قازاقتىڭ بەلگىلى اقىندارى مەن كۇيشىلەرى قانداي دومبىرا تارتقان

 بۇل اسپاپتار يەلەرىنىڭ مۋزىكالىق تالعامى مەن ورىنداۋشىلىق مانەرىنەن دە حابار بەرەدى. Kazinform ءتىلشىسى مۇراجايعا بارىپ، قازاقتىڭ ءبىرتۋار ونەرپازدارى ۇستاعان دومبىرالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىستى.

مۋزەي قورىندا 1200-دەن استام مۋزىكالىق اسپاپ بار. ونىڭ ىشىندە دومبىرانىڭ 200-دەن استام ءتۇرى ساقتالعان. XIX- XX عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن بەلگىلى اقىندار، كۇيشىلەر، كومپوزيتورلار، انشىلەر مەن داۋلەسكەر مۋزىكانتتار پايدالانعان اسپاپتار مەموريالدىق زالدا ساقتالعان.

- مەموريالدىق اسپاپتار زالىندا XIX- XX عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن اتاقتى باتىرلار، اقىندار، جىرشىلار مەن كومپوزيتورلاردىڭ دومبىرالارى ساقتاۋلى. ولاردىڭ بارلىعى ءتۇپنۇسقادا. تەك قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ دومبىراسى كوشىرمە. ءتۇپنۇسقاسى ءبىزدىڭ مۇراجايدا جوق، - دەدى مۋزەي ەكسكۋرسوۆودى اقبوتا عاليەۆا.

قۇرمانعازىنىڭ دومبىراسىنىڭ كوشىرمەسىن ورالدىق شەبەر ەدىگە نابيەۆ جاساعان. 2018 -جىلى كۇي اتاسىنىڭ 200 جىلدىعى قارساڭىندا ول ءتۇپنۇسقا اسپاپ ساقتالعان استراحان وبلىسىنا ارنايى بارىپ، دومبىرانىڭ ءپىشىنى مەن قۇرىلىمىن زەرتتەگەن. شەبەر «كۇي اتاسى» اتانعان ايگىلى كومپوزيتوردىڭ دومبىراسى قازاقستاندا دا بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەگەن. ءسويتىپ ونىڭ كوشىرمەسىن جاساپ، مۋزەيگە تابىستاعان.

ەڭ كونە دومبىرا - ماحامبەتتىكى

مۋزەيدەگى ەڭ قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى - قازاقتىڭ اقىنى ءارى باتىرى ماحامبەت وتەمىسوۆتىڭ دومبىراسى. مۋزەي گيدىنىڭ ايتۋىنشا، اسپاپ شامامەن 1840 -جىلدارى جاسالعان. دەمەك، وعان ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بولدى.

- بۇل - كوللەكسيامىزداعى ەڭ كونە ءارى ەرەكشە دومبىرا. ونى قازاقتىڭ اقىنى، باتىرى ماحامبەت وتەمىسوۆ ۇستاعان. دومبىرا مۋزەي قۇرىلعان كۇننەن باستاپ وسىندا ساقتاۋلى. اسپاپقا ازداعان وزگەرىس جاسالعان. جوعارعى تيەك اۋىستىرىلدى، ال قالعان بولىكتەرىنىڭ باستاپقى ءپىشىنى سول كۇيىندە ساقتالدى، - دەدى اقبوتا عاليەۆا.

دومبىرانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - ونىڭ شاناعىنىڭ ارتقى جاعىنداعى رومب ءپىشىندى قوسىمشا دىبىس ويىعى.

دومبىرانىڭ نەگىزگى ەكى ءپىشىنى

اقبوتا عاليەۆانىڭ ايتۋىنشا، قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكا ونەرىندە دومبىرانىڭ نەگىزگى ەكى ءپىشىنى كەڭ تارالعان. ولار - تامشى ءتارىزدى جانە قالاق ءتارىزدى دومبىرالار. ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار.

تامشى ءتارىزدى قوس ىشەكتى دومبىرالار نەگىزىنەن قازاقستاننىڭ باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە ءتان. مۇنداي اسپاپتاردىڭ موينى ۇزىن ءارى جىڭىشكە كەلەدى. وندا كوبىنە ەكپىندى، قارقىندى كۇيلەر ورىندالادى.

ال قالاق ءتارىزدى ءۇش ىشەكتى دومبىرالار شىعىس، سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەردە كوبىرەك تارالعان. ولاردىڭ موينى جۋان ءارى قىسقا بولادى. مۇنداي دومبىرالار اۋەزدى، ليريكالىق شىعارمالاردى ورىنداۋعا قولايلى.

مۋزەيدە قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ دومبىراسى دا ساقتاۋلى. ول قالاق ءتارىزدى پىشىنىمەن جانە دىبىس ويىعىنىڭ وزگەشە قۇرىلىمىمەن ەرەكشەلەنەدى.

