قازاق جىلقىنى قالاي ەمدەگەن: دالا ۆەتەرينارياسىنىڭ قۇپياسى

مالدىڭ جايىن باققان بىلەدى

كوشپەلى جۇرت ءۇشىن جىلقىنىڭ ورنى بولەك بولعان: مىنسە - كولىك، سويسا - ازىق. سوندىقتان جىلقىنى باپتاۋ، اۋرۋ- سىرقاۋىن ەمدەۋ، جاراقات السا، اياقتان تۇرعىزۋ مالشىنىڭ كۇندەلىكتى مىندەتىنە اينالادى.

قوناقباي تۇرىمتايەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن مال ەمدەيتىن ادامداردىڭ ءبارى بىردەي ارنايى وقۋ وقىماعانىمەن، ءتورت تۇلىكتىڭ مىنەز- قۇلقىن، اۋرۋدىڭ سىرتقى بەلگىلەرىن جاقسى بىلگەن. مالدىڭ جۇرىسىنە، تىنىسىنا، وتقا تابەتىنە قاراپ، دەنساۋلىعىنداعى وزگەرىستى اڭعارعان. ال ەم-دوم جاساۋعا ماشىقتانعان ادامداردىڭ اراسىندا وتاشىلار مەن سىنىقشىلاردىڭ ورنى ەرەكشە بولعان.

- مالدىڭ جايىن بىلەتىن ادام ونىڭ قالاي جۇرگەنىنەن، قالاي جاتقانىنان، جەمدى قالاي جەيتىنىنەن- اق جاعدايىن اڭعارادى. قاي كەزدە اۋىرعانىن، قالاي كۇتىپ، قانداي ازىق بەرگەن دۇرىس ەكەنىن تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ شەشكەن. مۇنىڭ ءبارى مالمەن بىرگە ءجۇرىپ، جىلدار بويى جيناعان ءبىلىم عوي، - دەيدى مامان.

بۇرىنعى مال ەمشىلەرى اۋرۋدى تەك جالپى بەلگىسىنە قاراپ قانا قويماي، دەنەنىڭ قاي تۇسى زاقىمدانعانىنا دا ءمان بەرگەن. جىلقىنىڭ كوزىنە اق ءتۇسىپ، كورۋى ناشارلاسا، نوعالا دەگەن. وكپە اۋرۋلارىن قارا وكپە دەپ اتاعان. اياقتىڭ جاراقاتىن دا وزىنشە اجىراتىپ، بۋىننىڭ تايعانىن، سۇيەكتىڭ سىنعانىن نەمەسە يىق پەن جاۋىرىننىڭ شىققانىن انىقتاعان.

دەگەنمەن تاريحي اتاۋلاردىڭ ءبارى قازىرگى ۆەتەرينارياداعى دياگنوزدارمەن ءدال كەلە بەرمەيدى. حالىقتىق اتاۋلار كوبىنە اۋرۋدىڭ سىرتقى بەلگىسىنە نەمەسە مالدىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى وزگەرىسكە قاراي قالىپتاسقان.

دالا ءدارىحاناسى

ەرتە زاماندا مال ەمشىلەرى شيپالى وسىمدىكتەردەن ءدارى جاساعان. جۋسان، ارشا، ادىراسپان، ميا تامىرى، تال قابىعى سەكىلدى شوپتەردى ءارتۇرلى ەم-دومعا پايدالانعان. كەيبىرىن قايناتىپ بەرگەن، ەندى ءبىرىن ۇساقتاپ، مايمەن ارالاستىرعان نەمەسە تۇنبا ازىرلەگەن.

قوناقباي تۇرىمتايەۆتىڭ ايتۋىنشا، وسىمدىكتەردىڭ قاسيەتىن تانۋ، ولاردى مەزگىلىنە قاراي جيناپ، قاجەت كەزىندە قولدانۋ مال ەمدەۋ ءىسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولعان. سونىمەن قاتار قوسپا ازىرلەگەندە مايدىڭ تۇرىنە دە ءمان بەرگەن.

- ميا تامىرىن، تالدىڭ قابىعىن، ادىراسپاندى قولدانعان. كەيبىر ءشوپتى ۇساقتاپ، مالدىڭ ءىش مايىمەن ارالاستىرىپ، قوسپا جاساعان. قويدىڭ، جىلقىنىڭ مايىن دا پايدالانعان. ءارقايسىسىن وزىنە قاراي جاراتىپ، بۇرىننان قالىپتاسقان تاسىلمەن ەمدەگەن، - دەيدى ول.

مالدىڭ جاراقاتتانعان نەمەسە ىرىڭدەگەن جەرىنە تۇزدى سۋعا مالىنعان ماتا باسۋ دا كەزدەسكەن. كەيدە تۇزدىڭ ون پايىزدىق ەرىتىندىسىن دايىنداپ، ماتانى سوعان مالىپ، جارانىڭ ۇستىنە كومپرەسس رەتىندە قويعان. ال وسىمدىك مايى مەن باسقا دا قوسپالاردى جارانىڭ سيپاتىنا قاراي پايدالانعان.

