قازاقستانداعى ەڭ سۋىق قىس قاشان بولدى

قازاقستاندا اۋا رايىن باقىلاۋ XIX عاسىردا باستالعان

قازاقستان اۋماعىندا اۋا رايىن ارنايى قۇرالدارمەن جۇيەلى تۇردە باقىلاۋ باستالعانىنا 170 جىلدان استى. «قازگيدرومەت» ر م ك باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسەت قاليەۆتىڭ ايتۋىنشا، العاشقى مەتەورولوگيالىق باقىلاۋلار XIX عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ جۇرگىزىلگەن.

— قازاقستان اۋماعىندا اۋا رايىن ارنايى قۇرالدارمەن جۇيەلى تۇردە باقىلاۋ 1848 -جىلى باستالدى. سول جىلى قازالىدا العاشقى مەتەوستانتسيا اشىلدى. كەيىن 1854 -جىلى سەمەيدە، 1856 -جىلى ىرعىز بەن قىزىلوردادا، ال 1859 -جىلى الماتى مەن ورالدا تۇراقتى باقىلاۋ جۇرگىزىلە باستادى. XX عاسىردىڭ باسىنا قاراي ەلىمىزدە 28 مەتەوستانسيا جۇمىس ىستەدى، — دەدى اسەت قاليەۆ.

دەگەنمەن XIX عاسىرداعى اۋا رايىن قازىرگى كەزەڭمەن بۇكىل ەل اۋماعى بويىنشا سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ول كەزدە مەتەوستانسيالار الدەقايدا از بولعان. ونىڭ ۇستىنە XIX عاسىرداعى مالىمەتتەر جەكەلەگەن ستانسيالار بويىنشا عانا ساقتالعان.

سوندىقتان «قازگيدرومەت» قازاقستانداعى كليماتتىڭ وزگەرىسىن باعالاۋ ءۇشىن 1941 -جىلدان بەرگى ۇزدىكسىز باقىلاۋ دەرەكتەرىن پايدالانادى. بۇل مالىمەتتەر 121 مەتەوستانسيانىڭ كورسەتكىشتەرى نەگىزىندە جيناقتالعان. ال 1961 -جىلدان بەرى شامامەن 190 ستانسيانىڭ دەرەكتەرى تولىق سيفرلانلعان.

قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ سۋىق قىس

قازاقستاندا 1941 -جىلدان بەرگەباقىلاۋ كەزەڭىندەگى ەڭ قاتال قىس 1968- 1969 -جىلدارعا سايكەس كەلەدى. سول قىستا ەل اۋماعىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۋىق تىركەلگەن.

— باقىلاۋ تاريحىنداعى ەڭ سۋىق قىس 1968- 1969 -جىلدارى بولدى. سول كەزەڭدە اۋانىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى 19,4− گرادۋسقا دەيىن تومەندەپ، كليماتتىق نورمادان 8,2 گرادۋسقا اۋىتقىدى، — دەدى مامان.

اسىرەسە 1969 -جىلدىڭ قاڭتارى مەن اقپانى قاتتى سۋىق بولعان. قاڭتاردا قازاقستان بويىنشا ورتاشا تەمپەراتۋرا 23,8− گرادۋسقا دەيىن تومەندەگەن. بۇل كليماتتىق نورمادان 11,2 گرادۋسقا تومەن. ال اقپاندا ورتاشا تەمپەراتۋرا 20,6− گرادۋس بولىپ، قالىپتى كورسەتكىشتەن 8,6 گرادۋسقا تومەندەگەن.

1969 -جىل قازاقستاننىڭ كليمات تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. ويتكەنى ءدال سول جىلى 52 مەتەوستانسيادا ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋرا تىركەلگەن. بۇل رەكوردتار ءالى كۇنگە دەيىن جاڭارعان جوق. تاعى 34 مەتەوستانسياداعى سۋىق رەكوردى 1951 -جىلدان بەرى ساقتالىپ كەلەدى.

54,2− گرادۋس: 1931 -جىلعى رەكورد ءالى جاڭارعان جوق

قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋرا 1969 -جىلى ەمەس، ودان الدەقايدا بۇرىن تىركەلگەن.

1931 -جىلعى 8- قاڭتاردا شاعاناتتى مەتەوستانسياسىندا اۋا تەمپەراتۋراسى 54,2− گرادۋسقا دەيىن تومەندەگەن. بۇل — ەلىمىزدە مەتەورولوگيالىق باقىلاۋ جۇرگىزىلە باستاعاننان بەرگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش.

— قازاقستاندا اۋا تەمپەراتۋراسى 50− گرادۋستان تومەن تۇسكەن ەكى مەتەوستانسيا بار. سونىڭ ءبىرى - شاعاناتتى ستانسياسى. مۇندا 1931 -جىلعى 8 -قاڭتاردا 54,2− گرادۋس تىركەلدى. بۇل ەلىمىزدەگى باقىلاۋ تاريحىنداعى ءابسوليۋتتى ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋرا بولىپ سانالادى. قازىر اتالعان ستانسيادا باقىلاۋ جۇرگىزىلمەيدى. ونىڭ جۇمىسى 1996- 1997 -جىلدارى توقتاتىلعان، — دەدى «قازگيدرومەت» باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.

