىندا ەدى. بۇگىندە جەر بەتىندەگى قولدان كوبەيتىلگەن كەرقۇلاننىڭ بارلىعى كەزىندە ەۋروپاعا اكەتىلگەن 12 داراباستان تارايدى. كەيىنىرەك ەۋروپا مەن ا ق ش-تاعى زووباقتار قولداعى كەرقۇلانداردى ءوزارا الماسۋ جانە ولاردىڭ گەنەالوگيالىق شەجىرەسىن ءبىر ورتالىقتان جۇيەلى ەسەپكە الۋ ارقىلى باسىن ايتارلىقتاي كوبەيتكەنمەن، حايۋاناتتار باعىنىڭ اۋماعى شەكتەۋلى بولعاندىقتان، قولدا ءوسىرۋدىڭ كەشەندى شارالارى جولعا قويىلعانىنا قاراماستان، گەنەتيكالىق ەروزيانىڭ قاۋپىن سەيىلتۋ ءبارىبىر مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان تابيعات جاناشىرلارى كەرقۇلانداردى تابيعي- تاريحي وتانىنا قايتارۋ ماسەلەسىنە دەن قويا باستادى. قىتايدىڭ «پرجيەۆالسكي جىلقىسىن تاريحي وتانىنا قايتارۋ» باعدارلاماسى وسىلايشا ومىرگە كەلدى.

كەرى ورالعان كەرقۇلان: قىتاي قىرىق جىلدا نە تىندىردى

ۇلتتىق باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ، ءوربىتۋ ورتالىقتارى اشىلدى. 1985 -جىلى قىتاي «پرجيەۆالسكي جىلقىسىن ەلگە قايتارۋ» باعدارلاماسىن ىسكە قوسىپ، ەۋروپا ەلدەرىنەن كەرقۇلانداردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەلگە اكەلە باستادى. شينجاڭ مەن گانسۋ وڭىرلەرىندە ارنايى ءوربىتۋ جانە ءوسىرۋ ورتالىقتارى اشىلدى.

تاراتىپ ايتار بولساق، 1986 -جىلدىڭ قىسىندا ەۋروپادان اكەلىنگەن العاشقى 11 كەرقۇلان شينجاڭداعى جابايى جىلقىنى زەرتتەۋ جانە كوبەيتۋ ورتالىعىنا جەتكىزىلدى. 1988 -جىلعى 8 -ناۋرىزدا قىتايدا كەرقۇلاننىڭ العاشقى قۇلىنى دۇنيەگە كەلىپ، وعان «جوڭعار ى» دەگەن ات بەرىلدى. سول جىلى كەرقۇلان قىتايدا ءبىرىنشى ساناتتا قورعالاتىن جانۋارلار تىزىمىنە ەنگىزىلدى.

ساتسىزدىكتەر ەسكەرىلىپ، تابيعاتقا بەيىمدەۋدىڭ كەزەڭدىك ءادىسى ەنگىزىلدى. قىتايدا كيەلى جانۋاردى قايتا جەرسىندىرۋ جۇمىسى بىردەن ساتىنە باسقان جوق. 2000 -جىلى «جوڭعارى» قۇلىنداۋ كەزىندە جان تاپسىرادى. وقىس جاعدايدان كەيىن ورتالىق جانۋارلاردى جابايى تابيعاتقا بەيىمدەۋ جۇمىسىن جانداندىرىپ جانە جەدەلدەتىپ، تەمىر تورمەن قورشالعان، اۋدانى كەڭ، جارتىلاي اشىق جايىلىم القابىن قالىپتاستىرۋعا دەن قويدى.

2001 -جىلى تابيعاتقا جىبەرىلگەن العاشقى كەرقۇلان ءۇيىرىنىڭ جولى بولمادى. سول جىلى قىس قاتتى بولدى دا، اۋا تەمپەراتۋراسى قاتارىنان ءۇش كۇن بويى مينۋس 40 گرادۋسقا دەيىن تومەندەپ، اق بوران، اقىرعان ايازدا ءۇش كەرقۇلان ءۇسىپ ءولدى. وسى جايتتان كەيىن، تابيعاتقا جىبەرىلەتىن كەرقۇلانداردى الدىمەن اۋماعى شامامەن 2 مىڭ گەكتارعا جۋىق جارتىلاي اشىق قورشامالى جايىلىمدا قاتارىنان التى اي بويى بوس ۇستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسى ارالىقتا ولار ءوز بەتىنشە ازىقتانۋعا، سۋ كوزىن تابۋعا جانە تابيعات اياسىندا تىرشىلىك ەتۋگە داعدىلانىپ ۇلگەرەدى.