ەكسكۋرسوۆودتىڭ سوزىنشە، ءۇش ىشەكتى دومبىرالار وتە سيرەك كەزدەسەدى. ماسەلەن، قازاقتىڭ اقىنى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى وسىنداي دومبىرادا ويناعان. ونىڭ اسپابى دا ابايدىڭ دومبىراسى سەكىلدى قالاق ءتارىزدى بولعانىمەن، دىبىس ويىعى ءۇشبۇرىش ءپىشىندى. باستاپقىدا دومبىرا ءۇش ىشەكتى بولعان، الايدا ۋاقىت وتە ءبىر ىشەگى ءۇزىلىپ، اسپاپ مۋزەيگە قازىرگى كۇيىندە جەتكەن.

مۋزەيدەگى ەرەكشە اسپاپتاردىڭ ءبىرى - قوسساز. ول ەكى دومبىرانىڭ بىرىكتىرىلگەن ءتۇرى: ءبىر بولىگى ءۇش ىشەكتى بولسا، ەكىنشىسى ەكى ىشەكتى. ورىنداۋشى اسپاپتىڭ ءار بولىگىندە كەزەكپەن ويناپ، اۋەن ورىندايدى. ءقازىر بۇل اسپاپتى «قوڭىر» ءانسامبلىنىڭ سوليستەرىنىڭ ءبىرى پايدالانادى.

جەتى ايناسى بار دومبىرا

دومبىرانىڭ سىرتقى پىشىنىنە مۋزىكانتتاردىڭ جەكە تالعامى دا اسەر ەتتى. مۇنى ءوز داۋىرىندە انشىلىك ونەرىمەن تانىلعان سال- سەرىلەردىڭ اسپاپتارىنان بايقاۋعا بولادى. كەيبىر دومبىرالار قوسىمشا اشەكەيلەرمەن بەزەندىرىلگەن. ال دىبىس ويىقتارىنىڭ كولەمى مەن ورنالاسۋى ءارتۇرلى بولعان. ماسەلەن، كەيبىر اسپاپتاردىڭ دىبىس ويىقتارى شاناقتىڭ ءبۇيىر تۇسىنا ورنالاستىرىلعان.

ەكسپوزيسيادا جامبىل جابايەۆتىڭ دومبىراسى دا بار. ونىڭ الدىڭعى بەتىندە كولەمى شاعىن ون دىبىس ويىعى ورنالاسقان.

- دىبىس ويىقتارىنىڭ كولەمى مەن ورنالاسۋى اسپاپتىڭ ۇنىنە اسەر ەتەدى. ەگەر ويىقتارى كىشكەنتاي بولسا، مۇنداي دومبىرا انگە سۇيەمەل جاساۋعا قولايلى. سەبەبى اسپاپتىڭ ءۇنى ءانشىنىڭ داۋىسىن باسىپ كەتپەيدى. ال دىبىس ويىعى ۇلكەن دومبىرادا كۇي ورىنداعان ىڭعايلى، - دەپ ءتۇسىندىردى گيد.

بەلگىلى كۇيشى، كومپوزيتور دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ دومبىراسى دا ەرەكشە نازار اۋدارتادى. كۇيشى سولاقاي بولعاندىقتان، اسپاپتا سول قولىمەن ويناعان. 1950 -جىلدارى شەبەر قامار قاسىموۆ دومبىرانى ورىنداۋشىنىڭ جەكە ءوتىنىشى مەن قالاۋىنا ساي جاساپ بەرگەن.

- دينا نۇرپەيىسوۆا - ۇلى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ شاكىرتى. ول 94 جىل ءومىر سۇرگەن. كۇيشىنىڭ دومبىراسى تاريحىمەن عانا ەمەس، ارنايى تاپسىرىسپەن جاسالۋىمەن دە قىزىق. شەبەر اسپاپتى ورىنداۋشىنىڭ وتىنىشتەرىن ەسكەرىپ جاساعان. دومبىرانىڭ جوعارعى تيەگىنە جامبىل جابايەۆتىڭ بەينەسى سالىنعان. سونىمەن قاتار اسپاپتىڭ ءپىشىنى دە زاماناۋي ۇلگىگە جاقىن، - دەدى اقبوتا عاليەۆا.

مۋزەيدە اكادەميك، كومپوزيتور احمەت جۇبانوۆتىڭ دومبىراسى دا بار. ونىڭ ءپىشىنى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ اسپابىنا ءبىرشاما ۇقسايدى. دومبىراعا ادام بەينەسى بەينەلەنگەن. الايدا ونىڭ قولىنداعى زاتتىڭ نە ەكەنى ناقتى بەلگىسىز. ءبىر بولجام بويىنشا، ول - دومبىرا، ەكىنشى نۇسقادا ۇرمەلى اسپاپ بولۋى مۇمكىن.

