قازاق اتاۋى التىن وردادا قانداي توپتىڭ اتاۋى بولعان؟

1312 -جىلى توقتا حان ءوز ءىنىسى تۇعىرىلدى ولتىرگەن، ءارى ءوز بالالارىندا ولتىرگەن، ءبىر ايەلى تۇعىرىلدىڭ وزبەك اتتى ۇلىن چەركەس جەرىنە جونەلىتكەن. توقتا حان ولگەن كەزدە سانى كوپ، كۇشتى رۋ ۇيعىر تايپاسىنان باجىر توق بۇعا ءوزىن حان سايلايدى، سول تۇستاعى شىڭعىس ۇرپاقتارى ناشارلاپ كەتسە كەرەك ونى مويىنداپتى.

قيات يساتاي بەك وزبەكتى الىپ كەلىپ باجىر توقبۇعانى ولتىرەدى دە وزبەكتى حان سايلايدى. وزبەك نە ءۇشىن وزدەرىڭ شىڭعىس اۋلەتى بولا تۇرا قاراعا باس يەسىڭدەر دەپ جوشىنىڭ 17 ۇلىنان تاراعان وعىلانداردى قيات يساتايعا بەرەدى. يساتاي وزبەكتىڭ تاربيەشىسى بەكلەر بەگى ەدى، ول مىڭ وعىلاندى ايداپ سىعاناققا اپارادى. يساتايدىڭ ۇلى جىر قۇتىلىق ولگەندە ونىڭ زيراتىن جيعاندا وسى وعىلاندارعا كىرپىش تاسىتىپ جيعىزعان ەكەن!

جىر قۇتىلىقتان كەيىن ورىنىنا تەڭىز بۇعانى قويعان، ول بۇكىل اق وردانى باسقارعان ەدى. بەردىبەكتىڭ قاڭلى رۋىنان شىققان تولىباي دەگەن اتابەگى بولعان، بەردىبەك اقىماق ادام ەكەن تولىبايدىڭ ساماي دەگەن ۇلىن اسقان مەرگەن ءارى قاراقشى بولعانى ءۇشىن جانىبەك حان ولتىرەدى، تولىباي سونى كەك ساقتاپ ءجۇرىپتى. سونان ول بەردىبەكتى ازعىرىپ: «تۋىستارىڭنىڭ ءبارىن ولتىرمەسەڭ ەرتەڭ تاعىڭا تالاسادى» - دەيدى ەكەن، اقىماق بەردىبەك سوعان سەنىپ ءۇش جىلدا بۇكىل باتۋ حان تۇقىمىن قۇرتىپ تىنادى، وزىدە قۇلپا دەگەن حريستيان جوشى تۇقىمى جاعىنان ولتىرىلەدى. قيات ماماي وڭ قاناتتى الىپ قىرىمعا كەتەدى، سول قاناتتى تەڭىز بۇعا سىر بويىنا الىپ كەتەدى.

وسى زاماندا قازاق اتاۋى پايدا بولادى، ءبىراق از ساندى اسكەري توپتىڭ اتاۋى!

قازاق ەشقاشان قالادا تۇرمايتىن، قازاق اربامەن ەركىن كوشىپ جۇرەتىن، تۇزدە ءجايلاپ شىنىققان ادامداردىڭ اتى رەتىندە قولدانىلا باستاعان!

«شىڭعىس نامە» كىتابىندا تايدۋعلى بەگىم جانىبەك حان، وزبەك حانداردىڭ التىن ورداسىن تىككىزەدى. جاسى كەلىپ قالعان تايدۋعلى بەگىم ءشاشىن قاراعا بوياپ قىزىرعا تۇرمىسقا شىقپاق بولادى، ءبىراق شايبان اۋلەتىنىڭ تىرەگى (نايمان، ۇيعىر، قارلىق، قۇسشى) نايمان قۇتىلىق بۇقا قارسى بولادى. قىزىر از ۋاقىت حان بولىپ تايدۋعلى قاتۇندى المادى. ال حانعا ىزەت-قۇرمەتتى ازايتتى، وعان اشۋلانعان قىزىر التىن وردانى بۇزىپ ءوز قازاقتارىنا ۇلەستىرىپ بەرمەك بولدى، تايدۋعلى وعان: «ولاي جاساماسىن، التىن-كۇمىس بولماي قالعاندادا، حان بولعان كىسىگە التىن ءۇي قازىنا، ءبىراق بۇرىنعى جاقسى ادامدار جاساعان ءۇيدى بۇزباسىن» - دەيدى. اقىماق قىزىر ونى تىڭداماي التىن وردانى بۇزىپ، ونى قازاقتارىنا تاراتىپ بەرەدى.