وسىلايشا، ۇزاق جىلعى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە، قىتايدا كەرقۇلاندى قايتا جەرسىندىرۋدىڭ «قورادا كوبەيتۋ - جارتىلاي اشىق جايىلىمدا بەيىمدەۋ - تابيعات اياسىنا كەزەڭ- كەزەڭىمەن جىبەرۋ» دەيتىن ءۇش ساتىلى جۇيەسى قالىپتاستى. ال قىتاي ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي- كوپشىلىك ماقالاسىندا بۇل ۇدەرىس «قولدا اسىراۋ - قورادا كوبەيتۋ - جارتىلاي اشىق جايىلىمدا سىناقتان وتكىزۋ - تابيعي ورتادا سىناۋ - تولىقتاي قاراۋسىز جىبەرۋ» دەگەن بەس كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرىلعان.

گەنەتيكالىق باقىلاۋ كۇشەيتىلىپ، ينبريدينگكە جول بەرىلمەدى. قىتايعا شەت ەلدەردەن اكەلىنگەن بازالىق داراباس سانى 24. سوڭعى رەت 2005 -جىلى گەرمانيادان التى ايعىر اكەلىنىپ، كەرقۇلانداردىڭ گەنەتيكالىق قورى جاڭارتىلدى.

ورتالىق بارلىق داراباستىڭ تەگى مەن تۇقىمى تاپتىشتەپ تىركەلگەن تولىق گەنەتيكالىق- شەجىرەلىك مۇراعات قۇرىپ، 100-دەن استام تاعىعا د ن ق ساراپتاماسىن جاسادى. سونىڭ نەگىزىندە گەنەتيكالىق تۇرعىدان ءبىر- بىرىنە جاقىن ەمەس جانۋارلاردى بولەك ىرىكتەپ، جاڭا ۇيىرلەرگە توپتاپ وتىردى.

2024 -جىلى ورتالىق شينجاڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارىن جۇمىلدىرىپ، گەنومدىق سەكۆەنيرلەۋ جۇمىستارىن قولعا الدى ءھام دنق ساراپتاماسىنا نەگىزدەلگەن مولەكۋلالىق شەجىرە دەرەكقورىن قۇرۋعا كىرىستى.

ورتالىقتىڭ اعا ينجەنەرى جاڭ حەفاڭنىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كۇندە كەرقۇلاننىڭ داراباسىن تۇگى مەن تەزەگى ارقىلى دا انىقتاي بەرۋگە بولادى. ال وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن گەنەتيكالىق شەجىرەنى قىزمەتكەرلەر قولمەن تىركەپ، مۇقيات مۇراعاتتايتىن، قازىر پوپۋلياتسيا اۋماعىنداعى جاقىن تۋىستاردىڭ بۋدانداسۋىنىڭ الدىن الۋعا وزىق تەحنولوگيا كومەكتەسەدى.

گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اياسىندا قىتاي ءوڭىرارالىق جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا ايرىقشا دەن قويىپ وتىر. ايتالىق، قىتاي تاراپى 2012 -جىلى موڭعولياعا ءتورت ايعىر جونەلتتى. بۇل گەنەتيكالىق الماسۋ ماقساتىندا قىتايدىڭ كەرقۇلاندى العاش رەت تۇقىمدىق جانۋار ەسەبىندە شەتكە شىعارۋى ەدى. سونداي- اق، 2017 -جىلى شينجاڭنان گانسۋعا جەتكىزىلگەن جەتى كەرقۇلاننان قازىرگە دەيىن 27 ءتول ەردى. بۇل گانسۋ جەرىندەگى قولدا باعىلاتىن كەرقۇلاننىڭ شامامەن 40 پايىزى.

كەرقۇلان پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ بىرنەشە ايماقتا قاتار قولعا الىندى. 2010 -جىلدان كەيىن پرجيەۆالسكي جىلقىلارى شينجاڭداعى قارامايلى تۇياقتىلار قورىعىنان گانسۋداعى سيحۋ، ىشكى موڭعولياداعى داتسينشان جانە نيڭشياداعى حەلانشان تابيعات قورىقتارىنا كەزەڭ- كەزەڭىمەن جىبەرىلە باستادى. 2025 -جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن، شينجاڭ اتالعان ءۇش ايماققا جالپى 37 كەرتاعى جەتكىزگەن.