ءبىرجان سال مەن اقان سەرىنىڭ دومبىرالارى دا وزگەشە پىشىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەكسكۋرسوۆودتىڭ ايتۋىنشا، اسپاپتاردىڭ كولەمى ورىنداۋشىنىڭ بويى مەن قولىنىڭ ۇزىندىعىنا بايلانىستى بولعان. سوندىقتان ءبىر مۋزىكانتتىڭ دومبىراسى ەكىنشىسىنىكىنە قاراعاندا الدەقايدا ۇزىن نەمەسە كولەمدى بولۋى مۇمكىن.

كۇيشى- كومپوزيتور سەيتەك ورازالىنىڭ دومبىراسى جەتى اينامەن بەزەندىرىلگەن. ەل اراسىندا بۇل اينالار ورىنداۋشىعا جۇرت نازارىن اۋدارىپ، ونى ءتىل- كوزدەن ساقتاۋى ءۇشىن تاعىلعان دەگەن تۇسىنىك بار.

مۋزەيدە قازاق اراسىندا «XX عاسىردىڭ گومەرى» اتانعان مۇرىن جىراۋدىڭ دومبىراسى دا ساقتاۋلى. ول «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ەپوسىن جاتقا بىلگەن سوڭعى جىرشى سانالادى. ونىڭ دومبىراسى باتىس وڭىرىنە ءتان ۇلگىدە جاسالعان.

دومبىراسىنىڭ پىشىنىمەن ەرەكشەلەنەتىن تاعى ءبىر ونەرپاز - دومبىراشى، كومپوزيتور- كۇيشى، قازاق ك س ر حالىق ءارتىسى ماعاۋيا حامزين. ول اسپابىن ءوزى جاساعان. دومبىرانىڭ قۇرىلىمى ءداستۇرلى ۇلگىدەن وزگەشە. ادەتتە كۇي ورىنداعان كەزدە مۋزىكانتتىڭ ساۋساقتارى جوعارعى تيەككە ءتيىپ كەتۋى مۇمكىن. ماعاۋيا حامزين وسى قولايسىزدىقتى بولدىرماۋ ءۇشىن اسپاپتىڭ قۇرىلىسىن وزگەرتىپ، كەيبىر بولىكتەرىن قىسقارتقان. سونىڭ ناتيجەسىندە دومبىرادا ويناۋ وزىنە ىڭعايلى بولعان. بۇل اسپاپتىڭ ءۇنى دە باسقا دومبىرالاردان ەرەكشەلەنەدى.

مۋزەي قورىندا بەلگىلى مۋزىكانتتار ابىكەن حاسەنوۆتىڭ، ماناربەك ەرجانوۆتىڭ جانە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ دومبىرالارى دا بار. ەلەبەكوۆتىى اسپابى ايگىلى شەبەر قامار قاسىموۆ جاساعان دومبىرالارعا ۇقسايدى. ونى جاساۋ كەزىندە جانۋار سۇيەكتەرى پايدالانىلىپ، اسپاپ ساندىك ەلەمەنتتەرمەن بەزەندىرىلگەن.

مەموريالدىق زالدا احمەت جۇبانوۆ، نۇرعيسا تىلەندييەۆ، ناۋشا بوكەيحانوۆ، سۇگىر ءالي ۇلى، كەنەن ازىربايەۆ جانە باسقا دا بەلگىلى ونەرپازداردىڭ اسپاپتارى قويىلعان. ولاردىڭ اراسىندا نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ جەكە دومبىراسى ەرەكشە نازار اۋدارتادى.

مۋزەيدە قامار قاسىموۆ، جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ، ءدىلمانوۆتار اۋلەتى، رومانەنكو جانە باسقا دا بەلگىلى شەبەرلەر جاساعان دومبىرالار دا بار.

مۋزەي قورى جاڭا جادىگەرلەرمەن تولىعىپ كەلەدى

مۋزەي كوللەكسياسى مەموريالدىق اسپاپتارمەن دە تولىعىپ وتىرادى. 2019 -جىلى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى اقىننىڭ دومبىراسىن مۋزەيگە تاپسىرعان. ال 2026 -جىلدىڭ اقپانىندا بەلگىلى ءانشى ديماش قۇدايبەرگەن بالا كەزىندە ۇستاعان العاشقى دومبىراسىن سىيعا تارتقان. بۇل اسپاپتاردىڭ مۋزىكالىق مۇراسىمەن قاتار تاريحي قۇندىلىعى دا زور.