تايدۋعلى اشۋلانىپ حاندى قۋعىزىپ جىبەرەدى، حان قاشىپ اقكول دەگەن جەرگە كەلەدى. حان تاعىنا كەلدىبەك دەگەندى وتىرعىزادى. وسىدان كەيىن حان قادىرى بولمايدى، قيات ماماي ناقتى بيلىكتى الادىدا وزىنە جاققاندى حان قويادى، جاقپاي قالسا ورىنىنا باسقاسىن قويادى، جيىرما جىلدىق الاساپىران، جيىرمادان استام بيلىگى جوق قۋىرشاق حاندار زامانى ورنايدى. وسى تۇستا اق وردالىق توقاي تەمىر اۋلەتىنەن ۇرىس (تەڭىز بۇعانى ءولتىرۋشى) بيلىككە كەلىپ تۇتاس اق وردانى بيلەيدى، شىڭعىس اۋلەتىنىڭ ايبارى مەن بيلىگىن قالپىنا كەلتىرەدى. ونىڭ تۋىسى توقتامىس ءتىپتى التىن ورداعا ون بەس جىل بيلىك قۇرادى.

ۇرىس حاننان كەيىن شيباندىق ءابىلقايىر اق ورداعا قىرىق جىل بيلىك جۇرگىزەدى. «تاريح- ي- گۋزيدا- يي- نۇسىراتنامە» كىتابىندا ءابىلقايىر حاننىڭ قازاقىلىق تۇرمىس كەشىرگەنىن (دالادا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن) كەزىندە دۇرمەن قارنى تىرىنشاق باتىر، ىشكى توبىنان يلين قوجا مەن سۋفرا قوجا بولعان. تاعى ياحۋپ قوجا، يۋسۋف قوجا، قارا قامىش باحىرام قوجا، يۇنكاچۇك تۇلۇن قوجا، تۇمەن رۋىنىڭ مىڭبەگى-قىلىشباي باتىر، بۋرجي (بورشى رۋى؟) قارا- داۋلەت قوجا باتىر، ۇيعىر يابعۋ مەن يااحشي قوجا، دۇرمەن تنكا قوجا مەن يمادۋك، توبەي تۇمەننەن ءدارۋىش باتىر، ۇيسىننەن ءشايح مۇحاممەد باتىر، قۇداعاي وسمان باتىر، ، قوڭىرات يناق ياعلى قوجا، ونىڭ ءىنىسى ۇرىش باتىر... ءابىلقايىر حاننىڭ قولداۋشى رۋلارى: دۇرمەن، نايمان، قوڭىرات، تۇمەن، ماڭعىت، قيات، ۇيعىر، ءۇيسىن، بۇركىت، چىمباي ت، ب.

بابىردا، مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدا يەن دالادا كوشىپ قونىپ، شاتىردا، كيىز ۇيدە تۇرۋدى «قازاقىلىق» دەپ اتاعان. ءابىلقايىردان كەرەي، جانىبەك سۇلتاندار ءبولىنىپ، قالاسىز كوشىپ-قونىپ جۇرگەندىكتەن ولاردى «قازاقتار»، «وزبەك قازاقتار» دەپ اتاعان، ۇيتكەنى ولار كيىز ءۇي تىگىلگەن قازاق اربادا تۇرعان.

كارامزيننىڭ ايتۋىنشا: «1480-جىلى احىمەت حانعا شيباندىق يباق حان 100 مىڭ قازاقپەن شابۋىل جاسادى، ال نوعايلىق جاڭبىرشى مىرزا 15 مىڭ قازاق ( نوعايلىنىڭ كوشپەندى اسكەرلەرى) پەن شابۋىل جاساپ احمەت حاندى ءولتىردى» - دەيدى.

دەمەك قازاق- 14-15 -عاسىرلاردا قالاسىز كوشىپ جۇرەتىن اسكەري شارۋاشىلىققا بەيىم قاۋىمدارعا بەرىلگەن اتاۋ! كوشىپ قونۋدى قازاقىلىق تۇرمىس دەپ اتاعان.

اۆتورى: ەرزات كارىباي