ەكىنشى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش XIX عاسىردا تىركەلگەن. 1893 -جىلدىڭ قاڭتارىندا استانا مەتەوستانتسياسىندا اۋا تەمپەراتۋراسى 52− گرادۋسقا دەيىن تومەندەگەن.

ءبىر قىزىعى، ەلىمىزدەگى سۋىق رەكوردتارىنىڭ باسىم بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن جاڭارماعان. «قازگيدرومەت» مالىمەتىنشە، كليماتتى باقىلاۋعا پايدالانىلاتىن 188 مەتەوستانسيانىڭ 167-سىندە 1893- 2000 -جىلدار ارالىعىندا تىركەلگەن ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋرا كورسەتكىشتەرى 2025 -جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وزگەرىسسىز قالعان.

ونىڭ ىشىندە 23 مەتەوستانسيادا 1893- 1940 -جىلدارى ورناتىلعان رەكوردتار ساقتالىپ وتىر. ماسەلەن، اتىراۋداعى ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋرا 1909 -جىلى، قىزىلوردادا 1919 -جىلى، پەتروپاۆلدا 1929 -جىلى، ال وسكەمەندە 1931 -جىلى تىركەلگەن.

قىس ەرتە تۇسكەن جىلدار

قىستىڭ باستالعانىن انىقتاۋدا اۋا تەمپەراتۋراسىمەن قاتار قار ءتۇسۋى دە ەسكەرىلەدى.

«قازگيدرومەت» ماماندارىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، العاشقى قاردىڭ جاۋۋى قىستىڭ باستالعانىن بىلدىرمەيدى. ويتكەنى ول ەرىپ كەتۋى مۇمكىن. ال قاردىڭ تۇراقتى جاتاتىن ۋاقىتى ءار وڭىردە ءارتۇرلى. كوپجىلدىق باقىلاۋلار بويىنشا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا تۇراقتى قار جامىلعىسى كوبىنە 5- 12 -قاراشا ارالىعىندا قالىپتاسادى.

— كەي جىلدارى قار ادەتتەگىدەن الدەقايدا ەرتە نەمەسە كەش ءتۇسىپ، ەري قومايدى. سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەردە مۇنداي جاعداي قازاننىڭ العاشقى جيىرما كۇنىندە، ال شىعىس وڭىرلەردە قازاننىڭ العاشقى ون كۇندىگىندە- اق بايقالعان، — دەدى اسەت قاليەۆ.

كەرىسىنشە، قىس كەش كەلگەن جىلدار دا بولعان. ماسەلەن، 1971, 1977 جانە 1996 -جىلدارى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە قار تەك جەلتوقساننىڭ باسىندا عانا ءتۇسىپ، سودان كەيىن ەرىمەگەن.

ال قاردىڭ ەڭ ەرتە ءتۇسىپ، ەرىمەي جاتقان جىلدارىن ناقتى انىقتاۋ ءۇشىن ءار مەتەوستانسيانىڭ مۇراعات دەرەكتەرىن جەكە تالداۋ قاجەت.

ەڭ سۋىق جانە ەڭ جىلى كۇز قاي جىلدارى بولدى

1941- 2000 -جىلدار ارالىعىنداعى ەڭ سۋىق كۇز 1976 -جىلى تىركەلگەن. سول جىلى قازاقستان بويىنشا كۇزگى ورتاشا تەمپەراتۋرا نەبارى 2,1+ گرادۋس بولعان. بۇل كليماتتىق نورمادان 3,6 گرادۋسقا تومەن.

1993 -جىلدىڭ كۇزى دە ەرەكشە سۋىق بولعان. سول ماۋسىمدا ورتاشا تەمپەراتۋرا 2,4+ گرادۋستى قۇراپ، قالىپتى كورسەتكىشتەن 3,3 گرادۋسقا تومەندەگەن.

ال xx عاسىرداعى ەڭ جىلى كۇز 1971 -جىلى بولعان. سول جىلى كۇزگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 8,1+ گرادۋسقا جەتىپ، كليماتتىق نورمادان 2,5 گرادۋسقا جوعارىلاعان. 1991 جانە 1997 -جىلداردىڭ كۇزى دە جىلى بولعان.

ءبىراق 2025 -جىلعا دەيىنگى بارلىق باقىلاۋ دەرەگىن ەسەپكە الساق، ەڭ جىلى كۇز رەكوردى وزگەرگەن. قازىر بۇل كورسەتكىش 2023 -جىلعا تيەسىلى. سول جىلى كۇزدەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 8,9+ گرادۋس بولىپ، كليماتتىق نورمادان 3,3 گرادۋسقا جوعارىلاعان.

ايتا كەتەرلىگى، 1949- 1993 -جىلدارى كۇز بەن قىستىڭ جەكەلەگەن ايلارىندا، سونداي- اق تۇتاس ماۋسىمداردا تىركەلگەن ەڭ تومەنگى ورتاشا تەمپەراتۋرا رەكوردتارىنىڭ ەشقايسىسى 2025 -جىلعا دەيىن جاڭارماعان.