جىلقىنىڭ تۇياعى زاقىمدانعاندا كەيبىر ەمشىلەر جاراعا ارنايى قوسپا جاعىپ، سىرتىنان تاڭىپ قويعان. بۇعان قوسا قىزعان تەمىرمەن كۇيدىرۋ ءتاسىلى دە بولعان. ونى بۇرىنعى مال ەمدەۋ تاجىريبەسىندە جاراقات پەن كەيبىر ىسىكتەرگە قاتىستى قولدانعان.

حالىقتىق تاجىريبەدە كوز اۋرۋلارىن ەمدەۋدىڭ دە وزىندىك جولدارى كەزدەسكەن. قوناقباي تۇرىمتايەۆتىڭ ايتۋىنشا، جىلقىنىڭ كوزىنە اق تۇسكەندە شىق سۋىن تامىزعان. ال نوعالاعا ۇقساس جاعدايلاردا كوزدىڭ ءۇشىنشى قاباعىنا ارالاسقان. قازىر مۇنداي وزگەرىستەردىڭ سەبەپتەرى ۆەتەريناريالىق تەكسەرۋ ارقىلى انىقتالادى، ال بۇرىن ەمشىلەر كوبىنە سىرتقى بەلگىسىنە قاراپ ارەكەت ەتكەن.

سۇيەك سالعان سىنىقشىلار

جىلقىنىڭ اياعى جاراقاتتانسا، ونى قايتا اياقتان تۇرعىزۋ وڭاي بولماعان. اسىرەسە بۋىننىڭ تايعانىن سۇيەكتىڭ سىنعانىنان اجىراتۋ ءۇشىن تاجىريبە قاجەت ەدى. سىنىقشىلار جاراقاتتانعان تۇستى قولمەن سيپاپ، اياعىن باسۋىنا، ىسىنگەن جەرىنە قاراپ، زاقىمنىڭ سيپاتىن انىقتاۋعا تىرىسقان.

- بۋىن ورنىنان تايسا، جىلقىنى جىعىپ، اياعىنا ارقان بايلاپ، تارتىپ، بۇراپ ورنىنا سالاتىن. ال سۇيەك سىنعان جاعدايدا كيىزبەن وراپ، سىرتىنان تال شىبىعىمەن بەكىتكەن. كيىزدى جۇمساق قابات ەتىپ سالىپ، شىبىقتى سىرتىنان گيپس سياقتى وراعان. كەيدە جاراقاتتانعان اياقتى جوعارى كوتەرىپ، مالدىڭ سالماعىن تۇسىرمەي ۇستاعان، - دەيدى قوناقباي تۇرىمتايەۆ.

ودان بولەك، جىلقىدا بولاتىن قاسقىر ءتىس (ارتىق ءتىس) جۇگەن سالعاندا اۋىزدىققا ءتيىپ، جىلقىنىڭ مازاسىزدانۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مۇندايدا ارنايى ءتاسىلدى بىلەتىن ادامدار ءتىستى ەگەپ تاستاعان نەمەسە قاعىپ الىپ تاستايتىن بولعان.

قان الۋ مەن ءىش ءتۇيىلۋى

بۇرىنعى مال ەمدەۋ تاجىريبەسىندە قان الۋ دا بولعان. قوناقباي تۇرىمتايەۆ مالدىڭ تاڭدايىنان قان شىعارۋ ءتاسىلىن ءوزى كورىپ، قولدانعانىن ايتادى. سول كەزدەگى تۇسىنىك بويىنشا، بۇل مالدىڭ كۇيىن جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسەدى دەپ ەسەپتەلگەن.

- جىلقى جەمگە قاراماي، اۋزىنداعى ءشوپتى ءتۇسىرىپ، كۇيىس قايىرا الماي قالسا كەيبىرەۋلەر تاڭدايىنان قان الاتىن. اۋىزىن اشىپ، ۇستىڭگى تاڭدايىن ءتىلىپ، قان شىعاراتىن. مەن ءوزىم دە سول ءتاسىلدى قولداندىم. مۇنى بۇرىن قان ىركىلىپ قالدى دەگەن تۇسىنىكپەن بايلانىستىراتىن، - دەيدى ول.

ماماننىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر جاعدايدا جىلقىعا سۇلىك سالۋ دا كەزدەسكەن. اسىرەسە باعالى مالدى امان الىپ قالۋعا تىرىسقاندا، ەمشىلەر قولدا بار امالداردىڭ ءبارىن پايدالانعان.

ال جىلقىنىڭ ىشەگى تۇيىلگەندە جاعداي مۇلدە كۇردەلى. مال مازاسىزدانىپ، ارتقى اياقتارىن بۇگىپ وتىرا قالۋى، جەر تەپكىلەپ، اۋناۋى مۇمكىن. مۇنداي بەلگىلەردى تاجىريبەلى مالشىلار ىشەك شانشۋىمەن بايلانىستىرعان.

قوناقباي تۇرىمتايەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن ىشەك تۇيىلگەن جىلقىعا وتا جاساعان ادامدار دا بولعان. ولار مالدىڭ ءىشىن اشىپ، تۇيىلگەن ىشەكتى تاۋىپ، ورنىنا كەلتىرۋگە تىرىسقان.