حەلانشان تابيعات قورىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ۋ تاونىڭ پىكىرىنشە، ءوڭىرارالىق ۇيلەستىرىلگەن ىنتىماقتاستىق جابايى جىلقىلاردىڭ ءوزارا وقشاۋلانعان شاعىن پوپۋلياتسيالارعا بولىنۋىنە جول بەرمەۋگە مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر.

«جەر، اسپان جانە عارىش» بىرىكتىرەتىن باقىلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. قارامايلى جونىنداعى قورىق ايماعىندا پانورامالىق مۇنارالار، دروندار، ارنايى GPS- مويىنشاقتارى مەن فوتوتۇزاقتار بىرىكتىرىلگەن كەشەندى مونيتورينگ جەلىسى قۇرىلىپ، كەرقۇلانداردىڭ قوزعالىسىن تاۋلىك بويى قالت جىبەرمەي قاداعالاۋعا جول اشىلدى.

سونىمەن قاتار ۇيىرلەردى كوزبەن شولۋ، تەزەك ۇلگىسىن تالداۋ سياقتى ءداستۇرلى تاسىلدەر دە ءالى كۇنگە قولدانىستا.

تابيعي تىرشىلىك ورتاسىن قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالىندى. ايتالىق، حەلانشان قورىعىندا وسىمدىك جامىلعىسىن قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسى قولعا الىنىپ، ايماق ەكولوگياسى ايتارلىقتاي جاقساردى. يگى باستاما كەرقۇلاننىڭ تاريحي ارەالىن قايتا جاڭعىرتۋعا سەرپىن بەردى.

قورىق جۇمىسىنا قوعامدىق ۇيىمدار دا تارتىلدى. ايتالىق، 2026 -جىلعى 28 -تامىزدا حاڭجوۋداعى جانۋارلار دۇنيەسى ەكولوگيالىق كەشەنىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. شارتقا سايكەس، جىجياڭ پروۆينتسياسىندا قولدان كوبەيتىلگەن كەرقۇلان پوپۋلياتسياسىنان تاڭداپ الىنعان داراباستار بەيىمدەۋ جانە تاعىلاندىرۋ ماقساتىنداعى ارنايى جاتتىعۋدان وتكىزىلگەننەن كەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قارامايلى قورىعىنا جىبەرىلمەك. ماقسات - جابايى پوپۋلياتسيانىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىن كوبەيتۋ.

جەتىستىك: 11-دەن 900-گە

2025 -جىلعى شىلدەدە كەرقۇلاننىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنىڭ 40 جىلدىعىنا وراي ۇرىمجىدە وتكەن سالتاناتتى جينالىستا قىتايداعى پرجيەۆالسكي جىلقىلارىنىڭ جالپى سانى 900-دەن اسقانى جاريالاندى. بۇگىندە دۇنيەجۇزىلىك پوپۋلياتسيانىڭ ۇشتەن ءبىرى قىتايعا تيەسەلى. شىڭجاڭ جابايى جىلقىنى زەرتتەۋ جانە كوبەيتۋ ورتالىعىنىڭ بازاسىندا 800-دەن استام كەرقۇلان وسىرىلەدى. بۇل ورتالىق كەرقۇلان تولدەرىنىڭ قاتارعا قوسىلۋ كورسەتكىشى بويىنشا بۇكىل الەمدە كوش باستاپ كەلەدى.

شىڭجاڭداعى كەرقۇلاننىڭ «شەجىرەسى» التىنشى بۋىنعا جەتتى، قازىرگە دەيىن تابيعات اياسىنا بارلىعى 146 كەرقۇلان جىبەرىلگەنى بەلگىلى. ناتيجەسىندە كوسىلىپ جاتقان جوڭعار دالاسىندا كەرقۇلاننىڭ بىرنەشە جابايى پوپۋلياتسياسى قالىپتاستى.