- ىقىلاس دۇكەن ۇلى اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيى بيىل 45 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. بيىل قورىمىز XIX- XX عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن كورنەكتى تۇلعالاردىڭ جانە قازاقستاننىڭ اتىن الەمگە تانىتىپ جۇرگەن زامانداستارىمىزدىڭ اسپاپتارىمەن تولىقتى. 2026 -جىلدىڭ اقپانىندا ديماش قۇدايبەرگەننىڭ العاشقى شىعارماشىلىق قادامىنا سەرىك بولعان دومبىراسىن قابىلدادىق، - دەدى مۋزەي ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى دانيار جانقابايەۆ.

مۋزەي قورىنا ءانشى روزا باعلانوۆانىڭ اسپابى دا قوسىلدى. ونى ءانشىنىڭ ۇلى 2026 -جىلعى 18- مامىر حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنى مۋزەيگە ساقتاۋعا تاپسىرعان. دانيار جانقابايەۆتىڭ ايتۋىنشا، اسپاپ كوللەكسيا ءۇشىن ەرەكشە قۇندى بولعاندىقتان، ەكسپوزيتسياعا قويىلماس بۇرىن ازداعان رەستاۆراتسيادان وتكەن.

بيىل قازاقتىڭ اقىنى، دراماتۋرگى باكىر تاجىبايەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. اقىننىڭ ۇلى اكەسىنىڭ دومبىراسىن مۋزەيگە ساقتاۋعا بەرگەن. مەرەيتويعا وراي مۋزەيدىڭ كونسەرت زالىندا ۇلكەن كونسەرت ۇيىمداستىرىلعان.

- ىقىلاس دۇكەن ۇلى اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيى قازاق حالقىنىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن ساقتاپ قانا قويماي، حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋعا دا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. قازىر مۋزەيدە الەمنىڭ 50-گە جۋىق حالقىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى بار. بيىل قورىمىز تاعى ەكى جادىگەرمەن تولىقتى. سونىڭ ءبىرى - پورتۋگاليانىڭ ليسسابون گيتاراسى. پورتۋگاليا كونسۋلدىعىمەن بىرلەسىپ، مۋزەيدىڭ كونسەرت زالىندا وسى اسپاپتا وينايتىن مۋزىكانتتاردىڭ كونسەرتىن وتكىزدىك. ءىس- شارا سوڭىندا اسپاپتى مۋزەي قورىنا تاپسىردى. الداعى ۋاقىتتا كوللەكسيانى تولىقتىرۋ ماقساتىندا وزگە ەلدەرمەن دە ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز، - دەدى ول.

مۋزەي تۋرالى

ايتا كەتەيىك، ىقىلاس دۇكەن ۇلى اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيى الماتىدا 1981 -جىلى اشىلعان. مۋزەي قۇرۋ تۋرالى يدەيا مەملەكەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆكە تيەسىلى. ول قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىمەن قاتار، كورشىلەس رەسپۋبليكالار مەن وزگە ەلدەردىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن دا جيناقتاۋدى كوزدەگەن.

بۇگىندە مۋزەي قورىندا قازاق حالقىنىڭ جانە الەمنىڭ 50-گە جۋىق حالقىنىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىن تانىتاتىن 1200-دەن استام جادىگەر بار. مۇندا دومبىرا، قوبىز، جەتىگەن، سىرناي، دابىل، داڭعىرا جانە باسقا دا مۋزىكالىق اسپاپتاردى كورۋگە بولادى.

مۋزەي ەكسپوناتتاردى ساقتاۋمەن قاتار، اعارتۋشىلىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىسادى. مۇندا ءداستۇرلى مۋزىكا ورىنداۋشىلارىنىڭ كونسەرتتەرى، عىلىمي كونفەرەنسيالار، شەبەرلىك ساباقتارى مەن دارىستەر ۇيىمداستىرىلادى.

مۋزەيگە قازاقتىڭ كورنەكتى كۇيشىسى، كومپوزيتورى، قوبىزدا ورىنداۋشىلىق ونەردىڭ ۇلتتىق مەكتەبىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. ونىڭ شىعارماشىلىعى مەن كونە قوبىز ءداستۇرىن جاڭعىرتۋعا قوسقان ۇلەسى مۋزەي تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى.

مۋزەي ورنالاسقان عيماراتتىڭ ءوزى دە تاريحي جانە ساۋلەتتىك ەسكەرتكىش سانالادى. ونىڭ جوباسىن بەلگىلى ساۋلەتشى اندرەي زەنكوۆ 1908-جىلى جاساعان.

ەسكە سالايىق، الماتى مۋزەيىندە 1930 -جىلداردان بۇگىنگە دەيىنگى الپينيزم تاريحىنا ارنالعان «اسپانعا ۇمتىلعان شىڭدار» كورمەسى اشىلعان ەدى.

اۆتورلار

قىرمىزى سكەندىر