بۇرىن قىس شىنىمەن قاتال بولعان با

سۋىق رەكوردتارىنىڭ باسىم بولىگى وتكەن عاسىردا تىركەلگەنىنە قاراپ، بۇرىن قازاقستاندا قىس قازىرگىدەن الدەقايدا قاتال بولعان دەگەن وي تۋىنداۋى مۇمكىن. ءبىراق «قازگيدرومەت» ماماندارى مۇنداي تۇجىرىم جاساۋعا اسىقپاۋ كەرەگىن ايتادى.

— XIX عاسىر مەن XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى باقىلاۋ دەرەكتەرى شەكتەۋلى بولعاندىقتان، سول كەزدەگى قىستىڭ ۇزاقتىعى مەن باستالۋ مەرزىمىن قازىرگى كەزەڭمەن بۇكىل قازاقستان اۋماعى بويىنشا ءبىرجاقتى سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس، — دەدى اسەت قاليەۆ.

سوعان قاراماستان، ۇزاق مەرزىمدى باقىلاۋلار قازاقستاندا اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ بىرتىندەپ كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ەلىمىزدە جىلدىق ورتاشا تەمپەراتۋرا تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى.

ماسەلەن، 2016- 2025 -جىلدار ارالىعىندا قازاقستانداعى جىلدىق ورتاشا تەمپەراتۋرا كليماتتىق نورمادان 1,69 گرادۋسقا جوعارى بولعان.

ال 2021- 2025 -جىلدار باقىلاۋ تاريحىنداعى ەڭ جىلى بەسجىلدىق رەتىندە تىركەلدى. بۇل كەزەڭدە ورتاشا تەمپەراتۋرا كليماتتىق نورمادان 2,12 گرادۋسقا جوعارىلاعان.

2025 -جىل ءتىپتى 1941 -جىلدان بەرگى ەڭ جىلى جىل بولدى. جىلدىق ورتاشا تەمپەراتۋرا كليماتتىق نورمادان 2,96 گرادۋسقا جوعارىلاپ، 2023 -جىلعى الدىڭعى رەكوردتان 0,38 گرادۋسقا اسىپ ءتۇستى.

قازاقستاندا اۋا تەمپەراتۋراسى الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن جىلدامىراق كوتەرىلىپ جاتىر

كليماتتىڭ جىلىنۋى كۇز بەن قىس مەزگىلدەرىندە دە ايقىن بايقالادى.

1976 -جىلدان بەرى قازاقستاندا كۇزگى ورتاشا تەمپەراتۋرا ءار ون جىل سايىن شامامەن 0,30 گرادۋسقا، ال قىسقى تەمپەراتۋرا 0,31 گرادۋسقا كوتەرىلىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە ەرەكشە سۋىق بولاتىن كۇز بەن قىس سيرەك كەزدەسەتىن بولعان.

«قازگيدرومەت» ماماندارى مۇنى جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن جانە اتموسفەراداعى پارنيكتىك گازدار مولشەرىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستىرادى.

— قازاقستان ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتاسىندا، مۇحيتتاردان شالعاي ورنالاسقان، سوندىقتان كليماتى شۇعىل كونتينەنتتىك بولىپ كەلەدى. مۇحيتتاردان شالعاي ورنالاسقاندىقتان، ولاردىڭ اۋا تەمپەراتۋراسىن رەتتەيتىن اسەرى قازاقستانعا جەتپەيدى. سوندىقتان ەلىمىزدە اۋا تەمپەراتۋراسى الەمدىك ورتاشا دەڭگەيدەن الدەقايدا جىلدام كوتەرىلىپ جاتىر، — دەپ ءتۇسىندىردى اسەت قاليەۆ.

1894- 2025 -جىلدار ارالىعىنداعى ۇزاق مەرزىمدى مەتەورولوگيالىق باقىلاۋلار دا سوڭعى 75 جىلدا قازاقستاندا اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ايتارلىقتاي كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى.

وسىلايشا، ەلىمىزدىڭ كليمات تاريحىندا ونداعان جىل بويى جاڭارماعان سۋىق رەكوردتارى ساقتالىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا 1931 -جىلى تىركەلگەن 54,2− گرادۋس اياز بەن 1968- 1969 -جىلدارداعى ەرەكشە قاتال قىس بار.

ال سوڭعى جىلدارى جاعداي وزگەرە باستاعان. كۇز بەن قىستىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى بىرتىندەپ كوتەرىلىپ، قاتتى سۋىق بولاتىن ماۋسىمدار سيرەك كەزدەسىپ جاتىر. بۇرىن ەلىمىزدە اياز رەكوردتارى ءجيى تىركەلسە، قازىر كەرىسىنشە، ەڭ جوعارى تەمپەراتۋرا كورسەتكىشتەرى جاڭارىپ كەلەدى.

ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن قازگيدرومەت ج ي كومەگىمەن اۋا رايىن بولجاي باستاعانى حابارلاندى.

اۆتورلار

نازەركە سۇيىندىك