شينحۋا اگەنتتىگى حالىقارالىق قاۋىمداستىق قىتايدىڭ كەرقۇلان پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ تاجىريبەسىن سيرەك تۇرلەردى قايتا جەرسىندىرۋدىڭ تابىستى ۇلگىسى رەتىندە باعالايدى دەپ جازادى. دەگەنمەن حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ (IUCN) دەرەگىنشە، كەرقۇلان ءالى دە «جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار جانۋارلار» ساناتىنا جاتادى.

«كەرقۇلان پوپۋلياتسياسىنىڭ قازىرگى كۇيى قۋاڭ جانە جارتىلاي قۋاڭ ايماقتاردىڭ ەكوجۇيەسىندەگى وزگەرىستەردەن سىر شەرتەدى» دەسەدى قىتايلىق ساراپشىلار. بۇگىنگى كۇندە قارامايلى قورىعىنىڭ اۋماعىنداعى سۋ كوزدەرىنىڭ ماڭىندا كەرقۇلان، قۇلان (شىكىن قۇلان) جانە قاراقۇيرىق ءورىپ ءجۇر. بەيجىڭ ورمان شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حۋ دەفۋدىڭ پىكىرىنشە، كەرقۇلاندى تاريحي مەكەنىنە قايتا جەرسىندىرۋدىڭ ناتيجەلىلىگىن انىقتايتىن ەكى نەگىزگى كريتەريي بار: بىرىنشىدەن، كەرقۇلاندار تابيعي ورتانىڭ كليماتى مەن وت- شوبىنە ۇيرەنۋى، جىرتقىشتاردىڭ شابۋىلى مەن ادام ارەكەتىنىڭ سالدارىنا بەيىمدەلۋى قاجەت. ەكىنشىدەن، تابيعي ورتادا وزدىگىنەن كوبەيۋى جانە قۇلىندارى تەز قاتارعا قوسىلىپ، ۇزاق ءومىر سۇرە الاتىن بولۋى قاجەت.

شەشىلمەگەن وزەكتى ماسەلەلەر جوق ەمەس

قىتايدىڭ كەرقۇلان پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ مەن كوبەيتۋ جولىندا مول جەتىستىككە جەتكەنى داۋ تۋدىرمايدى، دەگەنمەن ورىن تەپكەن ماسەلە دە از ەمەس.

گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ وڭايعا سوقپايدى. جەر بەتىندەگى پرجيەۆالسكيي جىلقىسىنىڭ بارلىعى ساناۋلى عانا داراباستان تاراعان، بۇل تۋىستىق شاعىلىسۋدىڭ (قازاقشا ايتقاندا: ءوز جاتىرىنا شابۋ) ىقتيمالدىعىن ارتتىرماق. سونىڭ سالدارىنان تولدەردىڭ جەتىلۋى باياۋلاپ، پوپۋلياتسيانىڭ ءوسىمتالدىعى تومەندەۋى مۇمكىن.

قولايسىز اۋا رايى اشتىق اكەلۋى مۇمكىن. جوڭعار ويىسىنىڭ كليماتى قوڭىرجاي كونتينەتتىك، جازى قاعىر ىستىق، قىسى اسا قاتتى ەمەس، ءبىراق كەي جىلدارى قار قالىڭ جاۋىپ، كۇن كۇرت سۋىتۋى مۇمكىن. باستا ايتقانىمىزداي، العاش جابايى تابيعاتقا جىبەرىلگەن كەرقۇلان ۇيىرىنەن ءۇش بىردەي بيەنىڭ ءۇسىپ ولگەنى وسىعان دالەل. «Sixth Tone» باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا، قاي ءبىر جىلى قىستا ماماندار اشىققان كەرقۇلاندارعا اقتۇتەك بوراندا كولىكپەن جوڭىشقا جەتكىزىپ، ولاردى قار قۇرساۋىنان ازەر الىپ شىققان.

شاعىن پوپۋلياتسيالاردىڭ تابيعاتقا بەيىمدەلۋى ءتىپتى قيىن. ىشكى موڭعولياداعى داتسينشان قورىعىندا كەرقۇلان سانى 12-دەن 21-گە وسكەنمەن، قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا، ايعىرلاردىڭ جاسى ۇلعايىپ، ۇيىرلەردىڭ ءوسىمتالدىعى تومەندەگەن، گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىك تە جەتكىلىكسىز. سوندىقتان قورىققا جاس ايعىرلار مەن بايتالدار اكەلۋ وتە وزەكتى بولىپ وتىر.