- جاقسى وتاشىلار ىشەكتىڭ قاي تۇسى تۇيىلگەنىن تاۋىپ، ونى جازىپ، ورنىنا سالعان. مۇندايدا قاسىندا كومەكشىلەرى بولعان. ءبىرى مالدى ۇستاسا، ەندى ءبىرى وتا جاسايتىن ادامعا كومەكتەسكەن. قولدا قازىرگى قۇرال- جابدىق بولماعاندىقتان، مۇنىڭ ءبارى ۇلكەن تاجىريبەنى قاجەت ەتكەن، - دەيدى ول.

جەتى جىلدان بەرى جىلقى ءوسىرىپ جۇرگەن ەركەبۇلان كارمانوۆ تا مالداعى ىشەك ءتۇيىلۋىن كەزدەستىرگەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، جىلقىنىڭ مازاسىزدانىپ، قي تاستاي الماي، قايتا-قايتا جاتا بەرۋى مالدىڭ جاعدايى ناشارلاعانىن اڭعارتۋى مۇمكىن.

- بۇرىڭعى ەم-دومدى قازىر دە قولدانامىن. ىشەك شانشىعان جاعدايدا وتكىر زاتپەن شەمىرشەكتەن ۇرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەگەن. ولاي جاساماسا، مال ءولىپ كەتۋى مۇمكىن. مۇنى جىلقىنى ەسەڭگىرەگەن كۇيىنەن شىعارىپ، قالپىنا كەلتىرۋ امالى رەتىندە قولدانعان، - دەيدى ەركەبۇلان كارمانوۆ.

اۋرۋ مالدى بولەك ۇستاعان

دالا ۆەتەرينارياسىنىڭ تاجىريبەسى تەك ءدارى بەرۋمەن نەمەسە وتا جاساۋمەن شەكتەلمەگەن. مالدىڭ كۇتىمى، ازىعى، سۋى جانە ۇستاعان ورنى دا ماڭىزدى بولعان.

اۋرۋ مالدى تابىننان ءبولىپ، جەكە قوراعا ورنالاستىرۋ، جىلى جەردە ۇستاۋ، ازىعىن رەتتەۋ سياقتى امالدار جاسالعان. مالدىڭ جاعدايىن باقىلاۋ ءۇشىن ونى باسقا تۇلىكپەن ارالاستىرماي، جەكە كۇتكەن.

- اۋرۋ مالدى بولەك شىعارىپ، كۇتىمىن وزگەرتەتىن. جىلى جەرگە قويىپ، استىنا توسەنىش توسەپ، سۋىن، جەمشوبىن بەرىپ، ءجىتى قاداعالايتىن. قۇرت تۇسىرگەن كەزدە دە مالدى باقىلاۋدا ۇستاعان. ويتكەنى ونىڭ جاعدايىن، نە بولىنگەنىن كورىپ وتىرۋ كەرەك، - دەيدى مامان.

مالدىڭ ازىعىن بىرتىندەپ وزگەرتۋ دە بۇرىننان كەلە جاتقان تاجىريبەنىڭ ءبىرى.

- قىستا مال قۋ ءشوپ جەيدى. كوكتەمدە كوك شىققاندا، ونى بىردەن كوپ جەپ قويسا، ءىشى ءوتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى بۇرىن مالدى ەكى ساعاتتاي جايىلىمعا شىعارىپ، قايتا قوراعا كىرگىزىپ وتىرعان. وسىلايشا جاڭا شوپكە اقىرىنداپ ۇيرەتكەن. مالدىڭ جايىن ءبىلۋ دەگەن وسى، - دەيدى قوناقباي تۇرىمتايەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، مالدىڭ كۇيىس قايىرۋى توقتاپ، جەمگە قاراماي قالسا، تابەتىن اشۋ ءۇشىن جاس تالدىڭ بۇتاعىن شايناتقان نەمەسە تۇز بەرگەن. مۇنداي ارەكەتتەر مالدىڭ اس قورىتۋىن رەتتەگەن.

ەكى ماماننىڭ تاجىريبەسى مالدى دۇرىس كۇتۋ جانە اۋرۋدىڭ بەلگىسىن ەرتە بايقاۋ ماڭىزدى ەكەنىن اڭعارتادى. بۇرىن بۇل ءبىلىم كوبىنە كۇندەلىكتى تاجىريبەدەن قالىپتاسسا، قازىر ونى عىلىمي زەرتتەۋ مەن ۆەتەريناريالىق مەديتسينا تولىقتىرىپ وتىر.

جىلقىنى ەمدەۋدىڭ كونە تاسىلدەرىن ءبىلۋ وتكەندى قىزىقتاۋ ءۇشىن عانا قاجەت ەمەس. ول كوشپەلى تىرشىلىكتە مالدىڭ قادىرى قانداي بولعانىن، ادامداردىڭ ونى امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قانداي جول ىزدەگەنىن كورسەتەدى.

ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن اسىل تۇقىمدى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايىن جازعان ەدىك.

اۆتورلار

كاميلا مۇلىك