جيىپ كەلگەندە تابيعاتقا جىبەرلگەن كەرقۇلاندار قاراۋسىز ەمەس، ولارعا قىستا قوسىمشا جەم- ءشوپ جەتكىزۋ، ءىشتى بيەلەر مەن قۋلىق بيەلەردى ارنايى باقىلاۋ شارالارى ەسكەرىلگەن. دەمەك، كەرقۇلان ۇيىرلەرى تابيعاتقا تولىق بەيىمدەلىپ ۇلگەردى دەۋگە ءالى ەرتە، ولارعا ەكى اياقتىلاردىڭ كومەگى ءبارىبىر كەرەك.

قىتاي تاجىريبەسى بىزگە نەسىمەن قىزىقتى؟

قازاقستان دا كەرقۇلانداردى قايتارۋ بويىنشا ءوز باعدارلاماسىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. 2024 -جىلعى ماۋسىمدا العاشقى جەتى جىلقى - ءبىر ايعىر مەن التى بيە - چەحيانىڭ پراگا حايۋاناتتار باعىنان قازاقستانعا جەتكىزىلىپ، التىن دالا رەزەرۆاتىنا ورنالاستىرىلدى. 2025 -جىلى قازاقستانعا پراگا حايۋاناتتار باعى مەن ۆەنگرياداعى حورتوباد ۇلتتىق پاركىنەن تاعى جەتى جىلقى اكەلىندى. ال 2026 -جىلى «ءالىبي» ورتالىعىنا سەگىز جانۋار جەتكىزىلدى. ونىڭ تورتەۋى پراگا حايۋاناتتار باعىنان، تورتەۋى بەرليندەگى تيرپارك پاركىنەن. جوسپار بويىنشا 2029 -جىلعا دەيىن ەلگە 40- 45 جىلقى اكەلىنىپ، وزدىگىنەن كوبەيۋگە قابىلەتتى تۇراقتى پوپۋلياتسيا قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن.

ەكى ەلدىڭ ماقساتى بىردەي بولعانمەن، باسقان قادامى بىردەي ەمەس: قازاقستان كەرقۇلاندى ەۋروپاداعى زووباقتاردان ەلگە جەتكىزىپ، ماماندار مەن ۆەتەرينارلاردىڭ تۇراقتى باقىلاۋىمەن رەينترودۋكتسيا ورتالىعىنىڭ بازاسىندا بەيىمدەۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن بىردەن تابيعات اياسىنا جىبەردى. ال قىتاي الدىمەن ءوز اۋماعىندا كەرقۇلانداردى قولدان كوبەيتۋگە ارنالعان ورتالىقتار جەلىسىن قۇردى.

قىتايدىڭ وتكەن قىرىق جىلدا جيناقتاعان تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، ەسكەرۋگە تۇرارلىق بىرنەشە باعىتتى اتاپ وتكىمىز كەلەدى. ارينە، بۇل رەسمي قورىتىندى ەمەس، جۋرناليستىك تالداۋ نەگىزىندە جاسالعان ءوز پايىمىمىز.

1. «اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باس» قاعيداتىن ۇستانۋ. قىتايدىڭ «قولدا كوبەيتۋ - جارتىلاي اشىق جايىلىمدا بەيىمدەۋ - تابيعاتقا بىرتە- بىرتە جىبەرۋ» ءادىسى قايتا جەرسىندىرۋ ءۇردىسىن ناقتى ءارى شىنايى باعالاۋعا بولاتىن بىرنەشە ەتاپقا بولۋگە مۇمكىندىك بەردى. ءار كەزەڭنىڭ ناتيجەلىلىگىن انىقتايتىن نەگىزگى كريتەري «جانۋارلار وزدىگىنەن كوبەيىپ، ءوسىپ- ونە الا ما؟» دەگەن باستى سۇراققا باعىتتالعان.

2. ءساتسىز تاجىريبەدەن ساباق الۋ. مىسالى، العاشقى توپتا دالاعا جىبەرىلگەن كەرقۇلاندار قاتتى ايازدا ءۇسىپ ولگەننەن كەيىن قىتايلىق ماماندار جابايى تابيعاتقا قايتارىلاتىن جانۋارلاردى جارتىلاي اشىق قورشامالى جايىلىمدا كەمىندە جارتى جىل بويى ارنايى بەيىمدەۋدەن وتكىزۋگە شەشىم شىعاردى. قازاق دالاسىنىڭ دا قىسى قاتال. سوندىقتان ارنايى ورتالىقتاردا بەيىمدەۋدىڭ كەزەڭدىك ۇلگىسى ءبىز ءۇشىن دە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.

3. گەنەتيكالىق باقىلاۋدى باستان-اياق بوساڭسىتپاۋ. قىتاي تاجىريبەسى گەنەتيكالىق شەجىرەنى جۇيەلى مۇراعاتتاۋ، د ن ق دەرەكقورىن قۇرۋ جانە ءار وڭىردەگى پوپۋلياتسيالار اراسىندا داراباستار الماسۋ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋدا ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. باستاپقى داراباستاردىڭ سانى شەكتەۋلى بولعان جاعدايدا بۇل ماسەلە تىپتەن وزەكتى.

4. قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسىن بىرنەشە ايماقتا قاتار ىسكە اسىرۋ. قىتاي قولدان كوبەيتىلگەن كەرقۇلانداردى ءبىر عانا ايماقتا شوعىرلاندىرماي، ارالارى ايتارلىقتاي شالعاي ءتورت وڭىردە قاتار جەرسىندىردى. بۇل ءتاسىل تابيعي اپاتتار مەن ىندەتتىڭ ىقتيمال تاۋەكەلىن باسەڭدەتۋگە باعىتتالعان. رەسۋرسى شەكتەۋلى ترانسشەكارالىق قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى ءۇشىن دە وسى تاجىريبە پايدالى بولۋى مۇمكىن.

5. ۇزدىكسىز مونيتورينگ جانە مامانداردىڭ تۇراقتى باقىلاۋى. GPS- مويىنشاق، دروندار مەن فوتوتۇزاقتار سايگۇلىكتەردىڭ باسقان- تۇرعان ءىزىن انىقتاۋعا كومەكتەسۋى مۇمكىن. الايدا بۇل جەتكىلىكسىز. ەڭ ماڭىزدىسى - ەن دالادا ەلگەزەك، قىراعى قورىقشىلار مەن ۆەتەرينار مامانداردىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋى.

6. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ. قىتايدىڭ موڭعوليامەن ايعىرلار الماسۋى جانە ەۋروپالىق زووباقتارمەن گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتى ارتتىرۋ بويىنشا بايلانىس ورناتۋى كەرقۇلانداردى تاريحي وتانىنا قايتارۋ باعىتىندا كۇش- جىگەردى بىرىكتىرۋدىڭ زارۋلىگىن كورسەتتى. جابايى جانۋارلاردى قورعاۋ جانە تابيعاتقا قامقورلىق كورسەتۋ - ءوڭىرارالىق جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى قاجەت ەتەتىن ۇزاق مەرزىمدى مىندەت.

اشىق دەرەككوزدەردە قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا پرجيەۆالسكيي جىلقىسىن قايتا جەرسىندىرۋ بويىنشا تىكەلەي ىنتىماقتاستىقتىڭ جولعا قويىلعانى تۋرالى ناقتىلانعان اقپارات جوق. الايدا ەكى ەلدىڭ ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە كورشىلەس ورنالاسقانىن جانە كەرقۇلانداردى جەرسىندىرۋ بويىنشا ماقساتتارىنىڭ ورتاق ەكەنىن ەسكەرگەندە، جابايى پوپۋلياتسيالاردىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ، مونيتورينگ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ باعىتتارىندا تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك مول.

كەزىندە جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعان ءتۇز تاعىسىنىڭ ەۋروپا اسقان جۇرناعى بۇل كۇندە تاريحي وتانىنا قايتا ورالىپ جاتىر، بۇل سۇبەلى جەتىستىك. ءبىراق كەرقۇلانداردى ساقتاۋ مەن قورعاۋ جابايى تابيعاتقا قايتارۋمەن اياقتالمايدى. كەرىسىنشە، ناعىز سىناق ءالى الدا. سەبەبى جابايى تابيعاتقا قايتارىلعان جانۋاردىڭ ەندىگى تاعدىرى ادام بالاسىنىڭ قامقورلىعىمەن قاتار تابيعاتتىڭ قاتال زاڭدارىنا دا تاۋەلدى.

اۆتورى:ەرلان مازان